– جاقىندا ەۋروپا ەلدەرىنەن ولجالى ورالىپسىزدار. وسى ءىسساپارلارىڭىزدىڭ ماقسات-مىندەتىن تاراتىپ ايتساڭىز.
– شىعىستانۋ ينستيتۋتى دەلەگاتسياسى ءبىر ايعا جۋىق ەۋروپانىڭ التى مەملەكەتىنىڭ 10 شاقتى عىلىمي مەكەمەسىندە, ءارحيۆى مەن كىتاپحاناسىندا جۇمىس ىستەپ قايتتى.
ۆاتيكان جانە وزگە دە باتىس ەلدەرى مۇراعاتتارىندا ەجەلگى تۇركى, قازاق, ورتالىق ازيا تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى كوپتەگەن ماڭىزدى دەرەك پەن قولجازبا بار ەكەنى بۇرىننان ءجيى ايتىلىپ, جازىلىپ جۇرەتىن. ءبىز سول اقپاراتتىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋدى دە ماقسات تۇتتىق.
ەستەرىڭىزدە شىعار, پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆ ۆاتيكان ساپارىنىڭ بىرىندە اپوستولدىق ارحيۆ پەن كىتاپحانادا ساقتالعان قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتاردى قازاقستان عالىمدارىنىڭ قول جەتكىزۋى تۋرالى ريم پاپاسىنا ءوتىنىش ايتىپ, كەلىسىمىن العان ەدى. وسى كەلىسىمنىڭ نەگىزىندە 2022 جىلدىڭ مامىر ايىندا ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى مەن ۆاتيكاننىڭ اپوستولدىق ءارحيۆى جانە كىتاپحاناسى اراسىندا ارىپتەستىك-شىعارماشىلىق بايلانىس ورناتۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. بۇل ماڭىزدى قۇجات قازاقستان ۇكىمەتى تاراپىنان رەسمي تۇردە بەكىتىلىپ, ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. مەموراندۋم اياسىندا وتاندىق عالىمدار وسى ءدىني ەلدىڭ سيرەك كەزدەسەتىن تاريحي قولجازبالار مەن باسقا دا قۇندى دەرەككوزدەرگە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىن الدى. سونداي-اق شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا «ۆاتيكاننىڭ جانە باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ جاڭا قۇندى ماتەريالدارى بويىنشا تۇركى الەمىنىڭ ەرتە جانە ورتاعاسىرلىق تاريحى مەن مادەنيەتى» اتتى ىرگەلى عىلىمي جوبا دايىندالىپ, ول ەل ۇكىمەتى تاراپىنان 2024 جىلى بەكىتىلدى. وسى جوبانىڭ كۇنتىزبەلىك جوسپارىنا ساي ءبىز ماڭىزدى تاريحي دەرەكتەردى ىزدەۋ, كوشىرمەسىن الۋ, جيناقتاۋ, جۇيەلەۋ, سونداي-اق عىلىمي ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماقساتىندا 5–30 ماۋسىم ارالىعىندا ۆاتيكان جانە ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلىندە بولىپ قايتتىق.
– «ۆاتيكان جانە باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ جاڭا قۇندى ماتەريالدارى بويىنشا تۇركى الەمىنىڭ ەرتە جانە ورتاعاسىرلىق تاريحى مەن مادەنيەتى» اتتى جوبانىڭ ءمان-ماعىناسىن ايتا كەتسەڭىز.
– بۇل جوبا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق ارحيۆتەرى مەن كىتاپحانالارىندا, عىلىمي ورتالىقتارىندا ساقتالىپ كەلگەن حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگىدەگى تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى شىعىس جانە ەۋروپا تىلدەرىندەگى ماڭىزدى ءارى تىڭ دەرەكتەر مەن قولجازبالاردى جيناپ, زەرتتەۋدى كوزدەيدى. سول ارقىلى ۇلتتىق تاريحي جادىمىزدى قالپىنا كەلتىرىپ, تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن تولتىرامىز, سونىمەن بىرگە وتاندىق شىعىستانۋ عىلىمىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرەمىز.
– قاي ەلدەر مەن قانداي عىلىمي ورتالىقتاردا, ارحيۆتەر مەن كىتاپحانالاردا جۇمىس ىستەدىڭىزدەر؟
دەلەگاتسيا قۇرامىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ەسكى ەۋروپا تىلدەرىنىڭ مامانى قالقامان جۇماعۇلوۆ, PhD شىعىستانۋشى, پارسى جانە شاعاتاي تىلدەرىنىڭ مامانى بولاتبەك باتىرحان, PhD تاريحشى, ەۋروپانىڭ اعىلشىن جانە بىرنەشە ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن نۇرتاس ءابدىمومىنوۆتار بولدى.
