كەيىنگى ونجىلدىقتا ينتەرنەت كەڭىستىگىندەگى الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ءھام ازاماتتىق جۋرناليستيكانىڭ قارقىندى دامۋى گازەتتەرگە كادىمگىدەي باسەكەلەسە باستاعانى بارشاعا ءمالىم. الەمدىك زەرتتەۋلەر گازەت وقيتىن وقىرماننىڭ ورتاشا جاسى 52+ جاس ەكەنىن كورسەتكەن. بۇگىنگى تاڭدا الەم مەملەكەتتەرى ساياسي-ەكونوميكالىق, مادەني-قوعامدىق ءومىردىڭ ايناسى سانالاتىن باسىلىمداردىڭ تىنىسىن قايتا كەڭەيتۋ جولىندا باتىل قادامدار جاساپ جاتىر.
ماسەلەن, شۆەتسيا ەلدەگى 100-گە جۋىق گازەتكە مەملەكەتتىك سۋبسيديا بەرەدى. بۇل سۋبسيديا كولەمى ءالسىز باسىلىمداردىڭ جىلدىق تابىسىنىڭ 15–20 پايىز كولەمىن قۇرايدى. نورۆەگيا گازەتتەرگە تىكەلەي قولداۋ كورسەتىپ, سالىقتىق جەڭىلدىك جاساۋ ارقىلى ەلدەگى شاعىن گازەتتەردى ساقتاپ وتىر. ليۋكسەمبۋرگ جىل سايىن كەمى 5 جۋرناليست ۇستايتىن جۋرنالدار مەن اپتالىق گازەتتەرگە سۋبسيديا بولەدى (جىلىنا 7–8 ملن ەۋرو كولەمىندە). سونىمەن قاتار پوشتا تاريفتەرىن تومەندەتىپ, تابىس سالىعىنا جەڭىلدىك جاسايدى.
كانادا گازەتتەردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جىلىنا 75 ملن دوللار قارجى جۇمساپ وتىر. ال اقش-تىڭ نيۋ-يورك شتاتى جەرگىلىكتى باسپاسوزگە ارنالعان «Newspaper and Broadcast Media Jobs Program» اياسىندا جىل سايىن 30 ملن دوللار قارجى بولەدى. سونىمەن قاتار «Local Journalism Sustainability Act» جوباسى ارقىلى جەرگىلىكتى گازەت جازىلىمدارىنا 250 دوللارعا دەيىن مەملەكەت تاراپىنان سالىقتىق نەسيەلەر قاراستىرىلعان. ۆيردجينيا, ۆاشينگتون, يللينويس شتاتتارىندا جۋرناليستەرگە سالىقتىڭ جەڭىلدىك جاسايتىن جانە جارناماعا قولداۋ كورسەتەتىن پلاتفورمالار بار.
دەمەك, الەم مەملەكەتتەرى ءتۇرلى تەتىكتەر ارقىلى (سۋبسيديالار, سالىق جەڭىلدىكتەرى, گرانتتار, مىندەتتى جارناما, بيۋدجەتتىك ءبولۋ, ت.ب) گازەت يندۋسترياسىن قورعاۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر. سەبەبى الەم ءۇشىن دەموكراتيا مەن اقپاراتتىق ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ ماڭىزدى ستراتەگيا سانالادى. ءباسپاسوزدى ەكونوميكالىق قيىندىقتان قولداۋ ماسەلەسىندە ءبىزدىڭ اقپارات سالاسىندا دا سونى ىزدەنىس كەرەك سەكىلدى. زامان اعىمىنا ساي جاڭاشىل باسىلىم جاساۋدىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىن الەم قالاي جاساپ وتىر؟ ءبىزدىڭ ەلدەگى ازاماتتىق جۋرناليستيكا مەن رەسمي جۋرناليستيكا ءبىر-ءبىرىنىڭ الدىن وراماي, ەكى كۇشتىڭ اعىنى ءبىر ارناعا توعىسىپ, مەملەكەت يدەولوگياسىن دۇرىس ىرعاقتى جولمەن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟
جالپى, عالامدىق گازەت يندۋسترياسىنىڭ قازىرگى احۋالى اناۋ ايتقانداي جامان ەمەس. بۇگىنگى تاڭدا الەمدە 23 مىڭنان اسا گازەت شىقسا, ونىڭ جارنامالىق تابىسى 86 ملرد دوللارعا جۋىقتايدى ەكەن. 2023 جىلعى ەسەپ بويىنشا, دۇنيە جۇزىندە 420 ملن وقىرمان گازەتتەرگە اقى تولەپ جازىلعان. مىسالى, جاپونيانىڭ «Yomiuri Shimbun» باسىلىمىنىڭ كۇندەلىكتى ورتاشا تارالىمى 8,6 ملن دانادان اسادى. بۇل گازەت «Guinness World Records» ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا الەمدەگى ەڭ كوپ تارالىمدى كۇندەلىكتى گازەت رەتىندە تانىلعان. ال جاپونيانىڭ «Asahi Shimbun» گازەتى كۇندەلىكتى 5,9-6,6 ملن دانامەن وقىرمان قولىنا تيەدى. ءۇندىستاندا اعىلشىن تىلىندە جارىق كورەتىن «The Times of India» باسىلىمىنىڭ قاعاز نۇسقاسىن كۇندەلىكتى 1,87 ملن حالىق وقيدى. سونداي-اق اقش-تىڭ «USA Today», «The Wall Street Journal», «The New York Times», «The Washington Post» سىندى باسىلىمدار تارالىم جونىنەن ەشكىمگە شاعىم ايتپايدى. دەمەك, جۇمىر جەر بەتىندە گازەت تارالىمى قانشا كەمىدى دەگەنمەن, وقىرمان ازايعان جوق.
دەسە دە, گازەتتىڭ بولاشاعى تۋرالى پىكىرتالاس ەشقاشان تولاستاعان ەمەس. ولاردىڭ ءبىر تاراپى «15-25 جىلدان كەيىن الەم ءباسپاسوزدى ۇمىتىپ, اقپاراتتى تەك ينتەرنەتتەن تۇتىنادى» دەگەن پىكىردە. راديو پايدا بولعاندا گازەتتەردىڭ ولەتىنى, مەديا نارىققا تەلەديدار كەلگەندە راديونىڭ ۋاقىتى بىتكەنى تۋرالى دا اڭگىمەلەر ايتىلعان. الەم مۇنداي پىكىرتالاسقا نازار اۋدارماستان گازەتتەرىن شىعارىپ, وقىرماندى كوبەيتۋ ءۇشىن ءتۇرلى ستراتەگيالار مەن تاكتيكالاردى قولدانىپ, ءوز اۋديتورياسىن كەڭەيتۋ ۇستىندە.
دەمەك, بىزگە دە گازەتتەردىڭ باعىتىنا وزگەرتۋ ەنگىزىپ, ءبىز دە باسىلىمداردى جاڭا يدەيالاردىڭ قازانىنا اينالدىرۋىمىز قاجەت.
