كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ جۇيەسىندەگى وزگەرىستەر

1995 جىلى 30 تامىزدا ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەرىك نەگىزى سانالاتىن كونستيتۋتسيامىز قابىلداندى. سودان بەرى اتا زاڭىمىز حالقىمىزبەن بىرگە ءتۇرلى كەزەڭدى باسىنان وتكىزدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «اتا زاڭ – مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ مىزعىماس تىرەگى ءارى ەلىمىزدىڭ ساياسي جانە قوعامدىق قۇرىلىسىن, اينىماس قۇندىلىقتارى مەن دامۋ جولىنداعى ستراتەگيالىق باعىت-باعدارىن ايقىندايتىن باس­تى قۇجاتىمىز. جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم ارقىلى جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيامىز ۇلتتى ۇيىستىرۋ­دىڭ ناعىز سيمۆولىنا اينالدى. سونداي-اق نەگىزگى زاڭىمىز ەلدىڭ سايا­سي جۇيەسىن دەموكراتيالاندىرۋدى, زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدى كوزدەيتىن اۋقىمدى وزگەرىستىڭ بەرىك تۇعىرى سانالادى. كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇرىلۋى – وسىنداي ينستيتۋتسيونالدى رەفورمانىڭ ءبىرى. بۇل قۇرىلىم ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى قورعالاتىنىنا ءاردايىم كەپىلدىك بەرەتىن اتا زاڭى­مىزدىڭ ءرولىن مەيلىنشە ارتتىردى», دەگەن بولاتىن.

2022 جىلعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلگەن كونستي­تۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە بۇرىنعى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس كونس­تيتۋتسيالىق سوت بولىپ قايتا قۇرىلىپ, جاڭا سۋبەكتىلەر تىزىمىمەن تولىعىپ, جاڭا وكىلەتتىكتەرگە يە بولدى. جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيالىق سوتقا ەندى بيلىك وكىلدەرىمەن قاتار, ازاماتتار, ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى ۋاكىل جانە باس پروكۋرور وتىنىشپەن جۇگىنە الاتىن ءۇردىس قالىپتاستى. بۇل كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدىڭ اياسىن كەڭەيتىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى تەتىككە اينالدى.

كونستيتۋتسيالىق سوت زاڭداردى نەمەسە ولاردىڭ نورمالارىن تەك كونستيتۋتسياعا سايكەس نەمەسە سايكەس ەمەس دەپ تانۋمەن شەكتەلمەي, ولارعا رەسمي تۇسىندىرمە بەرە الادى. ياعني اتالعان زاڭ نەمەسە نورما اتا زاڭىمىزعا سايكەس كەلسە دە, ول كونستيتۋتسيالىق سوت بەرگەن تۇسىندىرمەدە عانا قولدانىلۋعا ءتيىس. بۇل جاڭاشىلدىق ازامات­تار­دىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ مۇم­كىن­دىگىن ارتتىرىپ, قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتتارىن بەكىتە ءتۇستى.

ماسەلەن, 2023 جىلعى قاڭ­تاردان بەرى, ياعني ەكى جارىم جىلدىڭ ىشىندە كونستيتۋتسيالىق سوتقا 11 مىڭنان اسا ءوتىنىش كەلىپ ءتۇسىپ, سۋديالار وسى ۋاقىت ارالىعىندا 400-دەن اسا قاۋلى قابىلداپ, كونستيتۋتسيالىق تەك­سەرۋ ناتيجەسىندە سۋبەك­تىلەردىڭ وتىنىشتەرى نەگىزىندە 73 قورى­تىندى شەشىم (نورماتيۆتىك قاۋلى) شىعارعان. ونىڭ ىشىندە 3 ءوتىنىش پرەزيدەنتتەن, 1 ءوتىنىش دەپۋتاتتاردان, 2 ءوتىنىش ۇكىمەت مۇشەلەرىنەن, 2 ءوتىنىش باس پروكۋروردان, 65 ءوتىنىش جەكە ازاماتتاردان ءتۇسىپ, 73 نورماتيۆتىك قاۋلى ءوتىنىشى نەگىزىنە قابىلدانعان.

ساراپشىلار كونستيتۋتسيالىق سوت قاراپايىم ازاماتتىڭ قۇقىعىن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى قۇرا­لىنا اينالعانىن, ءبىر ادام­نىڭ ءوتىنىشى ارقىلى ۇقساس جاع­دايعا تاپ بولعان جۇزدەگەن ازا­ماتتىڭ قۇقىعى قورعالاتىنىن, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ شەشىمى قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا اسەر ەتىپ, قۇقىقتىق جۇيەنى جەتىلدىرۋگە ىقپال ەتەتىنىن ايتادى.

كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنگەن وتىنىشتەردىڭ تۇگەلگە جۋىعى, ياعني 99%-ى ازاماتتاردان كەلدى. كونستيتۋتسيالىق سوت­تىڭ قۇزىرەتىنەن تىس وتىنىشتەر جالپى وتىنىشتەردىڭ 95%-ىن قۇرادى. بۇل وتى­نىشتەر كونستيتۋتسيالىق وتىنىشكە قويى­لاتىن تالاپتارعا ساي كەلمە­گەن­دىكتەن, ازاماتتارعا ولاردى قايتارۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ, ءتيىستى تۇسىندىرمەلەر بەرىلەدى.

دەسە دە سالا ماماندارى­ ءوتىنىشتىڭ قايتارىلۋى ازاماتتى قايتادان ءوتىنىش بەرۋ قۇقىعىنان ايىرمايتىنىن, باس­تىسى قايتا جولدانعان ءوتىنىش كونستيتۋتسيالىق سوت تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا ناقتى كورسەتىلگەن تالاپتارعا ساي راسىمدەلۋگە ءتيىس ەكەنىن تىلگە تيەك ەتەدى.

«كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەر كونستي­تۋتسيالىق سوتتىڭ تالاپتارىنا ساي كەلمەگەن جاعدايدا قايتارىلۋى بۇل تەك قازاقستاندا ەمەس, بۇكىل الەمدە قالىپتاسقان قالىپتى قۇقىقتىق تاجى­ريبە ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. كونستيتۋ­تسيا­ل­ىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ بار­لى­عىندا دەرلىك وتىنىشتەرگە بەلگىلى ءبىر زاڭدىق تالاپتار قويى­لادى. بۇل تالاپتار ءوتىنىش­تىڭ نىسانىنا, مازمۇنىنا, دالەل­دەرىنە, جولدانۋ مەرزىمىنە جانە ارىز بەرۋشىنىڭ قۇقىعىنا قاتىستى بولۋى مۇمكىن. مۇنداي تالاپتار­دىڭ ماقساتى – كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءتيىمدى جانە ماقساتتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ. سون­دىقتان ءوتىنىشتىڭ تالاپتارعا سايكەس كەلمەگەنى ءۇشىن قايتارىلۋى – ازاماتتىڭ قۇقىعىنىڭ شەكتەلۋى ەمەس, كەرىسىنشە, ءوتىنىشتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا بەرىلگەن مۇمكىندىك. سونىمەن قاتار قازاقستاندا مۇنداي وتىنىشتەر ازاماتتارعا ناقتى تۇسىندىرۋلەرمەن بىرگە قايتارىلادى ءارى ازاماتقا بارلىق ولقىلىقتى تۇزەتىپ, قايتادان جۇگىنۋگە قۇقىق بەرىلەدى», دەيدى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى وكىلدەرى.

كونستيتۋتسيالىق سوت تەك كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەر شەڭبە­رىندە ارەكەت ەتەدى. سونىمەن قاتار ورىنداۋعا مىندەتتى قۇقىق­تىق ۇستانىمدار مەن شەشىم­دەر قالىپتاستىرادى. كونستي­تۋ­تسيالىق سوتتىڭ قورىتىندى شەشىمدەرى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ پروتسەسىنە دە ءوز ىقپالىن تيگىزىپ جاتىر.

ماسەلەن, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قورىتىندى شەشىمدەرىن ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە جەكە تۇلعالاردان سوت اكتىلەرىن كاس­ساتسيالىق تارتىپپەن قايتا قاراۋ تۋرالى ءوتىنىش حاتتارى بويىنشا الىناتىن مەملەكەتتىك باج مولشەرى وڭتايلاندىرىلىپ, مەملەكەتتىك باجدى كەيىنگە قالدىرىپ تولەۋگە مۇمكىندىك تۋدى. ۇكىمەت, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار اراسىنداعى دەڭگەيلەردىڭ, ماقساتتاردىڭ, مىندەتتەردىڭ جانە مەملەكەتتىك ساياسات سالاسىنداعى وكىلەتتىكتەردىڭ اراجىگى اجىراتىلىپ, مينيسترلىكتەردىڭ ءتيىستى سالالاردا مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋى تۋرالى نورما بەكىتىلدى. سۋديالاردى تارتىپتىك جاۋاپتىلىققا تارتۋ نەگىزدەرى, ونىڭ ىشىندە «سوت ىستەرىن قاراعان كەزدە زاڭدىلىقتى ورەسكەل بۇزۋ» ۇعىمى ناقتىلانىپ, سۋديالارعا قاتىستى تارتىپتىك ىستەردى قاراۋ راسىمدەرىنە وكىلدەردىڭ قاتىسۋ مۇمكىندىگى ەنگىزىلدى.

