حاندىق داۋىردەگى ايگىلى ەلتىندى, باعاي باتىرلار, قوجبانبەت شەشەن, وتارشىلدىق تۇسىنداعى اتىكەي باتىر مەن ماكەن بولىس ءبىر بولەك, بەرگى زامانداعى رۋحانيات سالاسىنان سۋرەتشى ءابىلحان قاستەەۆ, كورنەكتى قايراتكەر قۋانىش سۇلتانوۆ, حالىق جازۋشىسى بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ, قايسار جۋرناليست ارميال تاسىمبەكوۆ – وسى ءوڭىر تۋماسى.
كەز كەلگەن ازاماتتىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتەتىن تۇلعا فاكتورىن ۇمىتۋعا بولمايدى. اباي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگىنەن پرورەكتورىنا دەيىن ەڭبەگىمەن وسكەن پروفەسسور, ساياساتتانۋشى جاناتبەك ەسەنقوجا ۇلى قايبىر جىلى پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانعاندا تۋعان جەر قۇرمەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن قاتار سەزىنگەنبىز.
بايىرعى قازپي ۇستازدارى مەن تۇلەكتەرىنەن وسى ازامات تۋرالى سۇراي قالساڭىز, «قاراپايىم ماماندارعا بولسىن دەگەن اقكوڭىل, ىسكەر, بىلىكتى جان» دەپ جاۋاپ بەرەرى ءسوزسىز.
كەڭەس كەزەڭىندە ەڭبەك تاربيەسىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن جاناتبەك ىشپەكباەۆ جاسىنان قارا جۇمىسپەن شىنىعىپ ءوستى. ول بۇرىنعى «وكتيابردىڭ 40 جىلدىعى» ۇجىمشارىنىڭ توراعاسى, ەكى مارتە ەڭبەك ەرى, سويى پولياك نيكولاي گولوۆاتسكيدى مەكتەپ جاسىنان ۇلگى ەتىپ جەتىلدى. اكەسىنە جاردەمدەسە ءجۇرىپ, مەحانيكانىڭ ءتىلىن ەرتە مەڭگەردى. كوپبالالى وتباسىندا وسكەندىكتەن ەتى ءتىرى ازامات بولىپ قالىپتاستى.
كامەلەت جاسىن ۇجىمشار جۇمىسىنان باستاپ, اسكەري بورىشىن دا وتەپ, قازپي-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن وقۋعا تۇسكەندە ايگىلى اكادەميك سەرىك قيراباەۆ پەن تانىمال تۇركولوگ-پروفەسسور نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ سەنىمدى شاكىرتى دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. اسپيرانتۋرادان كەيىن قازاق ادەبيەتى كافەدراسىندا وقىتۋشى, 1995–1997 جىلدارى «شابدار» باسپاسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, 1997–2008 جىلدارى اباي ۋنيۆەرسيتەتى رەكتورىنىڭ كومەكشىسى قىزمەتىن اتقاردى. ەڭبەك اراسىندا زاڭگەرلىك جانە ەكونوميكالىق جوعارى وقۋ ورنىن دا ءبىتىرىپ الدى. بىرتە-بىرتە زەرتتەۋلەرىن ساياساتتانۋ عىلىمىنا قاراي بۇردى. بۇل رەتتە بەلگىلى اسسامبلەيا قايراتكەرى, عالىم كنياز ميرزوەۆ پەن تاريحشى ءارى ساياساتتانۋشى ەۆگەني كۋزنەتسوۆتىڭ تالىمگەرلىك ورنى ەرەكشە. ول 2004 جىلى «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىندا ساياسي كونسەنسۋستى قالىپتاستىرۋ» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, ساياسي عىلىمدار كانديداتى اتاندى. وسى سالادان 2009 دوتسەنت, 2011 جىلى اكادەميالىق پروفەسسور اتاعىن الدى. ۇزاق جىل اباي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاربيە جانە الەۋمەتتىك دامۋ پرورەكتورى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقاردى.
جاناتبەك ەشەنقوجا ۇلى باستاماسىمەن حاكىم اباي مۇرالارىن جاستار اراسىندا كەڭ ناسيحاتتايتىن «اباي مەكتەبى» ستۋدەنتتىك ۇيىمى اشىلىپ, «اباي الەمى» ءداستۇرلى فەستيۆالىن ۇيىمداستىرىلدى. وقۋ ۇدەرىسىنە «ۇلتتىق تاربيە» اتتى ەلەكتيۆتى كۋرس ەنگىزىلىپ, شتاتتىق نەگىزدە جاستار ءىسى جونىندەگى كوميتەتى قۇرىلدى.
الماتى قالاسى مەن شاھاردىڭ مەدەۋ اۋدانىنداعى مادەني, رۋحاني, اعارتۋشىلىق شارالاردىڭ جۋان ورتاسىندا جاناتبەك مىرزا ءجۇردى. «اmanat» پارتياسى فيليالىنىڭ جۇمىسىن ول ۇيلەستىرگەن «اباي» باستاۋىش ۇيىمى سالالاندىرا ءتۇستى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «بىرلىك» ستۋدەنتتىك اسسامبلەياسى قىزمەتى رەسپۋبليكاعا ۇلگى ەتىلدى.
2021–2023 جىلدارى جاڭاشىل رەكتور دارحان ءبىلالوۆتىڭ كەڭەسشىسى رەتىندە ۋنيۆەرسيتەتتەگى ءداستۇر ساباقتاستىعىنا, تۇراقتى دامۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوستى.
