كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
كەدەيلىك دەڭگەيى – كوپتەگەن فاكتور ءوزارا قابىسقان كۇردەلى دە كوپقىرلى ماسەلە. بۇگىندە تۇتاستاي العاندا, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى جاڭا جۇمىس ورىندارى مەن كىرىستەردى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. دەگەنمەن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى عانا ەمەس, حالىقتىڭ ءارتۇرلى توپتارى اراسىندا كىرىستەردىڭ ءادىل ءبولىنۋى دە ماڭىزدى. ەگەر ەكونوميكالىق ءوسۋ از قامتىلعان توپتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىمەن ساباقتاسا جۇرمەسە, ادامنىڭ كەدەيلىكتەن وزدىگىنەن ارىلۋى ەكىتالاي. ماسەلەن, قيىن جاعدايدان شىعۋدىڭ نەگىزگى كوزى – تۇراقتى, جوعارى جالاقىلى جۇمىس دەسەك, ايلىعى شايلىعىنا جەتپەيتىن, الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر مەن كاسىبي ءوسۋ مۇمكىندىكتەرى جوق جۇمىس ماتەريالدىق جاعدايدى جاقسارتۋعا ەشقاشان سەپ بولمايدى. سونداي-اق ساپالى ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تۇرعىن ءۇي, باسقا دا الەۋمەتتىك يگىلىكتەرگە قولجەتىمسىزدىك كەدەيلىكتەن شىعۋعا مۇرشا بەرمەيدى. وتباسىنىڭ جان سانى, بالالاردىڭ, اسىرەسە مۇگەدەك بالالاردىڭ بولۋى, سونداي-اق ەڭبەككە قابىلەتتى جانداردىڭ بولۋى ءال-اۋقاتقا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. كەدەيلىك قاۋپىنە كوپبالالى نەمەسە جالعىزباستى وتباسىلار دا ءبىرتابان جاقىن. ينفلياتسيا, اسىرەسە ازىق-ت ۇلىك پەن قاجەتتى تاۋارلار باعاسىنىڭ ءوسۋى – تابىسىنىڭ ەداۋىر بولىگىن نەگىزگى قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرۋعا جۇمسايتىن از قامتىلعان وتباسىلارعا قوسىمشا اۋىرتپالىق.
كەدەيلىك دەڭگەيى ايماققا, دەموگرافياعا بايلانىستى ايتارلىقتاي وزگەرەدى. ءىرى قالالارعا قاراعاندا اۋىلدىق جەرلەر مەن شالعاي ايماقتاردا احۋال باسقاشا. بۇل جۇمىسپەن قامتۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ شەكتەلۋىنە, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ تومەن دەڭگەيىنە, الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىكتىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە بايلانىستى. ماسەلەن, ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە, وتكەن جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ەلدەگى كەدەيلىك دەڭگەيى 4,6% توڭىرەگىندە بولدى. بۇل رەتتە ەكونوميكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە, ونەركاسىپتىك دامۋ دەڭگەيىنە, جۇمىس ورىندارىنىڭ قولجەتىمدىلىگىنە قاراي تۇركىستان وبلىسىندا كەدەيلىكتىڭ ەڭ جوعارى (7,9%), قاراعاندى وبلىسى مەن استانادا ەڭ تومەنگى (2,4%) دەڭگەيى تىركەلگەن.
بۇگىندە ءتورت, ودان دا كوپ بالاسى بار وتباسىلار حالىقتىڭ تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن توبىنىڭ 97%-ىن قۇرايدى. مۇنداي وتباسىلاردىڭ 90%-ى جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىسىن ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن ەكى ەسەدەن اسپايتىن مولشەردە الىپ, كەدەيلىك قاۋپىنە ۇشىراپ وتىر. سونداي-اق بەس نەمەسە ودان دا كوپ ادام تىركەلگەن ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ ىشىندە ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن كىرىستەر ورتاشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن ەكى ەسە كوپ بولدى. بۇعان قوسا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ەل تۇرعىندارىنىڭ شامامەن 40%-ى – ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان, بىراق لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋعا جەتكىلىكسىز تابىس تاباتىندار. دەمەك, كەدەيلىكپەن كۇرەس وڭىرلىك, دەموگرافيالىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرۋدى, حالىقتىڭ نەعۇرلىم وسال توپتارىن قولداۋدىڭ نىسانالى باعدارلامالارىن ازىرلەۋدى تالاپ ەتەدى.
