«قازقوناق» تابيعي ەسكەرتكىشى – الەمدە سيرەك كەزدەسەتىن تابيعي ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى. عاجابى سول, بۇل جەردەگى توپىراق قاباتىنىڭ استىندا وسىدان 5,5 ملن جىل بۇرىن جەر بەتىندە تىرشىلىك ەتكەن ەجەلگى جانۋارلاردىڭ قاڭقالارى جاتىر. پالەونتولوگتەردىڭ ايتۋىنشا, بۇعان ۇقساس بىرەگەي ورىندار گرەكيا مەن اقش مەملەكەتى اۋماعىندا عانا بار. وسىدان ءبىر عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن عالىمدار قازبا جۇمىسىن باستاپ, بۇل جەردەن ەجەلگى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ جۇزدەگەن قاڭقاسىن تاپقان. وكىنىشكە قاراي, 1970 جىلداردان بەرى قاراي ەرەكشە ورىن مۇلدە زەرتتەلمەي كەلدى.
2022 جىلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وڭىرىمىزگە كەلگەندە تابيعي ەسكەرتكىشتىڭ احۋالىنا كوڭىل اۋدارىپ: «قازاقستانداعى ەڭ ۇزىن وزەن جاعالاۋى – پاۆلوداردىڭ ۆيزيتتىك كارتاسى. جەرگىلىكتى جاعالاۋدىڭ ەرەكشەلىگى – الەمدەگى ەڭ ۇلكەن «قازقوناق» نەوگەن ءداۋىرى جانۋارلارىنىڭ قالدىقتارى شوعىرلانعان جاعالاۋدىڭ ب ۇلىنبەگەن بولىگى. وسىناۋ الەمدىك ولشەممەن قاراعاندا بىرەگەي پالەونتولوگيالىق ەسكەرتكىشتى ساقتاۋ وتە ماڭىزدى. مۇنداي نىساندار قالانىڭ سيمۆولدىق كاپيتالىن نىعايتادى, تۋريستەردىڭ نازارىن وزىنە اۋدارتادى», دەگەن ەدى.
وكىنىشكە قاراي, بۇل ماسەلە جەرگىلىكتى قوعام بەلسەندىلەرى اراسىندا ايتىلعانىمەن, ونى ساقتاپ قالۋعا قاتىستى رەسپۋبليكادا وڭ قادام بايقالماي وتىر. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە, 25 ميلليون جىل بۇرىن عالامشارىمىزداعى كليمات وزگەرىپ, ورماندار مەن بۇتالى القاپتار, شالعىندار قۇرعاقشىلىققا ۇشىراپ, جەر بەتى كەبە باستاعان. وسى وزگەرىستەن سوڭ, تاۋلى-تاستى دالالار قالىپتاسىپ, تۇرقى قازىرگى سۇتقورەكتىلەر مەن جىرتقىشتارعا ۇقساس اتاتەكتەرى قالىپتاسادى. سونىڭ ءبىرى – ەوگيپپۋس. جۇمساق ايىر تۇياقتارى قاتتى تۇياققا اينالىپ, ەندى سەكىرىپ, جىلدام جۇرۋىنە جاعداي تۋىپتى. ارادا 13 ميلليون جىل وتكەن سوڭ, ەوگيپپۋستان دەنە تۇرقى كيىكتەي, ءار اياعىندا ءۇش ايىر تۇياعى بار, جىلدام شابا الاتىن گيپپاريون دەگەن جانۋار پايدا بولعان دەسەدى. گيپپاريون – قازىرگى جىلقىنىڭ اتاسى, الايدا از زەرتتەلگەن. سول گيپپاريوندار ەرتىس-بايان وڭىرىندە ءۇيىر-ءۇيىر جۇرگەن. بۇعان دالەل – 1928 جىلى پالەونتولوگتەر «قازقوناقتان» 5–7 ملن جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن ءتۇرلى جانۋاردىڭ سۇيەكتەرىن تاپقان. ونى جيناعاندا ەكى ۆاگون شىققان ەكەن. كەيىن ولار ماسكەۋگە, كسرو-نىڭ وزگە دە قالالارىنا جونەلتىلىپ, عالىمدارمەن زەرتتەلەدى. وسى قاڭقالاردىڭ اراسىندا 200-دەي گيپپاريون جىلقىسى بولعان.
«قازقوناق» نەوگەن كەزەڭىنە تيەسىلى. نەوگەن – كاينوزوي ەراسىنىڭ ۇزاقتىعى 24,6 ملن جىلمەن ولشەنەتىن ەكىنشى (ورتاڭعى) گەولوگيالىق كەزەڭ. بۇدان 23–1,6 ملن جىل بۇرىنعى ۋاقىت ارالىعىن قامتىعان. وسى كەزەڭدە قالىپتاسقان اۋماق ۋاقىت وتە ەجەلگى جانۋارلاردىڭ قورىمىنا اينالا باستايدى.
