تاريحتا 1931-1933 جىلدار ارالىعىندا كەڭەستىك وزبىر ساياساتتىڭ كەسىرىنەن قازاق دالاسىن جايلاعان اشارشىلىقتىڭ زاردابى قانداي بولعانى بارىمىزگە بەلگىلى. «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشاتۇياق قالماسىن» دەگەن قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى باسشىسى گولوششەكيننىڭ ز ۇلىم ۇستانىمى ۇلتىمىزدى ۇمىتىلماستاي ناۋبەتكە ۇشىراتتى. «ەت تاپسىرۋ» ناۋقانىمەن ۇرانداتىپ, قاراپايىم جۇرتتىڭ الدىنداعى اق ادال مالىن كۇشتەپ تارتىپ الۋدىڭ اقىرى حالىقتىڭ جاپپاي باس كوتەرۋىنە ۇلاستى.
قاينار اۋىلىنان (بۇرىنعى ابىرالى اۋدانىنىڭ ورتالىعى) ارىدا جاتقان اقساي جەرىندە بولعان كوتەرىلىس جايىندا جازىلعان دەرەكتەرگە زەر سالعان جاننىڭ توبە قۇيقاسىن شىمىرلاتپاي قويماس.
قارسىلىق قالاي باستالدى؟
تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1931 جىلى قاڭتار ايىندا بك (ب)پ وك مەن ولكەلىك كوميتەتىنىڭ, قازاق اكسر-ى ۇكىمەتىنىڭ شەشىمىنە سايكەس بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا وكىمەتكە مال تاپسىرۋ جوسپارىنىڭ 70%-ءى سول جىلدىڭ 1-توقسانىندا ورىندالۋى تالاپ ەتىلدى. جوسپارعا ساي ابىرالى اۋدانىنىڭ شارۋالارى اۋەلى 8 745 توننا, كەيىن تۇزەتىلگەن ەسەپتە 3 379 توننا ەت وتكىزۋگە ءتيىستى بولدى. بىراق اۋدان حالقىنىڭ قولىنداعى مالدى تۇگەل وتكىزگەن كۇندە دە شارۋالار بۇل جوسپاردى ورىنداي الماس ەدى. ولاردىڭ باسى ارتىق مالى وسىعان دەيىن-اق ورتاعا جانە وكىمەتكە وتكىزىلگەن. سوعان قاراماستان وكتەم بيلىك بۇل ناۋقاندى ىسكە اسىرۋعا قىزۋ كىرىسەدى. ناتيجەسىندە 1931 جىلى 12 اقپاندا اۋدانداعى بارلىق اۋىلداردا قارسىلىق ارەكەتتەرى باستالدى. اۋداننىڭ شىعىس جاعىنداعى 2, 3, 5, 7, 12 جانە 14 اۋىلداردىڭ قوسقان بىتەباەۆ, تۇسكەي سماعۇلوۆ ت.ب. باستاعان 700-دەي ادامى اۋدان ورتالىعى قاينارعا باس كوتەرەدى. قايناردى قورعاپ تۇرعان قارۋلى وترياد وعان تويتارىس بەرگەن سوڭ, ولار اۋىلدارعا تاراپ, ۇساق توپتارعا ءبولىنىپ, ماۋسىم ايىنا دەيىن قارسىلىق ارەكەتىن توقتاتپايدى. 1931 جىلى ماۋسىمدا وگپۋ اسكەرلەرىنىڭ كۇشىمەن ولاردىڭ ءبارى تۇتقىندالىپ, جاۋاپقا تارتىلدى. اۋداننىڭ سولتۇستىك-باتىس جاعىنداعى 4-6-اۋىلدا ىسقاق كەمپىرباەۆ باستاعان 300-دەن استام شارۋالار (قاراعاندى وبلىسى قارقارالى اۋدانى باقتى, ەڭبەك, پروگرەسس اۋىلدارىنىڭ جەرىندە) قارسىلىعى تەگەۋرىندى سيپاتتا ءوتىپ, كەڭەستىك اسكەرگە ءبىر ايعا دەيىن بەرىلمەيدى. اۋداننان شىققان كوممۋنارلار وتريادىن (20 ادام) تۇتقىنعا الىپ, ۇكىمەتكە زورلىق-زومبىلىق ساياساتىن توقتاتۋ جونىندە تالاپ قويعان ولار ەلدەن تارتىپ الىنعان مال مەن استىقتى حالىققا قايتارتىپ بەرگىزدى. بىراق قارقارالىدان, سەمەيدەن كەلگەن وگپۋ-دىڭ تۇراقتى اسكەري بولىمدەرىنە توتەپ بەرە الماي, جەڭىلىسكە ۇشىراعان كوتەرىلىسشىلەردىڭ كوپشىلىگى قازا تابادى. كوتەرىلىس باسشىسى ى. كەمپىرباەۆ جانە باسقالارى تۇتقىنعا الىندى. 1931 جىلى كۇزدە ابىرالى كوتەرىلىسىنە قاتىسقان 500-دەن استام ادام جاۋاپقا تارتىلدى. تەك كەمپىرباەۆتىڭ جاساعىندا بولعانداردان 274 ادام سوتتالىپ, 85 ادام اتىلدى.