ءبىز ۆاتيكان اپوستولدىق ءارحيۆى مەن كىتاپحاناسىنىڭ پرەفەكتى ماۋرو مانتوۆانيمەن رەسمي كەزدەسۋ وتكىزدىك. كەزدەسۋ بارىسىندا وسىندا ساقتالعان سيرەك قولجازبالار مەن قۇجاتتاردى زەرتتەۋ بويىنشا عىلىمي ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن تالقىلادىق. ۆاتيكاننىڭ اپوستولدىق ءارحيۆى مەن كىتاپحاناسىندا ساقتالعان تۇركى الەمىنىڭ, قازاقستاننىڭ ەرتە جانە ورتاعاسىرلىق تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى جاڭا دەرەكتەردى ىزدەپ, تىزىمگە الۋ جۇمىسىن جۇرگىزدىك. ىزدەۋ, جۇيەلەۋ جۇمىسى بارىسىندا ورتاعاسىرلىق تۇركى حاندىقتارى مەن موڭعول مەملەكەتتەرى بيلەۋشىلەرىنىڭ ريم پاپالارىمەن جانە ەۋروپالىق مونارحتارمەن حات الماسۋلارىن, ەۋرازيا دالاسىندا بولعان ەۋروپالىق ساياحاتشىلاردىڭ جازبالارى, ميسسيونەرلىك قىزمەتكە قاتىستى مالىمەتتەردى, سونداي-اق ورتالىق ازيا ايماعىمەن ورتاعاسىرلىق مادەني جانە ساۋدا بايلانىستارى جونىندەگى دەرەكتەردى انىقتادىق. ەرتە جانە ورتاعاسىرداعى تۇركى الەمىنىڭ باتىسپەن ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلانىستارىنا قاتىستى سيرەك كەزدەسەتىن, بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ماتەريالداردى انىقتاۋ, جيناۋ, تالداۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزدىك. XIII–XV عاسىرلارداعى ەۋروپالىق ساياحاتشىلاردىڭ ورتالىق ازيا تۋرالى جازبالارى تىزىمگە الىندى. عىلىمي قۇندىلىعىنا ساراپتاما جاسالدى. ءىسساپار بارىسىندا يتالياداعى ەڭ كونە ءارى جەتەكشى وقۋ ورداسى – ساپيەنتسا ريم ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنا سوعىپ, تۇسىنىستىك پەن ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدىك.
بۇدان ءارى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ دەلەگاتسياسى الىس تا جاقىن ماجار ەلىنە ات باسىن تىرەدى. العاشقى كۇنى ءبىز بۋداپەشت قالاسىندا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ ماجارستانداعى وكىلدىگى ۇيىمداستىرعان «التىن بۇعى» ءمۇسىنىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىستىق. كەلەسى كۇنى ماجارستان زەرتتەۋ ينستيتۋتى باسشىلىعىمەن كەزدەسۋدە ورتاق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, عىلىمي جوبالار ازىرلەۋ, ءوزارا ارىپتەستىكتى دامىتۋ, بىرلەسىپ جاس ماماندار دايارلاۋ, ولاردى عىلىمي تاعىلىمدامادان وتكىزۋ مەن الداعى ىنتىماقتاستىق مۇمكىندىكتەردى تالقىلاپ, جوسپارىمىزدى انىقتادىق. ەلىمىزدىڭ ماجارستانداعى ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن سەچەني ۇلتتىق كىتاپحاناسى باسشىلىعىمەن وتكەن كەزدەسۋدە ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىمەن ەكىجاقتى ارىپتەستىكتى دامىتۋ بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ماسەلەسى سارالاندى.