عالىمنىڭ «ماڭگىلىك ەل وسىلايشا سومدالعان» اتتى مونوگرافياسى رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا «ۇزدىك» دەپ تانىلىپ, ۇلتتىق جانە پرەزيدەنت كىتاپحانالارى قورىنا الىندى. «ماڭگى ەل» تۇجىرىمى كونە تۇركى زامانىنان بەرى ومىرشەڭدىگىن جويعان ەمەس. عالىم الەم مويىنداعان ەگەمەن قازاقستاننىڭ قۇرىلۋ, قالىپتاسۋ, دامۋ كەزەڭدەرىن بايىپتى ساراپتان وتكىزىپ, ەلدىڭ, ۇلتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن, ءال-اۋقاتىن كوتەرۋدىڭ حالىقتىق, يدەيالىق, مادەني سارقىلماس الەۋەتىنە توقتالادى.
جاناتبەك ەشەنقوجا ۇلىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» قازاعىنا حات» اتتى ەكىنشى مونوگرافياسىندا قازاق ۇلتىنىڭ قالىپتاسۋىنان باستاپ, وسى كۇنگە دەيىنگى ادام فاكتورى ماسەلەسىن زەردەلەيدى. ۇلتتىڭ وركەنيەت جولىنداعى بەل-بەلەسى, ابايدىڭ جالپىادامزات پەن ادام فاكتورىنا قاتىستى تۇجىرىمى بايىپتالادى. اقىن ولەڭدەرىندەگى ۇلت, بولمىس, قوزعالىس, دامۋ, ەڭبەك, جاۋاپكەرشىلىك ت.ب. قۇندىلىقتار تالدانادى. وسى زەرتتەۋى ءۇشىن جاناتبەك ەسەنقوجا ۇلى 2022 جىلى شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى.
ساياسي عىلىمدار كانديداتى, پروفەسسور جاناتبەك ىشپەكباەۆ – 5 مونوگرافيانىڭ, 5 وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرال مەن 100-دەن اسا عىلىمي ماقالانىڭ اۆتورى. «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىندا ساياسي كونسەنسۋستى قالىپتاستىرۋ», «پوليتيچەسكي كونسەنسۋس كاك وبششەگوسۋدارستۆەننايا تسەننوست سودرۋجەستۆا نەزاۆيسيمىح گوسۋدارستۆ», «قازاق ەلى: ساياسي-الەۋمەتتىك رۋحاني جاڭعىرۋ تاعىلىمى» اتتى ەڭبەكتەرى كەڭ قولدانىسقا يە. عالىم قىتاي-قازاقستان ءبىلىم-عىلىم باعىتىنا ۇلەس قوسىپ, حانشان پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى اتانعانىن دا ايتا كەتكەن ابزال. عالىم 2020–2022 جىلدارى قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلىندە «جاڭا قولدانىستار سوزدىگىن» دايارلاۋعا اتسالىستى. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋداعى ەڭبەگى ءۇشىن 2024 جىلى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ «احمەت بايتۇرسىن ۇلى» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى.
قوعامدىق, پەداگوگيكالىق قىزمەتى ءۇشىن «قۇرمەت» وردەنىن, پرەزيدەنتتىڭ العىسحاتتارىن, مەرەيتويلىق مەدالدار مەن ء«بىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى», «ىبىراي التىنسارين» ت.ب. سالالىق ماراپاتتاردى العان جاناتبەك ەشەنقوجا ۇلى – بۇگىندە اباي ۋنيۆەرسيتەتى رەكتور اپپاراتىنىڭ جەتەكشىسى. وقۋ ورنىنىڭ باسشىسى بولات تىلەپتىڭ بىلىكتى كەڭەسشىسى دەڭگەيىندەگى تۇلعا. قازۇپۋ-دىڭ بۇرىنعى-كەيىنگى تاريحىن, زيالىلار ءداستۇرىن بىلەتىن تالىمگەر. سونداي-اق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كافەدراسى مەن ساياساتتانۋ جانە الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق پاندەر كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى. تالاپتى دوكتورانتتار مەن ماگيسترلەردىڭ جەتەكشىسى.
ءسوز باسىندا جاناتبەك مىرزانىڭ قاراپايىم ەڭبەككە ىقىلاسىن ايتقانبىز. بۇگىندە ول «تازا قازاقستان» اكتسياسىن ءىس جۇزىندە دە, رۋحاني باعىتتا دا جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ءوزى باس بولىپ ۋنيۆەرسيتەت ماڭايىن, پاركتەر مەن گۇلزارلاردى تازارتۋ جۇمىستارىن, اعاش كوشەتتەرىن ەگۋدى, باپتاۋدى ۇيلەستىرىپ وتىر.
جاناتبەك ىشپەكباەۆ ادال ەڭبەك پەن قوعامدىققا جاۋاپكەرشىلىككە ۇل-قىزدارىن دا باۋلىعان. جارى سۆەتا ەكەۋى ابىز انالارىن قولىنا الىپ, وتباسى-اۋلەت بەرەكەسىن داستۇرگە ساي ۇيلەستىرگەنى دە كوپشىلىككە ونەگە.
ادەتتە جۇرتشىلىق زيالى, وقىعان ازامات دەپ بىرىڭعاي ءبىلىم-عىلىمنان تابىسقا جەتكەن جانداردى ايتىپ جاتادى. بىزدىڭشە, بۇل ساپاعا وتباسى مەن قوعام جاۋاپكەرشىلىگىن قوسقان ءجون. بۇگىندە مەرەيلى بەلەسكە كوتەرىلگەن جاناتبەك ەسەنقوجا ۇلىن ءورى مەن ىلديى تەڭ ازامات دەي الامىز.
جومارت سيمتيكوۆ,
اباي اتىنداعى قازۇپۋ
كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور
الماتى
