فوتو: اشىق دەرەككوز
ماكسيم روجين, قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى:
جۋرناليستيكا ءومىرىمدى كۇرت وزگەرتتى
جۋرناليستيكاعا ماگيستراتۋرادا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە كەلدىم. بۇل سالا ماعان الىستاۋ بولدى, سەبەبى پەداگوگيكا ماماندىعىن ءتامامداپ, ماگيستراتۋرادا «پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا» ماماندىعىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن ەدىم. 2006 جىلى ءبىر ساياسي شارادا «استانا» ارناسىنا سۇحبات بەردىم. سودان كەيىن مەنى اتالعان ارنانىڭ جاڭالىقتار جۇرگىزۋشىسى وكسانا پەتەرس قوناق رەتىندە ستۋدياعا شاقىردى. سول ءسات مەنىڭ جۋرناليستيكا سالاسىنا كەلۋىمە اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن, ويتكەنى تەلەارنا مەنى جۇمىسقا شاقىردى. كوپ ويلانىپ ۋايىمدادىم, اتالعان ۇسىنىستان باس تارتپاقشى دا بولدىم. بىراق ماعان شىمكەنت قالاسىنداعى حابار اگەنتتىگىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى ابدەز راحمان ۇلى اعامىزدىڭ «شاقىرعان جەردەن قالما, ءالى جاسسىڭ ءوزىڭدى بارلىق سالادا سىناپ كورۋ كەرەك» دەگەن ءسوزى اسەر ەتتى. مەن 2006 جىلدان باستاپ «استانا» ارناسىنىڭ قازاق رەداكتسياسىندا جاڭالىقتار جۇرگىزۋشىسى قىزمەتىنە كەلدىم.
سودان ءۇش جىل سول ارنادا ستۋديادا جاڭالىق وقىدىم, سودان كەيىن «جەتىنشى» ارناعا «نىسانا» باعدارلاماسىنا كەلىپ, ول جەردە دە ءۇش جىل ءتىلشى قىزمەتىندە ءجۇردىم. جۋرناليستيكادا جالپى 10 جىلداي قىزمەت ەتىپ, ءتۇرلى جەتىستىكتەرگە جەتىپ, ودان ارى قاراي قوعاممەن بايلانىس سالاسىنا اۋىستىم. جالپى ساناپ كورسەم, اقپارات سالاسىندا, قوعاممەن بايلانىس سالاسىندا 15 جىلعا جۋىق جۇمىس جاساپپىن.
جۋرناليستيكا سالاسى مەنىڭ ءومىرىمدى كۇرت وزگەرتىپ, جاڭا بەلەستەرگە جەتەلەدى. ەلىمىزدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگى مەن جۋرناليستيكا سالاسىنا ەڭبەك ەتكەنىمە ماقتانامىن. ەڭبەك جولىمدا ماعان ۇستاز بولىپ, شەبەرلىك تۇرعىسىندا قاتتى اسەر ەتكەن, مەنى باۋلىعان تالاي مىقتى ماماندار كەزدەستى. اتاپ ايتقاندا بيبىگۇل جەكسەنباي, ميحايل دوروفەەۆ, ايبەك الدابەرگەنوۆ, تيمۋر اسىلحانوۆ, تورعىن وسپانباەۆا, وكسانا پەتەرس, دانيار ورال, ايبار ولجاي. وسى كىسىلەرگە ءوزىمدى ءومىر بويى قارىزدار سەزىنەمىن. ويتكەنى مەنىڭ مامان رەتىندە قالىپتاسۋىما وراسان زور ۇلەس قوسقان سول كىسىلەردەن كوپ نارسە ۇيرەندىم!
جۋرناليستيكا مەن دەپۋتاتتىق قىزمەت جالپى ۇقساس, ويتكەنى اتالعان ەكى سالا دا مەملەكەت پەن حالىقتىڭ اراسىندا التىن كوپىر ءرولىن اتقاراتىنى ءمالىم.
راۋان ءسابيت ۇلى, «Elorda Aqparat» مەدياسەرىكتەستىگى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى:
الپاۋىت كومپانيا 100 مىڭ تەڭگە ۇسىنعان
جۋرناليست ماماندىعىنىڭ وزىنە ءتان قىزىعى دا قيىندىعى دا جەتەرلىك. قىزمەت بابىندا ءتۇرلى جاعدايلارعا كەزىگىپ, ءتۇرلى وقيعالاردى باستان وتكەرەسىڭ. كەيدە رەداكتسيالىق تاپسىرمادان بولەك ءوزىڭنىڭ كاسىبي اۋەستىگىڭ مۇلدەم ويلاماعان ناتيجەلەرگە جەتكىزىپ جاتادى.