تاريحقا تاعزىم
قويناۋىندا ءالى تالاي شەرلى شىندىق تۇنىپ جاتقان اقساي جەرىنىڭ كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن تاريحي ماڭىزى ايرىقشا. ويتكەنى, جوعارىدا ايتىلعان سول كەزدەگى اۋىلداردىڭ بارلىعى دەرلىك وسى توڭىرەككە قونىستانعان ەكەن.
«الدىنداعى ازىن-اۋلىق مالىنان وزگە كۇنكورىسى جوق جازىقسىز جۇرت ونىسىنان ايىرىلسا, قالاي قامسىز وتىرسىن؟! ازاماتتارى امالسىزدان اتقا قونعان وسىناۋ تەگەۋرىندى قارسىلىق ەل اۋزىندا «قامبار كوتەرىلىسى» دەگەن اتپەن دە ايتىلىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتتى. دەگەنمەن, جۇرتىن ساقتاۋ ءۇشىن جان الىسىپ, جان بەرىسكەن سول الاپات ايقاس بولعان تۇسقا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتۋدىڭ وتە ورىندى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇل ءبىر جاعىنان تاريحي تاعىلىمى زور ءىس بولسا, ەكىنشى جاعىنان كەڭەستىك وزبىر ساياساتتىڭ قانداي بولعانىن ۇرپاق ۇمىتپاس ءۇشىن كەرەك», دەيدى وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى, اقىن ءساتجان كارىپباەۆ.
راسىندا كوپتەن بەرى ايتىلىپ جۇرگەن بۇل بابالار الدىنداعى پەرزەنتتىك بورىشتى ورىنداۋدىڭ ورايى ەندى كەلگەن ءتارىزدى. «قامبار بابا» قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جانە ەل ازاماتتارىنىڭ ات سالىسۋىمەن اقساي بيىگىنىڭ لايىقتالعان جەرىندە كوتەرىلىس قۇرباندارىنا ارنايى جاسالعان ەسكەرتكىش ورناتىلدى. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋىنا وراي سەمەي, ابىرالى وڭىرىنەن بولەك قارقارالى (قاراعاندى وبلىسى), ەكىباستۇز (پاۆلودار وبلىسى) سوزاق (تۇركىستان وبلىسى) اۋداندارىنداعى اتالاس ۇرپاقتارى ءبىر كىسىدەي جينالدى. تۇركىستاننان كەلگەن ساتۋللا قاجى اقساي قۇرباندارىنىڭ رۋحىنا باعىشتاپ, قۇران وقىپ, تاعزىم جاسادى.
ەسكەرتكىش لەنتاسىن قيۋ ءراسىمىن «قامبار بابا» قورىنىڭ باسشىسى جاندوس قاسىمجان ۇلى ورىنداپ, جيىلعان قاۋىمعا شىنايى تەبىرەنىسىن جەتكىزدى. العاشقى لەكتە ءسوز العان وسى قوردىڭ بەلسەندى مۇشەسى, اباي وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى مارات قۇرمانباي بۇل ءىستىڭ «تۋعان جەرگە تاعزىم» باستاماسىمەن جۇزەگە اسقانىن جەتكىزدى.
