رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە الەۋمەتتىك جاعىنان وسال ساناتتاعى 3,2 ميلليوننان اسا ازامات تۇرادى. بۇل قاتارعا زەينەتكەرلەر, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار, مۇگەدەكتىگى بار بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلار مەن الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلار جاتادى. ولاردىڭ باسىم بولىگى ءۇشىن زەينەتاقى مەن جاردەماقى – جالعىز تابىس كوزى. بىراق بۇل قاراجات بۇگىندە نەسيە جابۋعا جۇمسالىپ, ءبىراز وتانداسىمىز كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن جاعدايدا قالىپ وتىر.
ماسەلە ءماجىلىس مىنبەرىندە دە كوتەرىلگەن ەدى. دەپۋتات ەرلان ستامبەكوۆ قارجى نارىعىن رەتتەۋ اگەنتتىگىنە, ادىلەت مينيسترلىگىنە جانە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە ارنايى ساۋال جولداپ, ەلدەگى الەۋمەتتىك وسال توپتاردىڭ, اسىرەسە زەينەتكەرلەردىڭ قارجىلىق جاعدايىن بانك سەكتورىنىڭ پايدا كوزىنە اينالدىرۋدى توقتاتۋدى تالاپ ەتتى. ءسوز اراسىندا ول وسىنداي جاعدايعا تاپ بولعان ازاماتتاردىڭ ەسىمدەرىن دە اتادى.
– الماتى قالاسىندا تۋعانىنان ءىى توپ مۇگەدەكتىگى بار جانتورە حودجابەرگەنوۆتەن سوت شەشىمىمەن
15 ملن تەڭگە «سەيفلومبارد» پايداسىنا ءوندىرىلدى. جەكە سوت ورىنداۋشىسى ونىڭ مۇگەدەكتىگى بويىنشا الاتىن زەينەتاقىسىنان 100% مولشەرىندە ۇستاپ وتىرعان. تاعى ءبىر مىسال, يرينا سكريپنيكوۆا ەسىمدى زەينەتكەر الاياقتاردىڭ قۇربانى بولىپ, 72 جاسىندا تۇتىنۋشىلىق نەسيە راسىمدەگەن. نەسيە بەرگەن بانك حوۋم كرەديت بانكى ونىڭ جالعىز تابىس كوزى زەينەتاقىسىن نەگىزگە العان, – دەيدى ماجىلىسمەن.
ول بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە شارالار قابىلدانىپ جاتقانىمەن, وسىنداي الەۋمەتتىك وسال ازاماتتاردىڭ قارىزعا بەلشەسىنەن باتىپ جاتقان جاعدايلارى ءالى دە ءجيى كەزدەسەتىنىن ايتتى.
– ءبىز قارجىلىق قىزمەت تۇتىنۋشىلارىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن بىرقاتار شارا قابىلداپ كەلەمىز. الايدا سونىڭ وزىندە قوعامنىڭ ەڭ ءالسىز جانە قورعالماعان ازاماتتارعا قارىز قاقپاندارىن قۇرۋ تاجىريبەسى جالعاسىپ وتىر. ءبىر ۋاق وي ەلەگىنەن وتكىزىپ كورسەڭىزدەر. قازىر نەسيەلەر ناقتى تولەم قابىلەتىنسىز, جەكە م ۇلىك كەپىلدىگىمەن بەرىلەدى, ءتىپتى ول جالعىز پاتەر بولسا دا. زەينەتاقى مەن جاردەماقى تابىس رەتىندە ەسەپتەلەدى, بۇل كەي جاعدايلاردا كدن (قارىزدى وتەۋ نورماسى) تالاپتارىنا مۇلدە كىرمەيدى. ال سوڭىندا سول الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ وزىنەن قارىزدار ءوندىرىپ الىنادى, – دەدى ە.ستامبەكوۆ.
بۇل ۋاجگە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى تاڭساۋلە سەرىكوۆ پەن كەنجەعۇل سەيتجان دا ءۇن قوستى. ولار بىرلەسە تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا سەپ بولار ۇسىنىستارىن دا ازىرلەگەن.
– الەۋمەتتىك وسال ساناتتاعى ازاماتتار ء(اوسا) ءۇشىن بانكروتتىق ءراسىمىن جەڭىلدەتۋ – 12 اي مەرزىمدى كۇتۋ تالابىنسىز, قاراپايىم سحەما ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ. زەينەتاقى مەن جاردەماقىنى تولەم قابىلەتىن ەسەپتەۋ كەزىندە كىرىس رەتىندە تانۋعا زاڭمەن تىيىم سالۋ. نەسيەلەر بويىنشا بەرەشەكتى وتەۋ ءۇشىن زەينەتاقى مەن الەۋمەتتىك تولەمدەردەن قاراجات ءوندىرىپ الۋعا زاڭمەن تىكەلەي تىيىم ەنگىزۋ. سونداي-اق قارجى نارىعىن رەتتەۋ اگەنتتىگىن, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىن, ادىلەت مينيسترلىگىن مىناداي باعىتتاردا تەرەڭ تالداۋ جۇرگىزۋگە شاقىرامىن. وسىلايشا, اۋەلى الەۋمەتتىك وسال توپتاردىڭ بورىش جۇكتەمەسىنىڭ اۋقىمىن انىقتاۋ, زەينەتاقى مەن جاردەماقىنى جالعىز تابىس كوزى رەتىندە قورعاۋدىڭ ءتيىمدى مەحانيزمدەرىن ازىرلەۋ كەرەك. ءبىز قوعامنىڭ ەڭ ءالسىز مۇشەلەرىن كرەديتورلاردىڭ پايدا كوزىنە اينالدىرۋ تاجىريبەسىن توقتاتۋىمىز قاجەت. بۇل – مورالدىق, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسى, – دەپ تۇيىندەدى دەپۋتات.
