وكىنىشكە قاراي, قازىر دۇنيەجۇزىندە سۋيتسيد كورسەتكىشى بەزگەك, ۆيچ/ايتۆ, وبىر سەكىلدى قاتەرلى دەرتتەن, قاقتىعىس پەن ادام قولىنان قازا تابۋ وقيعالارىنان اسىپ ءتۇسىپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, جىل سايىن 720 مىڭنان اسا ادام ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ سالدارىنان قايتىس بولادى. اسىرەسە 15–29 جاس ارالىعىنداعى ءار ءۇشىنشى ادامنىڭ ءولىمى سۋيتسيدپەن بايلانىستى. دسۇ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ ارەكەتىنىڭ 73 پايىزى تابىسى تومەن جانە ورتاشا ەلدەردە ورىن الاتىنىن ايتادى. ونىڭ سەبەپتەرى كوپ, الەۋمەتتىك, بيولوگيالىق, پسيحولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق فاكتورلار اسەر ەتەدى.
وسىعان بايلانىستى «LifeLine International» كومپانياسىنىڭ ساياسات جونىندەگى ديرەكتورى, دوكتور الان ۆۋدۆورد ءسۋيتسيدتى قىلمىس رەتىندە قاراۋدان باس تارتۋ قاجەت دەگەن پىكىردە.
ء«وز-وزىنە قول جۇمسايتىن ادامنىڭ شىن مانىندە ولۋگە نيەتى جوق. مۇنداي ارەكەتكە باراتىنداردى زەرتتەي كەلە, ءبىز ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە بەيىم ادام امالى جوق تۇزاققا ءتۇسىپ قالعانداي سەزىمدە بولاتىنىن انىقتادىق. ولار ءومىر سۇرگىسى كەلەدى, بىراق وزدەرىن ازاپتان قۇتىلا المايتىنداي سەزىنەدى, ءسويتىپ ولسەم عانا قۇتىلاتىن دەگەن ويمەن ءوز ءومىرىن قيادى. بۇل ادامنىڭ الدىن الا ويلاستىرعان ارەكەتى, تاڭداۋى دەگەن پىكىرلەر دۇرىس ەمەس», دەدى ول «Lifeline International» سۋيتسيدپەن كۇرەس ۇيىمىنىڭ رەسمي سايتىندا جاريالاعان ماقالاسىندا.
ا.ۆۋدۆوردتىڭ پىكىرىنشە, ەگەر مەملەكەت ءوز-وزىنە قول جۇمسايتىن ادامنىڭ ارەكەتىن ءبىلىپ, زاڭمەن جازالاسا, وندا جالپى ادامدار وزگەلەردەن قولداۋ نەمەسە كومەك سۇراۋعا ق ۇلىقسىز بولىپ قالادى. ال قانداي دا ءبىر قيىن كەزەڭدەر قولداۋ تاپپاعاندار ءسوزسىز سۋيتسيد جاسايدى.
ال قازىر كوپتەگەن ەل ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا قارسى زاڭدار ناتيجە بەرمەيتىنىن مويىنداپ, ءسۋيتسيدتى «قىلمىستان» الىپ تاستادى. ماسەلەن, كەيىنگى بىرنەشە جىلدا ءۇندىستان, سينگاپۋر, پاكىستان, مالايزيا جانە گانا يرلانديانىڭ مىسالىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, زاڭدارىن وزگەرتتى.
يرلانديا 1993 جىلى ءوز-وزىنە قول جۇمساۋدى قىلمىستان شىعاردى. سۋيتسيد ادىلەت دەپارتامەنتىنەن دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ماسەلەسىنە اۋىستى. وسىلايشا, قازىر دەنساۋلىق ماسەلەسى رەتىندە قاراستىرىلاتىن ءسۋيتسيدتى الدىن الۋ پوليتسيانى ەمەس, مەديتسينالىق جانە الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى تالاپ ەتەدى. 2000 جىلى يرلانديا سۋيتسيدولوگيا قاۋىمداستىعى دا قۇرىلدى. ادامدار ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ ارەكەتتەرى تۋرالى كوبىرەك ءبىلدى. ناتيجەسىندە, قاۋىپتى فارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتارعا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ سياقتى ولىمگە اكەلەتىن قۇرالدارعا شەكتەۋلەر ەنگىزىلدى. ەڭ باستىسى, سۋيتسيدتەن امان قالعاندارعا, ارەكەت جاساعاندارعا جانە ءوز-وزىنە قول جۇمساعان ادامداردىڭ وتباسىلارى مەن جاقىندارى, دوستارىنا مەملەكەت قولداۋ كورسەتتى.
