قازاقستان ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن قالاي كوتەرىپ جاتىر

باسىلىم اتاپ وتكەندەي, ءداستۇرلى تۇردە ءوزىنىڭ تابيعي رەسۋرستارىمەن ايگىلى قازاقستاننىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرى بارعان سايىن تانىلىپ كەلەدى. رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا 2024 جىلعا قاراي ەلدەگى كەدەيلىك دەڭگەيى 2001 جىلعى 46,7%-دان 5%-عا دەيىن تومەندەدى. سول كەزەڭدە ناقتى جالاقى 21%-عا ءوستى, بۇل ينكليۋزيۆتى وسۋگە باعىتتالعان كوپولشەمدى ترانسفورماتسيانى كورسەتەدى. 2010 جىلدان باستاپ ءۇي شارۋاشىلىعىنىڭ ناقتى كىرىسى داعدارىس كەزەڭىندە دە 80%-عا ءوستى. بۇل الەۋمەتتىك شىعىستاردىڭ ۇلعايۋىمەن نىعايتىلدى: 2010 جىلدان 2025 جىلعا دەيىن شوعىرلاندىرىلعان بيۋدجەتتىك شىعىستار 4,5 ترلن تەڭگەدەن 30,3 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى, ال الەۋمەتتىك قورعاۋعا ارنالعان شىعىستار 6,7 ەسە ۇلعايىپ, 6 ترلن تەڭگەگە جەتتى. وسى كەزەڭدە الەۋمەتتىك شىعىندار تۇراقتى تۇردە ۇلتتىق بيۋدجەتتىڭ شامامەن 20%-ىن قۇرادى.

نەگىزگى باستامالاردىڭ ءبىرى – ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان «جوبالاردىڭ يننوۆاتسيالىق ناۆيگاتورى», ياعني ەڭبەك نارىعىنداعى ۇردىستەردى باقىلايتىن, ينۆەستيتسيالىق اعىنداردى تالدايتىن جانە جۇمىسپەن قامتۋ الەۋەتىن بولجايتىن تسيفرلىق پلاتفورما. قازىرگى ۋاقىتتا پلاتفورما جالپى قۇنى 73,7 ترلن تەڭگەنى قۇرايتىن 220 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا باعىتتالعان 1383 ينۆەستيتسيالىق جوبانى قاداعالايدى. اعىمداعى جىلعا قاراي 30 660 جۇمىس ورنى قۇرىلدى. ايماقتىق جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتالارى 250 مىڭنان استام ازاماتقا جۇمىس كۇشىنە قوسىلۋعا سەپتەسسە, ونىڭ 115 900-ى سۋبسيديالانعان, 66 600-ى اشىق نارىق جانە 62 900-ى جەكە باستامالار ارقىلى قۇرىلعان جۇمىس ورنى.

اعىمداعى جىلى زەينەتكەرلەردى, مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى جانە كوپبالالى وتباسىلاردى قوسا العاندا, 4,7 ملن الەۋمەتتىك از قامتىلعان ازاماتتى قولداۋعا 6 ترلن تەڭگەدەن استام قاراجات ءبولىندى. وسالدىقتى باعالاۋ جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن جاڭا تسيفرلىق پلاتفورما رەسۋرستاردى ءادىل دە ءتيىمدى ءبولۋدى قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ناقتى قارجىلىق قاجەتتىلىكتى انىقتاۋعا كومەكتەسەدى. قازىرگى ۋاقىتتا پلاتفورما جەكەلەگەن ايماقتاردا پيلوتتىق تەستىلەۋدەن وتۋدە. باسىلىم بيىل پايدا بولعان 90 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى ۇزاقمەرزىمدى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا ىقپال ەتەتىنىنە سەنىم بىلدىرەدى. سونداي-اق بىزدەگى مۇگەدەكتىگى بار ادامدار, رەسمي ءبىلىمى جوق جاستار جانە جۇمىسسىز تۇلەكتەر سياقتى حالىقتىڭ ءالسىز توپتارىنا باعىتتالعان, كەپىلدەندىرىلگەن جۇمىسقا ورنالاسۋمەن قىسقامەرزىمدى كاسىپتىك وقىتۋ باعدارلامالارىنا دا توقتالعان. كوشۋگە ارنالعان گرانتتار وڭىرلەر بويىنشا جۇمىس كۇشىن ۇسىنۋداعى تەڭگەرىمسىزدىكتى جويۋ ءۇشىن پايدالانىلادى.

سونداي-اق قازاقستان جىل سايىن 4,7 ميلليوننان استام الۋشى ءۇشىن زەينەتاقى مەن جاردەماقىنى يندەكستەيدى. 2023 جىلى باستالعان كەزەڭدىك رەفورما 2027 جىلعا قاراي بازالىق زەينەتاقىنى بازالىق ستاندارتتىڭ 70%- نا دەيىن ۇلعايتادى, ەڭ جوعارعى دەڭگەي 120%-عا جەتەدى. ناتيجەسىندە 2023 جىلى 2,3 ملن زەينەتكەرگە تولەم ورتا ەسەپپەن 28%-عا ۇلعايدى. جىل باسىندا زەينەتاقىنى الماستىرۋ كوەففيتسيەنتىنىڭ 45,5%-عا جەتۋى حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ (حەۇ) ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەدى.

بىلتىر قازاقستان جالاقى مەن ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ مەدياندى دەڭگەيلەرىنە نەگىزدەلگەن ەڭ تومەنگى جالاقىنى ەسەپتەۋدىڭ جاڭا ادىستەمەسىن بەكىتتى. جۇيە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن جۇمىسشىلاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن تەڭەستىرۋ ارقىلى جالاقىنىڭ بولجامدىلىعىن ارتتىرادى. 2020 جىلدان 2025 جىلعا دەيىن 1,2 ميلليون مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ جالاقىسى ايتارلىقتاي ءوستى. اتاپ ايتقاندا, 2020-2023 جىلدار ارالىعىندا 600 مىڭعا جۋىق مۇعالىم مەن 40 مىڭ الەۋمەتتىك قىزمەتكەردىڭ جالاقىسى ەكى ەسە ارتتى. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى دا جىل سايىنعى وسىمگە يە: دارىگەرلەر ءۇشىن 30% جانە مەدبيكەلەر ءۇشىن 20%, تاعى 600 مىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ جالاقىسى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇلعايدى. ال بىلتىر رەسپۋبليكا قاۋىپتى جاعدايلاردا جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسشىلارعا جۇمىس ورنىنداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە كاسىپتىك اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ارنايى الەۋمەتتىك تولەم ەنگىزدى, دەپ اتاپ وتەدى Global Banking & Finance Review.

ەلىمىزدىڭ قۇرىلىمدىق رەفورمالارى الەۋمەتتىك سەكتوردىڭ اۋقىمىنان اسادى. بيىل شامامەن 20 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇراتىن 45 جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبا, كەلەر جىلى 24 900 جۇمىس ورنى بار 98 جوبا, ال 2027 جىلى 27 700 جۇمىس ورنىمەن 56 جوبا ىسكە قوسىلماق. تۇراقسىزدىق پەن تەڭسىزدىكتەن ءجيى زارداپ شەگەتىن وڭىرلەردە دەرەكتەر مەن جۇمىسپەن قامتۋعا باعدارلانعان الەۋمەتتىك ساياسات الەۋەتتى مودەلدى ۇسىنادى. تسيفرلىق پلاتفورمالاردى, فيسكالدى جوسپارلاۋدى جانە ينكليۋزيۆتى جۇمىسپەن قامتۋ تەتىكتەرىن بىرىكتىرۋ الەۋمەتتىك ينۆەستيتسيالاردىڭ ۇزاقمەرزىمدى ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا سايكەس كەلەتىنىن بايقاتادى. دەموگرافيالىق وزگەرىستەر مەن جاھاندىق بەلگىسىزدىكتەرگە قاراماستان, قازاقستاننىڭ تراەكتورياسى كەدەيلىك دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قۇرىلىمدىق وركەندەۋگە قايتا باعدارلانۋدى دا كورسەتىپ وتىر, دەپ جازادى جۋرنال.