– فرانتسيا, يسپانياعا ساپارلارىڭىزدىڭ بارىسى قالاي بولدى؟
– ءيا, بۇل ساپارىمىز دا جەمىستى, تابىستى ءوتتى. فرانتسيانىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسى شىعىس قولجازبالار ءبولىمىنىڭ باسشىلىعىمەن جانە قىزمەتكەرلەرىمەن كەزدەسىپ, «ۆاتيكان مەن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بىرەگەي ماتەريالدارى نەگىزىندە تۇركى الەمىنىڭ ەرتە جانە ورتاعاسىرلىق تاريحى مەن مادەنيەتى» اتتى عىلىمي زەرتتەۋ جوباسى اياسىندا وسمان, شاعاتاي, تاتار, تۇركى جانە پارسى تىلدەرىندەگى سيرەك قولجازبالار مەن ارحيۆتىك قۇجاتتاردى بىرلەسىپ يگەرۋ, ورتاق پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرىن تالقىلادىق. گەوگرافيالىق كارتالار مەن وتارلىق كەزەڭدەگى ەكسپەديتسيالار بارىسىندا جينالعان ماتەريالدارعا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتتىق. سونداي-اق تاريحي, قۇندى دەرەكتەر, قولجازبالار مەن قۇجاتتاردى زەرتتەۋدە ەكىجاقتى ارىپتەستىكتى دامىتۋ جولدارى جانە الداعى ىنتىماقتاستىق مۇمكىندىكتەرى تالقىلانىپ, ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم ازىرلەپ, قول قويۋعا ۋاعدالاستىق.
ءارى قاراي يسپانيا استاناسى مادريد قالاسىنداعى «فەليكس ماريا پارەجا» يسلام كىتاپحاناسىنا ايالداپ, كىتاپحانا قورىمەن تانىستىق. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يسپانيا كورولدىگىندەگى ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن يسپانيانىڭ جەتەكشى وقۋ ورداسىنىڭ ءبىرى – مادريد كومپلۋتەنسە ۋنيۆەرسيتەتى باسشىلىعىمەن كەزدەستىك. مۇندا دا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق, ارحيۆ قورلارى مەن كىتاپحانالارىنداعى قولجازبالار مەن قۇجاتتاردى زەرتتەۋ سالاسىنداعى عىلىمي ارىپتەستىكتى دامىتۋ, ورتاق عىلىمي جوبالار ازىرلەۋ, كونفەرەنتسيا, سەمينارلار وتكىزۋ, جاس عالىمداردىڭ تاعىلىمدامادان ءوتۋى ماسەلەلەرى مەن الداعى ىنتىماقتاستىق, سەرىكتەستىك مۇمكىندىكتەرىن تالقىلادىق. كەلىسسوز ناتيجەسىندە بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر, تاجىريبە الماسۋ جانە مامانداردىڭ اكادەميالىق ۇتقىرلىعىن قامتيتىن ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم ازىرلەپ, قول قويۋعا ۋاعدالاستىق. ءىسساپارىمىزدىڭ سوڭعى كۇنى يسپانيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە قاراستى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم «Casa Asia Madrid» ورتالىعى باسشىلىعىمەن كەزدەستىك. بۇل ورتالىق – ديپلوماتيا, مادەنيەت, ءبىلىم جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق سالاسىندا يسپانيانىڭ ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىمەن قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ ءۇشىن قۇرىلعان ۇيىم. بۇل ۇيىم يسپان قوعامى مەن ازيا ەلدەرى اراسىندا ديالوگ الاڭى, ازيا قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاپ, ازيا ەلدەرىن زەرتتەيتىن ورتالىق وسى سالادا ەلىمىزبەن, اتاپ ايتقاندا, ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىمەن ارىپتەستىككە دايىن ەكەنىن بايان ەتتى. ەۋروپا ەلدەرىندەگى, ونىڭ ىشىندە مادريدتەگى ازيا حالىقتارى, تۇركى الەمىنە قاتىستى دەرەكتەردى جيناۋ, جۇيەلەۋ جانە سالىستىرمالى تالداۋ جۇرگىزۋ, عىلىمي تۇرعىدا جاڭاشا زەردەلەۋ اياسىندا بۇل حالىقارالىق ورتالىقپەن بايلانىس ورناتۋدىڭ ورنى ايرىقشا بولماق.