«قازقوناقتان» ەجەلگى جانۋارلاردىڭ 600-دەن استام ءتۇرى انىقتالعان. مۇنداي اسا باي تابيعي كوللەكتسيا جەر بەتىندە ەرتىس-بايان وڭىرىندە عانا بار. ءبىز باسىپ تۇرعان توپىراقتا 5,5 ملن جىل بۇرىن افريكاداعىداي ساۆاننالار بولعانىنا قازىر كىمدى سەندىرە الامىز؟ مۇلدە بولەك جانۋارلار دۇنيەسى تىرشىلىك ەتكەن. ولاردىڭ اراسىندا گيپپاريون, كەرىك, مۇيىزتۇمسىق, انتيلوپا, جۇيرىك قاراقۇيرىقتار, موستودونت پىلدەرى, زىلدەردى اتاپ وتۋگە بولادى. قىلىشتىستى ماحايرود (Machairodus) مىسىعىنىڭ قاڭقالارى دا تابىلدى. ونىڭ تۇرقى قازىرگى جولبارىسپەن بىردەي, ءارى ەرتىس وڭىرىندە عانا بولعانى انىقتالىپ وتىر. قورقاۋ قاسقىرلاردىڭ, ءتۇرلى قۇستىڭ, كەمىرگىشتەردىڭ فاۋناسى وتە باي بولعان. 1929–1931 جىلدارى العاشقى قازبا جۇمىستارىندا ارحەولوگتەر مول ولجاعا كەنەلگەنىن تۇسىنەدى. الايدا ول تۇستا عالىمدار كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءار قالاسىنان جينالعاندىقتان, تاپقان قاڭقالار مەن سۇيەكتەردى ءوز قالالارىنا الىپ كەتە بەرگەن. پاۆلوداردا العاشقى ينستيتۋتتار سوعىس جىلدارى قۇرىلا باستاعان, سوندىقتان زەرتتەۋ ورتالىعى بولمادى. وتكەن عاسىردىڭ 70–80-جىلدارى عانا بۇل جەر تۋرالى كوپتەگەن عىلىمي ماقالا جاريالانىپ, وبلىستىڭ عىلىمي ورتاسى ونىڭ ەرەكشە جاراتىلىس ەكەنىن ۇعىنا باستايدى. وعان دەيىن قانشاما پالەونتولوگيالىق جادىگەرلەر شەتكە كەتىپ قالدى. سوندىقتان بۇل جەردەن قانداي ەجەلگى تىرشىلىك يەلەرى تابىلعانى تۋرالى تولىق كوللەكتسيا بىزدە اتىمەن جوق. ولاردىڭ بىرقاتارى عانا پوتانين اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە جانە ءا.مارعۇلان اتىنداعى پاۆلودار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ساقتالىپ تۇر», دەيدى پالەونتولوگ عالىم, ءا.مارعۇلان اتىنداعى پاۆلودار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ۆالەنتينا الياسوۆا.
عالىمنىڭ سوزىنشە, كەيىنگى جىلدارى «قازقوناق» ەسكەرتكىشىنىڭ شامامەن 30%-ى جويىلىپ كەتكەن. بۇل – انتروپوگەندىك فاكتور ەمەس, تابيعي اسەرلەردىڭ سالدارى. ياعني جاعالاۋدى ءبىر جاعىنان ەرتىس وزەنى ۇدايى شايىپ جاتسا, پاۆلودار قالاسىنان اعاتىن جاڭبىر, ەرىگەن قار سۋى جىرالارمەن بويلاپ, وسى اۋماقتىڭ ۇستىنە قۇيىلادى. ەسكەرتكىشتىڭ جوعارى جاقتارى وپىرىلىپ, وسىدان 10 جىل بۇرىن پايدا بولعان جىرالاردىڭ اۋقىمى كەڭەيە تۇسكەن. اۋماق وپىرىلا-وپىرىلا كوشە جولدارىنا جاقىنداپ قالعانى دا بايقالادى. جاعداي بۇلاي جالعاسا بەرسە, بىرەگەي ورىننان تولىقتاي ايىرىلىپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن.