ول كەزدە وقىرمانى 50 مىڭعا جەتەعابىل «انا ءتىلى» گازەتىندە قىزمەت ەتەمىن. بىردە ەلىمىزگە بەلگىلى ءىرى ساۋدا جەلىسىنە باس سۇعىپ, كونسەرۆىدەگى تاماق الدىم. ۇيگە بارعان سوڭ قۇرامى قازاق تىلىندە جازىلعان سىرتىنداعى جاپسىرما قاعازىنا كوزىم ءتۇستى. سوسىن ەرىنبەي وتە ۇساق ارىپتەرمەن جازىلعان ورىس تىلىندەگى جاپسىرما قاعازىنداعى ماعلۇماتتاردى دا وقىپ كەپ قالسام, ىشىندە دوڭىز مايى بار بولىپ شىقتى. ال قازاقشاسىندا بۇل مالىمەت مۇلدەم كورسەتىلمەگەن. ساۋدا جەلىسىنىڭ ماركەتينگىن بىردەن ۇعا قويدىم, ادەتتە قازاقتىلدى تۇتىنۋشىنىڭ باسىم بولىگى مۇسىلمان بولعان سوڭ دوڭىز ەتى مەن مايىنا جولاي قويمايدى.
سودان دەرەۋ الگى ساۋدا ءۇيىنىڭ سورەلەرىنە زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, تۋرا وسىنداي وزگە دە ورەسكەلدىكتەردى تاپتىم. كوپ ۇزاماي گازەتتىڭ ايقارا بەتىنە «ساۋدا ءۇيى تۇتىنۋشىلاردى نەگە الداپ وتىر؟» دەگەن ماقالام جارق ەتە قالدى.
جاسىراتىنى جوق, ول كەزدە گازەت-جۋرنالدار ءالى دە پارمەندى ەدى. باسىلىمدا ماسەلە كوتەرىلسە, ول مىندەتتى تۇردە شەشىمىن تاباتىن.
الگى ماقالا جارىق كورگەن سوڭ ساۋدا جەلىسىنىڭ باسشىلىعى مەنى كەڭسەسىنە شاقىرىپ, ءوز بىلىقتارىن جۋىپ-شايۋ ماقساتىندا 100 مىڭ تەڭگە ۇسىندى. تالاپ-شارتى بىرەۋ عانا – الگى سىن ماقالانىڭ ءىزىن سۋىتپاي كومپانيا تۋرالى وڭ راۋىشتەگى جاعىمدى ماقالا جازۋىم كەرەك. ول كەزدەگى ايلىعىمىز 25 مىڭ تەڭگە ەكەنىن ەسكەرسەك, پاتەر جالداپ جۇرگەن بويداق ءۇشىن بۇل قانشالىقتى كوپ اقشا ەكەنىن ءوزىڭىز ەلەستەتە بەرىڭىز.
بىراق بۇل ۇسىنىستان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتىپ, كەرىسىنشە اتالعان ماسەلەنى ودان ارى ىندەتە زەرتتەپ, تاعى ءبىر دۇركىن ماقالا جاريالادىق. ناتيجەسىندە الگى كومپانيا حالىقتان كەشىرىم سۇراپ, قاتەلەرىن تۇزەۋگە ءماجبۇر بولدى.