– عىلىمي ساپارلارىڭىزدا ەجەلگى تۇركى, قازاق, ورتالىق ازيا تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى قانداي ايرىقشا دەرەك نەمەسە قولجازبا تاپتىڭىزدار؟
– ماجارستانداعى 1802 جىلى قۇرىلعان سەچەني ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ تۇركى مادەنيەتى مەن تاريحىنا قاتىستى قولجازبا جانە قۇجاتتار, ورتالىق ازياعا قاتىستى ەجەلگى كارتالار قورى وتە باي ەكەن. ونىڭ دەنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن عىلىمي اينالىمعا تۇسپەگەن. بۇيىرسا وسىعان اينالىپ سوقپاقپىز. 1661 جىلى قۇرىلعان بەرلين مەملەكەتتىك كىتاپحاناسى قورىنداعى شىعىس قولجازبالارى, ونىڭ ىشىندە ورتالىق ازيا ايماعىنا قاتىستى اراب, پارسى ءتىلى مەن ەسكى تۇركى ادەبي تىلىندەگى ەڭبەكتەر ەرەكشە. مۇندا
42 000-نان اسا قولجازبا ساقتالعان, ونىڭ ىشىندە 252 قولجازبا تۇركى تىلىندەگى ادەبيەتتەر ەكەنىن بايقادىق. فرانتسيا ۇلتتىق كىتاپحاناسى شىعىس قولجازبالار بولىمىندە باتىس جانە شىعىس تىلدەرىندە جالپى 56 تىلدە قولجازبا ساقتالعان. مۇنىڭ ءبارى ساياحاتشىلار, ەلشىلەر, ساۋداگەرلەر, انتيكۆارلار ارقىلى قورعا الىنعان. بۇل كىتاپحاناداعى پارسى تىلىندەگى قولجازبالاردىڭ جالپى سانى 2869, تۇركى تىلىندە 2038, ونىڭ ىشىندە 113 قولجازبا ورتالىق ازياعا تىكەلەي قاتىستى تۇركى (شاعاتاي) تىلىندە جازىلىپتى. ساقتالعان قۇجاتتاردىڭ اراسىندا قاشقاريا, تۇركىستان مەن ورتالىق ازيا تاريحىنا قاتىستى ماتەريالدار مەن قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ حاتتارى بار. باراق حاننىڭ تۇرىك سۇلتانىنا حاتى, تاۋەكەل حاننىڭ بۇقاراعا جورىعى تۋرالى وسى كەزگە دەيىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن دۇنيەلەر وسى كىتاپحانا قورىنداعى ماڭىزدى دەرەكتەر قاتارىنان.
– بۇل دەرەكتەر وتاندىق تاريح پەن شىعىستانۋ عىلىمىن دامىتۋعا قانشالىقتى ۇلەس قوسا الادى؟
– قازاقستان دەلەگاتسياسى ارنايى ات باسىن تىرەگەن ۆاتيكان, يتاليا, ماجارستان, گەرمانيا, فرانتسيا, يسپانيا ەلدەرى ارحيۆ قورلارى مەن كىتاپحانالارىنداعى ەلىمىزدىڭ (ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق تۇركى, قازاق, ورتالىق ازيا) تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى دەرەككوزدەر وتاندىق تاريحىمىزدى جاڭا ماتەريالدارمەن, تىڭ دەرەكتەرمەن تولىقتىرىپ, ەلىمىزدىڭ دەرەكتانۋ جانە قولجازباتانۋ سالاسىن بايىتا تۇسەرى ءسوزسىز. وتاندىق شىعىستانۋ عىلىمىندا تىڭ, بۇرىندارى زەرتتەلمەگەن, اۋدارىلماعان دەرەككوزدەردى جان-جاقتى جيناۋ, اۋدارۋ, جۇيەلەۋ, ورتا عاسىرلاردا جازىلعان قازاق حاندارىنىڭ مۇسىلمان بيلەۋشىلەرىمەن الماسقان ديپلوماتيالىق حاتتارىنىڭ كوشىرمەلەرىن ەلگە الدىرىپ, زەرتتەپ, عىلىمي اينالىمعا قوسۋ – كەزەك كۇتتىرمەس, دىلگىر ەلدىك ىستەردىڭ ءبىرى. قازاقستان تاريحى تۋرالى جازبا دەرەكتەردىڭ انا تىلىمىزدەن باسقا شىعىس پەن باتىستىڭ كوپتەگەن تىلىندە جازىلىپ, ساقتالىپ كەلگەنى ءمالىم. ارينە, ءتول دەرەكتەردىڭ قۇندىلىعى ءبىر بولەك, ال قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتى تۋرالى شىعىس جانە باتىس تىلدەرىندە جازىلعان دەرەككوزدەردىڭ ءجونى ءبىر باسقا. وسى ورايدا, شىعىس تىلدەرىندەگى دەرەككوزدەر بىرنەشە توپقا ءبولىپ قاراستىرىلاتىنىن اتاپ كورسەتكەن ءجون. ولار: قىتاي, ءمانجۇر, كونە قىتاي, كونە موڭعول, موڭعول, كونە تۇركى, ويرات, اراب, پارسى, تۇركى-شاعاتاي, ت.ب. تىلدەردە جازىلعان دەرەكتەر. شىعىس جازبا دەرەككوزدەرىنىڭ ىشىندە اراب, پارسى, قىتاي جانە تۇركى (شاعاتاي) تىلدەرىندەگى جازباشا دەرەكتەردىڭ الاتىن ورنى تىپتەن ايرىقشا. ۆاتيكان جانە وزگە دە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ارحيۆتەرى مەن كىتاپحانالارىندا تۇركى, قازاق جانە ورتالىق ازيا تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى ماڭىزدى دەرەكتەردىڭ وتە مول ەكەندىگى وسى رەتكى ساپار بارىسىندا تىپتەن ايقىندالا ءتۇستى. بۇل دەرەكتەر – كوبىنەسە يسلامدىق, تۇركىلىك, ورتاعاسىرلىق جانە تۇركى الەمىنىڭ تاريحي جانە مادەني مۇراسىن تەرەڭ زەرتتەۋگە ارنالعان قۇندى دۇنيەلەر. ولار نەگىزىنەن ەرتە كەزەڭدەگى جانە يسلامدىق, تۇركىلىك, ورتاعاسىرلىق تۇركى مادەني مۇراسىن زەرتتەۋگە ارنالعان دەرەكتەر.
اسىرەسە ۆاتيكان ءارحيۆى – الەمدەگى ەڭ ۇلكەن جانە باي تاريحي ارحيۆتەردىڭ ءبىرى. وندا ءتۇرلى داۋىردەگى جازىلعان قولجازبالار مەن قۇجاتتار ساقتالعان. ۆاتيكاننىڭ اپوستولدىق كىتاپحانا مەن ارحيۆىندە ورتالىق ازيا, تۇركىستان مەن قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى ءھام مادەنيەتىنە قاتىستى دەرەكتەر كەزدەسەدى. مۇندا لاتىن, قىتاي, اراب, پارسى جانە تۇركى تىلدەرىندە جازىلعان قولجازبالار قورى وتە مول. سونىمەن قاتار مۇندا
XIII–XIV عاسىرلارداعى التىن وردا مەن ونىڭ كورشى مەملەكەتتەرى تۋرالى جازىلعان دەرەكتەر دە جەتەرلىك. مىسالى, اراب, پارسى جانە تۇركى تىلدەرىندەگى ماتىندەردە التىن وردا حاندارىنىڭ ساياساتى, ولاردىڭ كورشى مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناستارى تۋرالى دەرەكتەر دە مولىنان ساقتالعان. وسى جولى عالىمدار ۆاتيكان ارحيۆىندە ورتالىق ازيانىڭ مۇسىلمان مادەنيەتى مەن دىنىنە قاتىستى كوپتەگەن زەرتتەۋ مەن قولجازبا بار ەكەندىگىن دە انىقتادى. ولار يسلامنىڭ تۇركىستانعا تارالۋى, سول كەزدەگى فيلوسوفيا, عىلىم, استرونوميا, مەديتسينا سياقتى سالالاردى قامتيدى. جالپى, فرانتسۋز ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا ورتالىق ازيانىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى تۋرالى ماڭىزدى قولجازبالار مەن دەرەكتەردىڭ وتە مول ەكەن. مۇندا ماۋەرەنناحر مەن تۇركىستان تاريحى, ورتالىق ازيادا بولعان تاريحي وقيعالارعا, سونىمەن قاتار تۇركى حالىقتارىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋ كەزەڭدەرىنە ارنالعان قولجازبالار قورى بارشىلىق. فرانتسۋز ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا ورتا عاسىرلارداعى مۇسىلمان تاريحشىلاردىڭ, گەوگرافتار مەن عالىمداردىڭ كوپتەگەن ەڭبەگى ساقتالعان. بۇل جازبالار ورتالىق ازيا مەن قازاقستاننىڭ ساياسي, مادەني, ەكونوميكالىق جاعدايى تۋرالى مول ماعلۇمات بەرەدى. ال بەرليندە ساقتالعان دەرەكتەر ورتالىق ازيا مەن قازاق تاريحى ءۇشىن, بۇعان دەيىن عىلىمدا بەلگىسىز بولىپ كەلگەن مۇلدە تىڭ مالىمەتتەردى قامتيدى. بەرلين كىتاپحاناسىندا دا تۇران, تۇركىستان, قازاقستان جانە ورتالىق ازيانىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرى مەن قولجازبالارى تۋرالى كوپتەگەن ماتەريال ساقتالعان. قولجازبالاردان ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ ەجەلگى تاريحى مەن ولاردىڭ كورشى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسى تۋرالى مول ماعلۇمات الۋعا بولادى. نەمىس عالىمدارى ورتالىق ازيا مەن قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋگە ەرتەدەن دەن قويىپ كەلەدى دەسەك, ولار وزدەرىندەگى وسى قولجازبالار مەن ماتىندەرگە كوبىرەك جۇگىنەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا نەمىس عالىمدارىنىڭ ورتالىق ازيا ايماعىن زەرتتەۋگە ارنالعان ەڭبەكتەرى دە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. قىسقاسى, ۆاتيكان مەن وزگە دە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ كىتاپحانالارى مەن ارحيۆ قورلارىندا ورتالىق ازيانىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى تۋرالى ماڭىزدى دەرەكتەر, قولجازبالار مولىنان ساقتالعانى تۋرالى بۇرىندارى تام-تۇم ايتىلىپ, جازىلىپ جۇرگەن بولسا, وتاندىق دەلەگاتسيا وسى جولعى عىلىمي ءىسساپارىندا كوزدەرىمەن كورىپ, قولدارىمەن ۇستاپ قايتتى. بۇل عالىمدارعا عانا ەمەس, جالپى مادەنيەتكە ۇمتىلعان جۇرتشىلىق اراسىندا مادەني, تاريحي مۇراعا قىزىعۋشىلىققا كەڭ جول اشادى.
– الداعى ۋاقىتتا وسى قۇندى دەرەكتەردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ جوسپارلارىڭىز قالاي جۇزەگە اسادى؟
– بۇل – ناقتى ءارى دايەكتى جولمەن جۇزەگە اساتىن ۇدەرىس. ەڭ الدىمەن, تابىلعان ماتەريالداردىڭ ەلەكتروندىق جانە قاعاز كوشىرمەلەرى الىنادى. كەيىن سولاردىڭ عىلىمي سيپاتتاماسى جاسالىپ, اۋدارىلىپ, جۇيەلەنەدى. قاجەتتى دەرەكتەر وتاندىق عىلىمي باسىلىمدار مەن مونوگرافيالار ارقىلى اينالىمعا ەنەدى. سونىمەن قاتار بۇل جۇمىس نەگىزىندە حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار مەن كورمەلەر وتكىزۋ دە جوسپارلانىپ وتىر.
– وسى ساپارلارىڭىزعا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– بۇل ساپار وتاندىق شىعىستانۋ عىلىمىنىڭ جاڭا ءبىر ساپالى كەزەڭگە اياق باسقانىن كورسەتەدى. تۇركى جانە قازاق تاريحىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدە زەرتتەلۋىنە جول اشقان, عىلىمعا عانا ەمەس, ەلدىك ساناعا دا ەلەۋلى, ماڭىزدى وقيعا دەپ ەسەپتەيمىن. ءالى دە كوپتەگەن تىڭ دەرەكتى انىقتاۋ ءۇشىن جۇمىس جالعاسادى.
وسى رەتتە ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى ۇجىمى اتىنان ەۋروپانىڭ ۆاتيكان, يتاليا, ماجارستان, گەرمانيا, فرانتسيا, يسپانيا ەلدەرىندەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلشىلىكتەرىنىڭ قولداۋى مەن كومەگى ءۇشىن شىنايى ريزاشىلىعىمىزدى جەتكىزەمىز. ەلىمىزدىڭ رۋحاني مۇراسىن تۇگەندەۋ مەن جاڭعىرتۋ ىسىنە ءبارىمىز بىرگە اتسالىسا بەرەيىك.
بۇل جازبالار ورتالىق ازيا مەن قازاقستاننىڭ ساياسي, مادەني, ەكونوميكالىق جاعدايى تۋرالى مول ماعلۇمات بەرەدى. ال بەرليندە ساقتالعان دەرەكتەر ورتالىق ازيا مەن قازاق تاريحى ءۇشىن, بۇعان دەيىن عىلىمدا بەلگىسىز بولىپ كەلگەن مۇلدە تىڭ مالىمەتتەردى قامتيدى. بەرلين كىتاپحاناسىندا دا تۇران, تۇركىستان, قازاقستان جانە ورتالىق ازيانىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرى مەن قولجازبالارى تۋرالى كوپتەگەن ماتەريال ساقتالعان
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جانىبەك ءاليمان,
«Egemen Qazaqstan»