«تروپيكالىق اڭ-قۇستار قاڭقالارى تابىلعان سوڭ, ەسكەرتكىش 1971 جىلى «قازقوناق» اتالىپ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تابيعي ەسكەرتكىشتەر قاتارىنا الىنادى. 2001 جىلى وعان «قازاقستاننىڭ تابيعي ەسكەرتكىشى» مارتەبەسى بەرىلدى. الايدا اۋماق ءماجبۇرلى جاعدايدا سول مارتەبەنىڭ «تۇتقىنى» بولىپ وتىر. ياعني بۇل جەردى نە قورشاۋعا, وزەن جاعىنان قورعانىش بوگەتتەر سالۋعا, تۋريستىك ورىنعا ارنالعان جابىق پاۆيلون تۇرعىزۋعا مۇلدە بولمايدى. سالدارىنان جاعدايى جىل ساناپ ناشارلاي تۇسكەن. قانشاما جوبا-جوسپارلار جاسالدى, بىراق ءبارى قاعاز جۇزىندە قالدى. ەڭ بولماعاندا قورشاۋ تۇرعىزىپ, جاعالاۋ جاعىن ساقتاپ قالۋعا بولار ەدى», دەپ قىنجىلادى عالىم.
كەيىنگى جىلدارى «قازقوناقتىڭ» ماسەلەسى وبلىس دەڭگەيىندە كوتەرىلىپ, ونى ساقتاپ قالۋدىڭ امال-ارەكەتتەرى قاراستىرىلىپ جاتىر. وبلىستىق ءماسليحات جانىنداعى قوعامدىق كەڭەس مۇشەسى مارينا رەگاتۋنوۆا بۇگىندە قوعام بەلسەندىلەرى مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ, عالىمداردىڭ بىرلەسۋىمەن باستاماشىل توپ قۇرىلعانىن, بۇل ماسەلەنى رەسپۋبليكا دەڭگەيىنە الىپ شىعۋ قادامى جاسالىپ جاتقانىن جەتكىزدى. توپ مۇشەلەرى قالالىق قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى مەن وڭىرلىك جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا, سۋ رەسۋرستارى وكىلدەرىن ارنايى شاقىرىپ, مونيتورينگتەر جۇرگىزگەن. ونىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان جىرالاردىڭ ۇلعايىپ بارا جاتقانى, ەرتىس جاعىنان شايىلعان جارلاردىڭ وزەنگە بىرتىندەپ وپىرىلىپ قۇلاپ جاتقانى بايقالعان. جانۋارلار قاڭقاسىنىڭ سۇيەكتەرى ءار جەردەن اعاراڭداپ كورىنەدى. جادىگەرلەر كۇن مەن جەلدىڭ, سۋدىڭ اسەرىنەن تەز ءب ۇلىنىپ, ۇگىلىپ, وزەن سۋىنا اعىپ كەتىپ جاتىر.
«قورعاۋعا الۋ تۋرالى ماسەلە ايتىلا-ايتىلا شەگىنە جەتتى. ادامداردىڭ نازارىن «قازقوناقتىڭ» بىرەگەيلىگىنە اۋدارعىمىز كەلەدى. ەڭ اۋەلى جىل سايىن ءمۇجىلىپ بارا جاتقان جاعالاۋدى بەكىتىپ, ورنىقتىرۋ كەرەك. كەزىندە وبلىستىڭ باس ساۋلەتشىسى نۇرلان قاقامبەتوۆ وزەن جاعالاۋىندا تەمىر قورشاۋلار قويۋ, ۋچاسكەنى نىعايتۋ, «Ertis Promenade» ساحناسىنداعى سياقتى ۇلكەن شاتىر, ارنايى جولدار ورناتۋدى ۇسىنعان. جوبا جۇزەگە اسسا, سۋ ەسكەرتكىشكە جەتە المايتىن ەدى. ەكىنشىدەن, «تابيعي ەسكەرتكىش» مارتەبەسىنە مۇلدە ساي ەمەس. وبلىستا «ەرتىس ورمانى» رەزەرۆاتى, باياناۋىل ۇلتتىق پاركى سياقتى ەرەكشە قورعاۋداعى ايماقتار بار. ولاردا قورعاۋ ءىس-شارالارى بەلگىلى كولەمدە جاسالعان, اۋماقتارعا وتكىزۋ بەكەتتەرى ارقىلى كىرە الاسىڭ. «قازقوناق» اشىق-شاشىق, ەش كۇزەتسىز, قورعانىشسىز جاتىر. كەز كەلگەن ادام تومەن ءتۇسىپ, جانۋارلاردىڭ سۇيەكتەرىن قازىپ الىپ كەتسە, قوي دەيتىن ادام جوق», دەيدى «پاۆلودار گەوگرافيا ءۇيىنىڭ» ديرەكتورى الەكساندر ۆەرۆەكين.