ءتورى جوق كۇركەدەگى بەس مۇڭلىق
سول كەزدەگى رەداكتسيامىز ورنالاسقان اباي-گاگارين كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا گازەت ساتاتىن دۇڭگىرشەك بار ەدى. ەشتەڭەدەن سەكەم الماستان سول دۇڭگىرشەكتەن ۇنەمى گازەت-جۋرنالدار ساتىپ الىپ جۇرەتىنبىز. ءبىر كۇنى مەنىڭ وسى ماڭدا جۇمىس ىستەيتىن جۋرناليست ەكەنىمدى بىلگەن سوڭ ساتۋشى اپاي ماعان مۇڭىن شاقتى. سويتسەم, ءۇيى-كۇيى بولماعان سوڭ بىرنەشە ايدان بەرى ءتورت بالاسىمەن بىرگە سول دۇڭگىرشەكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر ەكەن. اينالۋعا كەلمەيتىن اياداي عانا جەردە بەس ادام قالاي تىرشىلىك ەتۋى مۇمكىن دەپ ءوز قۇلاعىما ءوزىم سەنبەدىم. مەنىڭ وسى سەكەمىمدى سەزگەندەي ساتۋشى اپاي ىشكە شاقىردى. جۇرەكسىنە باسىپ تابالدىرىقتان اتتاسام, راسىندا قاراقوشقىل بولمەدە كوزدەرى جاۋتاڭداپ بەس مۇڭلىق وتىر. سىرتتاعى ادامدار بايقاماسىن دەپ كۇندىز جارىقتى جاقپايدى ەكەن.
«تورلەت!», دەدى اپاي ەسىك الدىندا سوستيىپ تۇرىپ قالعان ماعان ك ۇلىمسىرەي قاراپ. تورلەت دەگەنى جاي قازاقى جورالعى عوي, ايتپەسە تورگە وزباق تۇرماق اياق سوزىپ وتىرا المايتىن, بەل جازىپ جاتا المايتىن كادىمگى جامان-جاۋتىك كۇركە. جۇرەگىم سىزداپ كەتتى. الماتىداي الىپ شاھاردىڭ ورتالىعىندا بەس تاعدىر ادام توزگىسىز جاعدايدا ولمەستىڭ كۇنىن كەشىپ جاتىر.
گازەتكە بۇل تۋرالى ءبىر ەمەس, ەكى مارتە بەردىك. كەيىن وزگە اقپارات قۇرالدارى دا ءىلىپ اكەتىپ, قوعامدىق رەزونانس تۋعىزدى. اقىرى الماتى اكىمدىگى ارالاسىپ, مۇڭلىقتارعا ەكى بولمەلى پاتەر بۇيىردى. سول كەزدەگى قۋانىشىم ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى. وسىدان كەيىن كەيدە ادامدارعا شاراپاتىڭدى تيگىزەتىن قالامنىڭ قۋاتىن مويىنداماي كور.
ءيا, مۇنداي وقيعالار جۋرناليست ومىرىندە ءجيى كەزدەسەدى. سول ءۇشىن دە ول بيلىك پەن حالىق اراسىن جالعاۋشى التىن كوپىر. ەڭ باستىسى – ءوز پرينتسيپىڭە ادال بولساڭ – ول دا ەلدىك قىزمەت ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.
گۇلميرا اشىربەكوۆا, ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءىڭ جۋرناليستيكا جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار فاكۋلتەتىنىڭ دوتسەنتى:
وتاندىق مەديابىلىم سالاسىندا باسەكەلەستىك جوعارى
جۋرناليستىك ءبىلىم بەرۋ بويىنشا وزەكتى ماسەلەلەردى زەرتتەۋ, ولاردىڭ سەبەپتەرىن ايقىنداۋ, شەشىمىن تابۋ جولدارىن قاراستىرۋ – ءبىز ءۇشىن ەڭ باستى مىندەت. زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە تالداۋ جاسايتىن بولساق, وتاندىق مەديابىلىم سالاسىندا جوعارى باسەكەلەستىك بايقالادى. اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيانىڭ قارقىندى دامۋى جۋرناليست ەتيكاسىنا قاتتى ىقپال ەتىپ جاتىر. بولاشاق مامان اقپارات تاراتۋ عانا ەمەس, پىكىر قالىپتاستىرا الاتىن مۇمكىندىگىن ەشقاشان ۇمىتپاۋى كەرەك. جۋرناليستىك ءبىلىم بەرۋ تۇرعىسىندا اۋەلى ونىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ەسكەرۋ ماڭىزدى.
جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بارلىعىنا ءتان ەڭ وزەكتى ماسەلە – پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ كاسىبي دايىندىعى. كوپتەگەن جوو-دا جۋرناليستىك ءبىلىم بەرۋ بويىنشا بازالىق ءبىلىمى بار ماماندار ەمەس, باسقا سالانىڭ عالىمدارىنىڭ ۇلەسى باسىم. بۇل – جۋرناليستيكانىڭ عىلىم رەتىندە ءالى كۇنگە دەيىن مويىندالماعانىن جانە جۋرناليستيكا بويىنشا PhD فيلوسوفيا دوكتورلارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن كورسەتەدى. وسى ولقىلىقتىڭ سالدارىنان بولاشاق مامانداردى كاسىبي تۇرعىدان دايارلاۋدا تەوريا مەن تاجىريبە ۇيلەسىم تاپپاي وتىر. كوپتەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە, ونىڭ ىشىندە ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پراكتيك-مامانداردى وقىتۋشىلىق قىزمەتكە تارتۋ بەلسەندى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى.
جۋرناليستىك ءبىلىم بەرۋدە سيمۋلياتسيا, تەوريا مەن پراكتيكالىق ساباقتىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ, جاڭالىق جازۋ, سيۋجەت دايارلاۋعا ماشىقتاندىرۋ ماڭىزدى. بولاشاق مامان ءۇشىن سىني تۇرعىدان ويلاۋ داعدىسىن قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە دەن قويۋىمىز كەرەك. سىني ويلاۋ داعدىسى فاكتچەك جاساۋ, زاڭنامانى جانە ەتيكانى ساقتاۋدا وتە قاجەت.
سالاعا قىزىعۋشىلار مەن تالاپكەرلەر سانى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى, سوندىقتان ءجۋرناليستىڭ جۇمىسىنا جاساندى ينتەللەكت كومەكشى قىزمەت قانا اتقاراتىنىن ايتقىم كەلەدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كوز ىلەسپەس جىلدامدىعىن ەسكەرە كەلىپ, اقپارات تاراتۋ, ءماتىن جازۋ, فاكتچەك, اۆتورلىق قۇقىق ماسەلەلەرى كۇن سايىن الدىمىزدان شىعىپ وتىر. وسى ورايدا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى تاراپىنان زاڭنامالىق قۇجاتتار قابىلداۋ قاجەت دەگەن ويدامىن.
جانبولات كەنجەعۇل, ۇلتتىق ۇلاننىڭ ءباسپاسوز قىزمەتكەرى:
«Egemen Qazaqstan» ۇجىمىندا شىڭدالدىم
2018 جىلى قوستانايداعى ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەيىندى ماگيستراتۋراسىن اياقتاعان سوڭ, استانادا جۇمىس ىستەگىم كەلدى. ءبىراز مەكەمەلەرگە تۇيىندەمەمدى جولدادىم, تەلەارنالاردىڭ كاستينگتەرىنە قاتىسىپ كوردىم. بىراق سول شاقتا ماعان تەك قانا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ينتەرنەت-رەداكتسياسى ەسىگىن ايقارا اشتى. ءبىر جارىم ايعا جۋىق تەگىن تاجىريبەدەن وتكەن سوڭ, ماعان يۋتۋب ارنانى جۇرگىزۋ تاپسىرىلدى. ءوزىم وپەراتور, ءوزىم جۋرناليست, ءوزىم مونتاجداۋشى رەتىندە سىناقتان ءوتتىم. كەيىن قوسىمشا سايتتىڭ جۇمىستارى جۇكتەلدى. ۋاقىت وتە كەلە ينتەرنەت-رەداكتسيانىڭ بەلسەندى تىلشىسىنە اينالىپ شىعا كەلدىم.
«Egemen Qazaqstan» مەن ءۇشىن قۇتتى شاڭىراق بولدى. قاناتىمدى قاتايتىپ, قاتارعا قوسقانى ءۇشىن دە باس باسىلىمعا, سونداعى ارىپتەستەرىمە ءوزىمدى قارىزدار سياقتى سەزىنەمىن.
ءبىر كۇنى جولدىباي بازار اعا مەنى كابينەتىنە شاقىرىپ الىپ, نەنى ۇناتاتىنىمدى سۇراپ العان سوڭ بىرقاتار تاپسىرما بەردى. كوپ ۇزاماي ايتقان ماقالالارىن جازىپ اكەلدىم. قاتەلەردى كورسەتىپ, اقىل-كەڭەسىن ايتتى, سودان سوڭ قولىن جايىپ باتاسىن بەردى. ءسويتىپ جۋرناليستيكاداعى جولىمدى جولدىباي بازاردىڭ باتاسىمەن باستادىم. تالعات باتىرحان اعامىزدىڭ قامشىلاۋىمەن گازەت بەتىندە اