سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «ەQ»
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «Ana tili» گازەتىندە بەرگەن سۇحباتىندا: «زاڭ مەن ءتارتىپ» – مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ باستى قاعيداتى. بۇل رەتتە جازالاۋ شارالارىن قولدانۋ ارقىلى قوعامعا جاپپاي باقىلاۋ ورناتۋ تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوقپىز. «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى – شىن مانىندە كەمەل دەموكراتيانىڭ تىرەگى, قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزى. «زاڭ مەن تارتىپكە» باعىنباساق, قۇقىق نورمالارىنا قۇرمەتپەن قاراماساق, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرىپ, ونى وركەندەگەن مەملەكەت ەتە المايمىز», دەگەن بولاتىن. ياعني پرەزيدەنت ءوز سوزىندە جازالاۋ شارالارىن قولدانۋ ارقىلى قوعامعا جاپپاي باقىلاۋ ورناتۋدىڭ ءجونى جوقتىعىن, قانداي جاعدايدا بولسىن, زاڭ مەن تارتىپكە باعىنۋدىڭ ىزگىلەندىرىپ, دەموكراتيانىڭ تىرەگى بولار قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ كەرەگىن مەڭزەپ وتىر.
وسىدان-اق اسكەري مىندەتىن وتەمەگەن جاستاردى اڭ اۋلاعانداي كوشەدەن كۇشپەن ۇستاپ اكەتۋ «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىنا تومپاق كەلەتىنىن اڭعارۋعا بولادى.
اتا زاڭىمىزدىڭ 36-بابىندا مەملەكەتىمىزدى قورعاۋ ءاربىر ازاماتتىڭ قاسيەتتى پارىزى جانە مىندەتى ەكەنى, ولار زاڭدا بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا اسكەري پارىزىن وتەيتىنى انىق جازىلعان. اسكەرگە شاقىرتۋ ءتارتىبى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اسكەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭىمەن رەتتەلگەن. ول زاڭدا دا وتان الدىنداعى بورىشىن وتەۋگە مىندەتتى ازاماتتاردى كۇشتەپ اسكەري كوميسسارياتقا اپارۋ تۋرالى ەشتەڭە جازىلماعان. سونداي-اق اسكەري قىزمەتكە دايىندىقتان جالتارعاندارعا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 650-بابى بويىنشا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ كوزدەلگەن. اسكەري قىزمەتتەن قاساقانا جالتارۋشىلار قىلمىستىق كودەكستىڭ 387-بابى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلادى. ولار 3 000 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىنگى مولشەردە ايىپپۇل, بولماسا 800 ساعاتقا دەيىنگى مەرزىمگە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. ال وسى بابتى بىرنەشە مارتە بۇزعان ازاماتتار 3 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋ, نە سول مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ كوزدەلگەن.
زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قازىبەك ءداۋىتالى اسكەرگە مىندەتتى ازاماتتاردى اسكەري كوميسارياتقا كوشەدەن نەمەسە جۇمىس ورنىنان كۇشتەپ اكەتۋ زاڭعا قايشى ارەكەت ەكەنىن العا تارتىپ, جاستاردىڭ اسكەرگە بارۋعا ىنتالاندىرۋدىڭ ىزگى جولىن ىزدەۋ ارقىلى بۇل پروبلەمانى شەشۋگە بولاتىنىن ايتادى.
«اسكەرگە بارۋدان جالتارۋ فاكتىسىنىڭ استارىندا نە جاتىر؟ بىرىنشىدەن, بۇل سۇراققا ءالى دە كەشەندى جاۋاپ بەرىلگەن جوق. جوعارى وقۋ ورنىندا ساباق بەرىپ ءجۇرىپ بايقاعانىم, ستۋدەنتتەردىڭ دەنى ءدارىستىڭ 70 پايىزىنا قاتىسىپ, قالعان 30 پايىزىنا قاتىسپايدى. سەبەبىن سۇراساڭىز, جانباعىس ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىن ەستيسىز. مۇمكىندىگى جەتكەنشە وقۋىن دا قالدىرماي, جۇمىسىن دا اقساتپاي جۇرگەن سول ستۋدەنتتەرگە قاراپ وتىرىپ, جاستاردىڭ ۋاقىتتى قادىرلەيتىنىن, ولارعا اسكەرگە بارۋعا مىندەتتى ءبىر جىل تىم ۇزاق مەرزىم بولىپ كورىنەتىنىن, قىسقارتا ايتقاندا, اشقارىنعا جالاڭ ۇرانشىلدىق جۇرمەيتىنىن بايقايسىز. سوندىقتان دا اسكەري بورىشىن وتەگەندەرگە مەملەكەت تاراپىنان الەۋمەتتىك قولداۋلار كورسەتىلۋى كەرەك. ماسەلەن, تومەن پايىزبەن كرەديت بەرۋ نەمەسە ءۇي الۋ مۇمكىندىگى سەكىلدى قولداۋلار بولسا, ءار جاس اسكەرگە بارۋعا قۇلشىنىپ تۇراتىن ەدى», دەيدى ق.ءداۋىتالى.