كەدەيلىكتى ازايتۋدا, قولداۋعا ءزارۋ وتباسىلارعا كومەك كورسەتۋدە الەۋمەتتىك قولداۋ مەن اتاۋلى كومەكتىڭ ءتيىمدى جۇيەسى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ااك – تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن وتباسىلار مەن ازاماتتارعا كومەك كورسەتۋگە باعىتتالعان الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى. ول اقشالاي تولەمدەر تۇرىندەگى قولداۋدى جۇزەگە اسىرۋ مەن وتباسىنىڭ ەڭبەككە قابىلەتتى مۇشەلەرىن جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋدىڭ بەلسەندى شارالارىنا تارتۋ ارقىلى وتباسىن قيىن ومىرلىك جاعدايدان شىعارۋعا نەگىزدەلگەن. بىلتىر ەلىمىزدە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك العان 50,9 مىڭ وتباسى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا كەدەيلىك جاعدايىنان شىقتى. اتالعان كەزەڭدە جالپى سوماسى 39,5 ملرد تەڭگەگە 78,1 مىڭ وتباسىنداعى 413,7 مىڭ ادامعا ااك بەرىلدى. ونىڭ كوبى بالالارعا, جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتارعا, بالالاردى, قارتتاردى, مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى كۇتەتىندەرگە, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ باسقا ساناتتارىنا تيەسىلى. ااك اياسىندا تابىسى كەدەيلىك شەگىنەن اسپايتىن ازاماتتارعا توقسان سايىن الەۋمەتتىك كومەك تاعايىنداۋ, تابىسى از وتباسىلارداعى 1 جاس پەن 6 جاس ارالىعىنداعى ءار بالاعا 1,5 اەك مولشەرىندە اي سايىنعى قوسىمشا تولەم بەرۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, ءوز ءىسىن اشۋعا نيەتتى وتباسىلارعا گرانتتار بەرۋ, وقۋعا جىبەرۋ, تاعى باسقالار ارقىلى جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ كوزدەلگەن.
ايتسە دە قازىر قولدانىستاعى الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەسىنىڭ اتاۋلىلىعى مەن تيىمدىلىگىنە سۇراق كوپ. جاردەماقىعا جاعدايى بار ادامدار دا ورتاقتاسىپ, شىن مۇقتاج وتباسىلاردىڭ قولداۋسىز قالىپ جۇرگەنى ۇدايى ايتىلىپ كەلەدى. وسى رەتتە پرەزيدەنتتىڭ اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ تەتىگىن قايتا قاراۋ مەن ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنان كەيىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ااك جۇيەسىن جان-جاقتى پىسىقتادى. ءسويتىپ, جۋىردا ەلىمىزدە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تاعايىنداۋ مەن تولەۋدىڭ جاڭارتىلعان قاعيدالارى كۇشىنە ەندى. جاڭاشىلدىقتاردىڭ باستى ماقساتى – جۇيەنى اناعۇرلىم ناقتى ءارى ءادىل ەتۋ. ەندى مەملەكەتتىك كومەك راسىمدەۋ كەزىندە ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ تابىسى عانا ەمەس, شىعىندارى دا ەسكەرىلەدى. مينيسترلىكتىڭ جوسپارى بويىنشا, بۇل وزگەرىس شىنىمەن مۇقتاج جانداردى انىقتاپ, كومەكتى ءدال سول ادامدارعا باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءوتىنىش بەرگەن كەزدە بارلىق قاجەت دەرەكتەر «ەلەكتروندى ۇكىمەت» جۇيەسى ارقىلى اۆتوماتتى تۇردە جينالادى. اقپارات ازاماتتىق مارتەبەسىنەن باستاپ, تىركەلگەن مەكەنجايى, كولىك پەن جىلجىمايتىن م ۇلىك يەلىگى, دەپوزيتتەر, بانكتىك قارىزدار مەن جۇمىس نە بيزنەستەن تۇسەتىن تابىستارعا دەيىن ءتۇرلى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ دەرەكقورىنان الىنادى. ازاماتتىڭ اسىراۋىنداعى ادامداردىڭ وقىپ جۇرگەنى, اليمەنتتىڭ تاعايىندالۋى, ەڭبەككە جارامدىلىعى مەن بىلىكتىلىك دەڭگەيى دە تەكسەرىلەدى. بيىلدان باستاپ ەلىمىزدە كەدەيلىك شەگى – ءوتىنىش بەرىلگەن توقساننان الدىڭعى توقسانداعى مەدياندىق تابىستىڭ 35%-ىنا تەڭ, بىراق ول سول كەزەڭدەگى وڭىرلىك ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 70%-ىنان تومەن بولماۋعا ءتيىس.
ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ازاماتتاردى تىعىرىقتان شىعارۋ تاجىريبەسى قوعامنىڭ وتكىر پروبلەماسىنا جاڭاشا قاراۋعا, ىسكە اسىرىلىپ جاتقان شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن تەرەڭ باعالاۋعا ۇيرەتىپ وتىر. ەكونوميستەر الەۋمەتتىك كومەكتەن گورى, حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىراتىن, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن دامىتاتىن تەتىكتەر كەرەك دەسە, الەۋمەتتانۋشىلار كەدەيلىك ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسپاۋى ءۇشىن قوعامدا الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك پەن تەڭ مۇمكىندىكتەر بولۋعا تيىستىگىن العا تارتادى. بۇل تۇرعىدا وڭ وزگەرىستەر جاردەماقى بولۋدەن باستاپ, حالىقتىڭ تابىسىنىڭ تۇراقتى وسۋىنە جاعداي جاساۋعا دەيىنگى ۇزاقمەرزىمدى رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە تولىق كورىنبەك.