دەپۋتاتتىق ساۋالعا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى اسقاربەك ەرتاەۆ جاۋاپ قاتتى. ول الەۋمەتتىك كودەكستىڭ 117, 174 جانە 203-باپتارىنا سايكەس زەينەتاقىلاردان, مۇگەدەكتىگى بويىنشا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردان, ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلۋ جاعدايىنا بايلانىستى تاعايىندالاتىن الەۋمەتتىك تولەمدەردەن ۇستاپ قالۋعا تەك اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ نەگىزىندە جول بەرىلەتىنىن العا تارتتى.
«اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جانە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭىنا سايكەس الەۋمەتتىك تولەمدەردەن ۇستاپ قالۋ بەلگىلەنگەن سومانىڭ 25%-ىنان اسپايتىن مولشەردە جۇرگىزىلەدى, ال زەينەتاقىلارىنان ۇستاپ قالۋ بەلگىلەنگەن سومانىڭ 50%-ىنان اسپاۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جاعدايى بويىنشا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقى مەن الەۋمەتتىك تولەمنەن جانە الەۋمەتتىك تولەمدەر مەن بالالى وتباسىلارعا بەرىلەتىن جاردەماقىلاردان ۇستاپ قالۋ جۇرگىزىلمەيدى. جاردەماقىلاردى تولەۋ ولاردى زەينەتاقى مەن جاردەماقى بەرۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ۇيىمداعى بانك شوتتارىنا اۋدارۋ جولىمەن جۇرگىزىلەدى. ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا زەينەتاقى جانە الەۋمەتتىك تولەمدەردى الۋشىلار مىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىك بيۋدجەت نەمەسە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى قاراجاتى ەسەبىنەن تولەنەتىن جاردەماقىلاردى, الەۋمەتتىك تولەمدەردى ەسەپتەۋ ءۇشىن جەكە بانكتىك شوت اشۋ مۇمكىندىگى تۋرالى حاباردار ەتىلەدى. مۇنداي شوتتا ورنالاستىرىلعان قاراجاتقا ءۇشىنشى تۇلعالاردىڭ ءوندىرىپ الۋىنا جول بەرىلمەيدى», دەلىنگەن دەپۋتاتتىق ساۋالعا بەرىلگەن جاۋاپتا.
ارينە, بۇل ماسەلە ءبىر مينيسترلىكتىڭ قۇزىرەتىمەن شەشىلمەيدى. سوندىقتان بۇكىل مەملەكەتتىك جۇيە ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. ياعني زاڭنامالىق بازا مەن الەۋمەتتىك ساياساتتى جەتىلدىرۋ, قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ارەكەتتەرىن قاتاڭ باقىلاۋ, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى كەشەندى شارالار قاجەت. وسى ماقساتتا الەۋمەتتىك وسال توپتارعا جاتاتىن نەمەسە توتەنشە جاعدايدان زارداپ شەككەن وتانداستارىمىزدىڭ نەسيەسىن شەگەرۋ تۋرالى قۇجات قوعامدىق تالقىلاۋعا ۇسىنىلعان. وندا كوميسسياسىز كەمىندە ءۇش اي مەرزىمگە كەيىنگە قالدىرۋ قاراستىرىلعان. ەگەر ۇسىنىس قولداۋ تاپسا, ازاماتتار دەفولتقا ۇشىراماي, بولاشاقتا قايتا تولەۋ مۇمكىندىگىن ساقتاپ قالادى. ەندەشە, قوعامدا الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق ورنايدى دەگەن ءسوز. بىراق مۇنىڭ ەكىنشى تۇسى دا بار. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كوممەرتسيالىق بانكتەر ۋاقىتشا تابىستان قاعىلادى, بۇل ولاردىڭ نەسيە بەرۋ بەلسەندىلىگىنە اسەر ەتۋى ىقتيمال. ءتىپتى كەي ازاماتتار جەڭىلدىكتى پايدالانىپ, جاۋاپكەرشىلىكسىز نەسيە الۋعا بەيىمدەلۋى دە مۇمكىن. بۇعان قوسا مەملەكەت بانككە وتەماقى تولەيتىن بولسا, بۇل بيۋدجەتتىك شىعىنداردى ارتتىراتىن كورىنەدى. دەمەك الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ ءادىل ءارى ءتيىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن نەسيەلەردىڭ ناقتى ماقساتىن مۇقيات زەرتتەپ, قۇقىقتىق تەتىكتەردى جەتىلدىرۋ قاجەت. بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتىك رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانىپ, شىنايى مۇقتاج ازاماتتاردىڭ عانا قورعالۋىنا جول اشادى.