اكىمشىلىك سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە اپەللياتسيالىق شاعىم مەن پرو­كۋروردىڭ ءوتىنىش حاتىن بەرۋ مەرزىمدەرىن – سوت شەشىمى تۇپ­كىلىكتى نىساندا شىعارىلعان كۇننەن باستاپ ەسەپتەۋ ءتارتىبى ناقتىلاندى. كولىك قۇرالىن ماساڭ كۇيدە باسقارعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپتىلىققا تار­تىلعان, ونى باسقارۋعا قۇقىعى جوق ادامدار ەمتيحان تاپسىرۋعا جەتى جىل بويى جىبەرىلمەيدى دەپ بەلگىلەندى. كاسساتسيالىق ساتىدا سوت ارقىلى قورعالۋ قۇقى­عىنىڭ كەپىلدىكتەرى كۇشەيتىل­دى: شاعىمداردى الدىن الا قاراۋ ءراسىمىنىڭ كۇشى جويىلدى,­ قىلمىستىق ءىس ماتەريالدارىن تالاپ ەتىپ الدىرۋ مىندەتى بەكىتىلدى, ءىس-ارەكەتتىڭ سارالانۋىنا جانە وزگە دە ولشەم شارتتارعا قاراماستان, پروتسەستىڭ بارلىق قاتىسۋشىسىنىڭ كاسساتسيالىق قايتا قاراۋعا تەڭ قول جەتكىزۋى قامتاماسىز ەتىلدى. بۇرىن وزدەرى تارتىلعان جاۋاپتىلىق تۇرلەرى مەن سالدارى ەسكەرىلە وتىرىپ, مەملەكەتتىك جانە قۇقىق قور­عاۋ قىزمەتىنە كانديداتتارعا قويىلاتىن تالاپتار ناقتىلاندى.

اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەردى جاڭادان اشىل­عان ءمان-جايلار بويىنشا قىسقار­تىلعان ءىس جۇرگىزۋ تارتىبىمەن قايتا قاراۋ مۇمكىندىگى كەڭەيتىلىپ, سوت ارقىلى قورعالۋ قۇقىعىنىڭ كەپىلدىكتەرى كۇشەيتىلدى. وتباسى مۇشەلەرىمەن الەۋمەتتىك بايلانىستاردى ساقتاپ تۇرۋ بولىگىندە ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتالعاندارعا قاتىستى كەمسىتۋ­شىلىك الىپ تاستالدى. بالا اسىراپ الۋعا كانديداتقا قويىلاتىن تالاپ وتباسىن, انا مەن اكەنى جانە بالانى قورعاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق كەپىل­دىك­تەرگە سايكەس ناقتىلاندى. «پارا بەرۋگە ارانداتۋ» ۇعىمى ناقتىلاندى. ءبىر بورىشكەرگە قاتىستى بىرنەشە اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جاعدايىندا كامەلەتكە تولماعان بالالاردى كۇتىپ-باعۋعا اليمەنت ءوندىرىپ الۋ شارتتارى ناقتىلاندى. بىركەلكىلىك قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ بەيبىت جينالىستار وتكىزۋ تۋرالى حابارلامالارعا زاڭدا بەلگى­لەنگەن دەن قويۋ الگوريتمىنە كونستيتۋتسياعا سايكەس تۇسىندىرمە بەرىلدى. اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ اقشا­لاي ريزىعىنا قاتىستى ۆەدومستۆو­لىق قاعيدالارداعى كونس­تي­تۋتسيالىق ەمەس دەپ تانىل­عان نورمالاردىڭ كۇشى جويىلدى.

سوتتالعانداردى شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋ تۋرا­لى ىستەردى سوتتاردىڭ قاراۋ پراكتيكاسىنا قاتىستى زاڭعا تاۋەلدى دەڭگەيدەگى اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانىلعان نورمالارىنىڭ كۇشى جويىلدى. جازانى وتەۋدىڭ قاتاڭ جاعدايلارىندا جانە تارتىپتىك يزولياتوردا ۇستالعان كەزەڭدە بىلىكتى زاڭ كومەگىن جانە مەديتسينالىق كومەك الۋعا قول جەتكىزۋ ماقساتىندا سوتتالۋشىنىڭ تەلەفون ارقىلى سويلەسۋ قۇقىعى بولىگىندە قىل­مىستىق-اتقارۋ كودەكسىنىڭ نورمالارىنا تۇسىندىرمە بەرىلدى. قاي اۋماقتىڭ سوتتىلىعىنا جاتاتىنىن ايقىنداۋ تاسىلدەرى, ونىڭ ىشىندە ۇزاققا سوزىلعان قىلمىستار جاسالعان جاعدايداعى تاسىلدەر ناقتىلاندى.

كاسىپكەرلىك پەن ۇيىمداسقان قىل­مىستى سارالاۋدىڭ قۇقىقتىق تاسىلدەرى تۇجىرىمدالدى. كونس­تيتۋتسيا نورماسىنا رەسمي تۇسىن­دىرمە بەرىلىپ, تۇرعىن ۇيدەن ايىرۋ ماسەلەسىندە پروكۋرور سانكتسيا­سى سوت شەشىمىنە بالاما رەتىندە قولدانىلمايتىنى ناقتىلاندى.

جوعارىدا كەلتىرىلگەن مىسالدار مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ جۇيەسى جاڭا دەڭگەيگە شىققانىن بايقاۋعا بولادى. بۇل وزگەرىستەردىڭ يگىلىگىن الداعى ۋاقىتتا قالىڭ بۇقارا كورەرىنە سەنىم مول.