ء«وز-وزىنە قول جۇمساۋ سالدارىنان زارداپ شەككەن يرلانديالىق وتباسىلار مەن جاقىندارى قايعى-قاسىرەتتى باستان وتكەرىپ جاتقان كەزەڭدە قامقورلىق پەن قولداۋ تاپتى. بۇل – سۋيتسيد قىلمىس بولىپ تابىلمايتىن الەمنىڭ وتە ماڭىزدى بولىگى. ءبىز سۋيتسيدكە ۇشىراعان ادامداردىڭ جاقىندارىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, جاناشىرلىقپەن تۇسىنىستىك تانىتا الاتىن قوعام قۇرۋىمىز كەرەك», دەيدى دوكتور ا.ۆۋدۆورد.
سونداي-اق بىرىككەن عالامدىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق ۇيىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى سارا كلاين الەمدە ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋ قىلمىس بولىپ سانالاتىن ەلدەردىڭ ءالى كۇنگە دەيىن كوپ ەكەنىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ارەكەتكە مىڭداعان فۋنت ستەرلينگ ايىپپۇل, ءۇش جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلعان.
«كوپتەگەن ەلدە بالالار ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا ارەكەتتەنگەنى ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلۋى مۇمكىن, ال نيگەريادا جەتى جاستان اسقان بالالار قاماۋعا الىنىپ, سوتقا تارتىلۋى مۇمكىن. 20 ەلدە ءسۋيتسيدتى شاريعات بويىنشا جازالايدى. شىن مانىندە ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋدى كريميناليزاتسيالاۋ كەرى ناتيجە بەرەدى, ول ادامدارعا ءوز ومىرلەرىن قيۋعا كەدەرگى جاسامايدى», دەدى س.كلاين «The Guardian»-عا بەرگەن سۇحباتىندا.
ال قورعاۋشى شايمەردەن بايتۋعانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى زاڭناما تۇرعىسىنان سۋيتسيد قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىققا جاتپايدى.
«ادامنىڭ ءوز ءومىرىن قيۋعا ارەكەت جاساۋى نەمەسە وسىنداي ارەكەتتى جۇزەگە اسىرۋى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلمەگەن. بۇل – ادامنىڭ ءوز ومىرىنە يەلىك ەتۋ قۇقىعىن, ياعني ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن ءوزى انىقتاۋعا قۇقىعى بار دەگەن گۋمانيستىك قاعيداعا نەگىزدەلگەن ۇستانىم. الايدا كەيبىر جاعدايلاردا باسقا ادامداردىڭ ارەكەتتەرى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك تۋىنداۋى مۇمكىن. بۇل قىلمىستىق كودەكستىڭ 105-بابىندا كورسەتىلگەن ء«وز-وزىنە قول جۇمساۋعا دەيىن جەتكىزۋ» بابى اياسىندا قاراستىرىلادى. ياعني ەگەر ءبىر ادام باسقا بىرەۋگە قاتىستى قورقىتۋ, قاتىگەزدىك, جۇيەلى تۇردە قورلاۋ, ار-نامىسىنا تيۋ, پسيحولوگيالىق نەمەسە فيزيكالىق قىسىم كورسەتۋ ارقىلى ونىڭ وزىنە قول جۇمساۋىنا سەبەپكەر بولسا, بۇل تۇلعا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى مۇمكىن», دەيدى ش.بايتۋعانوۆ.
قورعاۋشىنىڭ ايتۋىنشا, مۇندا باستى نازار سەبەپ-سالدارلىق بايلانىستى دالەلدەۋگە اۋدارىلادى, ياعني ءدال سول ادامنىڭ ارەكەتتەرى مەن جابىرلەنۋشىنىڭ سۋيتسيدكە بارۋى اراسىندا ناقتى بايلانىس بولۋى كەرەك. جاي عانا جانجال, كەلىسپەۋشىلىك نەمەسە اۋىر سوزدەر جەتكىلىكسىز, زاڭ بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك تەك جۇيەلى, دەسترۋكتيۆتى اسەردىڭ ناتيجەسىندە عانا تۋىندايدى. زاڭگەرلىك تۇرعىدان العاندا, بۇل ماسەلەدە جەكە ادامنىڭ ەركىن تاڭداۋ قۇقىعى مەن ونىڭ ومىرىنە سىرتقى اسەردەن قورعاۋ بالانسى ساقتالۋى قاجەت.