ۇيىم وكىلى بۇل جەردە تۋريستىك ورتالىق اشۋدى دا ۇسىنادى. بۇعان دەيىن وبلىس ساۋلەتشىلەرى اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي, جوعارىدان تومەن قاراي ءمولدىر باسپالداقپەن تۇسەتىن پاۆيلون, باسقا دا جوبالار ازىرلەگەن. ءبارى جوبا كۇيىندە قالىپ جاتىر.
جالپى, قۇرىپ بارا جاتقان ەسكەرتكىشتى عالىمداردىڭ كەڭىنەن زەرتتەۋىنە مۇمكىندىك تۋدىرۋ كەرەك. سەبەبى توپىراق استىندا عىلىمعا بەلگىسىز قانشاما بەيمالىم تىرشىلىك يەلەرىنىڭ قاڭقالارى جاتىر. كەيبىر جەرگىلىكتى عالىمدار جەر استىنداعى ەجەلگى جانۋارلاردىڭ قاڭقالارى حيمقالاشىق شاعىن اۋدانىندا ورنالاسقان تۇرعىن ۇيلەردىڭ استىنا دەيىن جالعاسىپ جاتۋى ىقتيمال دەپ بولجايدى. بۇعان دالەل رەتىندە كەزىندە اۋماقتا قۇرىلىس جۇرگىزىلگەندە بەيمالىم جانۋارلاردىڭ سۇيەكتەرى تابىلعانىن العا تارتادى.
ء«بىزدىڭ ۇسىنىس – ۇكىمەتتەگى جاۋاپتى ۆەدومستۆولار «قازقوناقتى» رەسپۋبليكالىق مارتەبەسىنەن ايىرىپ, وبلىستىق دەڭگەيدە قورعالاتىن اۋماق رەتىندە قايتا قاراستىرۋى كەرەك. ەگەر ول شەشىمىن تاپسا, وبلىستا ءىس-قيمىل ۇيلەستىرۋگە جەڭىل بولادى. سوندىقتان ماسەلەگە وبلىس باسشىلىعى جەدەل ارالاسىپ, شەشىپ بەرۋىن سۇرايمىز», دەيدى ا.ۆەرۆەكين.
ماماندار ماسەلەگە كەشەندى تۇردە قاراۋ كەرەكتىگىن ايتادى. بۇعان دەيىن عىلىمي مەكەمەلەردىڭ وكىلدەرى كەزدەسىپ, شەشۋ جولدارىن قاراستىرعان. باستاماشىل توپ مۇشەلەرى الدىمەن عىلىمي نەگىزدەمە جاساپ, ەسكەرتكىشكە زيان كەلتىرمەي, ءتيىستى شارانى قولعا الۋ كەرەك دەگەن پىكىردە. قازىر ەسكەرتكىشتىڭ جوعارى جاعى اباتتاندىرىلىپ, سەرۋەندەيتىن ورىنعا اينالعان. بىراق قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتار اياق استىنداعى توپىراق اراسىندا ەجەلگى جانۋارلاردىڭ قاڭقالارى بار ەكەنىن بىلە بەرمەيدى. وبلىستىق قوعامدىق كەڭەس توراعاسى باكىر دەمەۋوۆ ەسكەرتكىشتى ساقتاپ قالۋعا ءوڭىر باسشىلىعى مۇددەلى ەكەنىن ايتادى.
«ەسكەرتكىشكە قانشاما زيان كەلىپ جاتقانىنا كۋا بولىپ كەلەمىز. جەدەل تۇردە ءتيىستى ءىس-شارالاردى قولعا الۋىمىز كەرەك. وبلىس اكىمىنە جاعدايدى بايان ەتتىك, ول كىسى جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا تاپسىرما بەردى. ەندى ول جەردى رەسپۋبليكادان قالاي الىپ, كىمگە بەكىتۋ كەرەك, ودان سوڭ قانداي قادامدار جاسالۋعا ءتيىس دەگەن سۇراقتار تالقىلانىپ جاتىر. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان تۇيتكىلدىڭ شەشىلۋىنە بارىنشا ارالاسامىز», دەيدى ول.
ءسوز سوڭىندا «قازقوناقتىڭ» قۇندىلىعىن وڭ مىڭداعان جانۋاردىڭ سۇيەكتەرى جاتۋى مۇمكىن ەكەنى تۋرالى عالىمداردىڭ بولجامىمەن تۇيىندەسەك بولاتىن شىعار. پالەونتولوگيالىق ەسكەرتكىشتى قورعاپ, ساقتاپ قالۋ, ونى تۋريستىك ورىنعا اينالدىرۋ ارمان بولىپ قالماسا يگى.
پاۆلودار