بۇگىندە وتان الدىنداعى بورىشىن وتەپ كەلگەن ساربازدار ەلىمىزدىڭ 70-تەن اسا جوعارى وقۋ ورنىندا ۋنيۆەرسيتەت ەسەبىنەن تەگىن ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىنە يە. ولار 4 تالاپتان تۇراتىن ىرىكتەۋدەن ءوتۋ ارقىلى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ كەزىندە جيناعان بالدارى ەسەپكە الىنباي وقۋعا قابىلدانادى. ال ىرىكتەۋدەن وتپەي قالعاندار ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدى تاپسىرماي-اق اقىلى بولىمدە وقي الادى. مۇنىڭ سىرتىندا اسكەر ساپىندا جۇرگەن ساربازدارعا قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ نەسيەلەرگە «دەمالىس بەرۋ» اتتى باعدارلاماسى قاراستىرىلعان. ياعني مىندەتىن وتەپ جۇرگەن ساربازدىڭ نەسيەسى 13 ايعا توقتايدى. 12 اي اسكەري بورىشىن وتەۋ مەرزىمى بولسا, قوسىمشا 1 اي جۇمىسقا ورنالاسۋعا بەرىلەدى.
ساراپشىلار بۇل جەڭىلدىكتەردىڭ جاستاردىڭ اسكەرگە بارۋ قۇلشىنىسىن ارتتىرماعانىن ايتادى. قازىر كەرىسىنشە اسكەردەگى الىمجەتتىك پەن سۋيتسيد سەكىلدى جاعىمسىز اقپاراتتار تىم كوبەيىپ بارادى. ماسەلەن, كەيىنگى ون جىلدىقتا 220-دان اسا سارباز ءوز-وزىنە قول جۇمساعان. دەمەك, ءار جىلدا جيىرماعا جۋىق بوزبالا اسكەردەن ۇيىنە تابىتپەن ورالادى دەگەن ءسوز. بۇل جاعدايلار اتا-انالاردىڭ دا نارازىلىعىن تۋعىزىپ, وتان الدىنداعى بورىشتى وتەۋ دەگەن قاسيەتتى پارىزعا كولەڭكەسىن ءتۇسىرىپ جاتىر. بۇل از بولسا, الەۋمەتتىك جەلىدەگى اسكەري ءھام ىشكى ىستەر ورگانى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كيىمىندەگى ازاماتتاردىڭ كوشەدەگى جاستاردى كۇشتەپ كولىككە وتىرعىزىپ اكەتۋ وقيعالارى كوبەيدى.
قوعامدىق رەزونانس تۋعىزعان وسى وقيعالارعا قاتىستى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنە بىرنەشە ساۋال جولداعان ەدىك. «اسكەرگە شاقىرۋدىڭ ازاماتتاردى ەركىنەن تىس قيناپ اكەتۋدەن باسقا ىزگى جولى جوق پا؟» دەگەن العاشقى جاۋابىمىزعا مينيسترلىك وكىلدەرى: «قولدانىستاعى زاڭعا سايكەس اسكەرگە كۇشتەپ اكەتۋ كوزدەلمەگەن. «اسكەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭىنىڭ 30-بابىنا سايكەس اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلۋعا جاتاتىن ازاماتتار جەرگىلىكتى اسكەري باسقارۋ ورگانىنىڭ شاقىرۋ قاعازى بويىنشا اسكەري كوميسسياعا كەلۋگە مىندەتتى. شاقىرۋ قاعازىن ازاماتتىڭ جەكە وزىنە تاپسىرۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا, ونىڭ كەلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءتيىستى ىشكى ىستەر ورگانىنا جۇكتەلەدى. ەگەر دە قورعانىس مينيسترلىگى وكىلدەرىنىڭ زاڭسىز ارەكەت جاساعانى تۋرالى دەرەكتەر بولسا, ول تۋرالى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا حابارلاعان ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. سونىمەن قاتار كونستيتۋتسياعا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قورعاۋ ونىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ قاسيەتتى پارىزى جانە مىندەتى ەكەنىن ەسكە سالعىمىز كەلەدى», دەپ جاۋاپ قاتتى.
ال الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى قوعامدىق رەزونانس تۋعىزعان ۆيدەولارعا قاتىستى سۇراعىمىزعا قورعانىس مينيسترلىگى تاراپىنان: «اسكەرگە شاقىرۋدان جالتارۋشىلارعا قاتىستى ىزدەستىرۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزۋ كەزىندە بلوگەرلەر مەن الەۋمەتتىك جەلىنىڭ جەكەلەگەن پايدالانۋشىلارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا جاعىمسىز ماتەريالداردى جاريالايدى. بۇل قالا تۇرعىندارى اراسىندا شاقىرۋ ناۋقانى تۋرالى تەرىس پىكىر قالىپتاستىرادى. اتالعان پروبلەمالار ازاماتتاردى مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە شاقىرۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە جۇرگىزۋ جۇمىستارىن ەداۋىر قيىنداتادى», دەپ ءتىل قاتتى.
قورعانىس مينيسترلىگى جاۋابىنان تۇسىنگەنىمىز, ەگەر شاقىرۋ قاعازىن ازاماتقا جەكە تابىستاۋ مۇمكىن بولماسا, ونى جەتكىزۋدى ىشكى ىستەر ورگاندارى جۇزەگە اسىرادى. ءبىز مينيسترلىكتىڭ وسى جاۋابىنا سۇيەنە اتىرىپ, جاستاردى اسكەرگە كۇشتەپ اكەتۋدىڭ قانشالىقتى زاڭدى ەكەنىن سۇراپ, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە رەسمي ساۋال جولدادىق. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن: «اسكەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2012 جىلعى 16 اقپانداعى №561-IV زاڭىنا جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىن اسكەري قىزمەتكە شاقىرۋدى ۇيىمداستىرۋ مەن جۇرگىزۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 15 مامىرداعى №620 قاۋلىسىنا سايكەس ازاماتتاردى مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە شاقىرۋعا قاتىستى ماسەلە قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى», دەگەن ءماتىندى حات كەلدى. ياعني ءتيىستى ەكى مينيسترلىك تە جاستاردى كوشەدەن اياق-قولىن قايىرىپ اسكەري كوميسارياتقا كۇشتەپ اكەتۋ فاكتىسىنەن باستارىن اراشالاپ وتىر.
جۋىردا بۇل ماسەلەگە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك تە قايىرىلىپ, ستۋدەنتتەردى اسكەرگە كۇشتەپ الىپ كەتۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى ويىن ءبىلدىردى. مينيستر جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋعا قابىلداۋ مەرزىمى مەن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ اسكەرگە شاقىرۋ مەرزىمى سايكەس كەلمەيتىنىن, ماسەلەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى تالاپكەرلەردىڭ وقۋعا تۇسكەنى تۋرالى شەشىمدى شىلدە نەمەسە تامىز ايلارىندا جاريالايتىنىن, وسى ارالىقتا ءالى ستۋدەنت اتانىپ ۇلگەرمەگەن جاستاردى اسكەرگە الىپ كەتۋ فاكتىلەرى تىركەلەتىنىن مالىمدەدى. مينيستر ساياسات نۇربەك جاستاردىڭ وقۋعا ءتۇسۋ مەن اسكەرگە شاقىرتۋ ۋاقىتىن سايكەستەندىرۋ ءۇشىن قورعانىس مينيسترلىگىنە ۇسىنىس جاساعاندارىن دا تىلگە تيەك ەتتى.
وتكەن اپتادا ەلدى الاڭداتقان داۋلى ماسەلەگە قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى شايح-حاسان جازىقباەۆ تا پىكىر ءبىلدىرىپ, اسكەرگە شاقىرۋ تارتىبىنە وزگەرىستەر ەنەتىنىن, بولاشاقتا اسكەرگە شاقىرتۋ قاعاز تۇرىندە ەمەس, 1414 نومىرىنەن SMS-حابارلاما ارقىلى كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن, ازاماتتار اقپاراتتىڭ شىنايىلىعىن eGov كابينەتىنە كىرىپ تەكسەرە الاتىنىن, قازىر ءتيىستى زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ جاتقانىن ايتتى. شايح-حاسان جازىقباەۆ اتالعان زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن جاستاردى كوشەدەن كۇشتەپ اكەتۋ سەكىلدى جاعدايلار بولمايتىنىن, ەگەر ازامات شاقىرتۋدى ەلەمەگەن جاعدايدا, اكىمشىلىك كودەكس اياسىندا جازاعا تارتىلاتىنىن دا ءمالىم ەتتى.
رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا 2025 جىلى وتان الدىنداعى بورىشىن وتەۋگە 42 098 سارباز الىنۋعا ءتيىس. بۇل 42 مىڭنان اسا اسكەردى تولتىرۋ ءتيىستى مەكەمەلەرگە از جۇكتەمە ەمەس. سوندىقتان دا اسكەرگە شاقىرۋدىڭ كۇشتەپ اكەتۋدەن باسقا ىزگى جولدارىن قوعام بولىپ ىزدەۋگە ءتيىسپىز.