«قازاق «وتكەندى ەسكە الماي, بولاشاققا بولجام جاساي المايسىڭ» دەپ بەكەر ايتپاعان. بۇگىنگى ايتۋلى ءىس-شارا بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن تاريحي كۇن دەۋگە بولادى. ءبىز ءۇشىن اتقا قونىپ, جانىن قۇربان ەتكەن بابالارىمىزدىڭ ەرلىگىن ءاردايىم ۇلىقتاۋعا ءتيىسپىز. كەڭەستىك يمپەريانىڭ كەرەعار ساياساتىنىڭ, اپەرباقان ۇرانشىلدىعىنىڭ كەسىرىنەن الدىنداعى مالىنان ايىرىلىپ, اشتىق قاۋپى تونگەن سوڭ, باس كوتەرمەسە بولمايتىنىن ۇعىنىپ, اتقا قونۋىنا تۋرا كەلدى. ونىڭ قالاي بولعاندىعىن تۇپكىلىكتى انىقتاۋ نيەتىمەن وسىدان ءبىراز جىلدار بۇرىن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, بەلگىلى عالىم تالاس وماربەكوۆتىڭ زەرتتەۋىن سۇراعان ەدىك. «ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىنىڭ شاقىرۋىمەن قاينار اۋىلىنا ارنايى كەلىپ, 1931 جىلعى ابىرالى كوتەرىلىسىنە قاتىستى بايانداما جاسادى. قاينارداعى «ابىرالى كوتەرىلىسى» مەموريالدىق تاقتاسىنىڭ اشىلۋىندا جاساعان سول بايانداما 45 مينۋتقا سوزىلسا دا تىڭداعان جۇرتتىڭ دەنى كوزدەرىنە جاس الىپ, تەبىرەنىپ تۇرعانىنا كۋا بولدىق. بۇل ارينە, اقتاڭداققا تولى تاريحىمىزداعى زوبالاڭ جىلداردىڭ ءبىر دالەلى ەكەنى ءسوزسىز. ال وزدەرىڭىز كورىپ تۇرعان وسىناۋ ەسكەرتكىش سول ءبىر ناۋبەتتى كۇندەردە تاۋەكەلگە بارعان اقساي كوتەرىلىسىنىڭ قۇرباندارىنا دەگەن پەرزەنتتىك پارىزىمىز بولىپ سانالادى. تەك ەندى ەل ىرگەسىنىڭ تىنىشتىعى مەن بەرەكە, بىرلىگىنىڭ ساقتالۋىنا تىلەكتەسپىز», دەدى م. قۇرمانباي.
بۇدان كەيىن ءسوز العان قۇدايبەرگەن سوۆەتحان ۇلى, ماقسان اقساقال, ازامات امانتاي ۇلى, تىلەۋعازى حاسەن ۇلى, ماقسات سوۆەتحان ۇلى تاعى دا باسقا ەل ازاماتتارى ءسوز الىپ, ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. ءىس-شارا سوڭىندا س. كارىپباەۆ «اقساي شەرى» تولعانىسىن وقىپ, سول ءبىر جىلاعان جىلدارداعى بابالار ەرلىگىن جىرمەن سۋرەتتەپ جەتكىزدى.
ايتۋلى وقيعا سوڭىندا قاينار اۋىلىنداعى مەشىت حاتىمحاناسىندا ارنايى اس بەرىلىپ, 1931 جىلعى قۇرباندارىنىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتالىپ, اس بەرىلدى.
اقساي بيىگىندەگى ەسكەرتكىش – ادىلەتسىزدىككە قارسى باس كوتەرگەن ابىرالى ازاماتتارىنىڭ ەرلىگىنە قويىلعان ماڭگىلىك بەلگى. بۇگىندە بۇل ورىن اباي وبلىسىنداعى كيەلى مەكەندەردىڭ بىرىنە اينالۋعا ءتيىس. ويتكەنى, ول – جاۋىزدىق پەن زورلىققا قارسى كورسەتىلگەن قايسار رۋحتىڭ سيمۆولى ەكەنى داۋسىز.
اباي وبلىسى
ابىرالى
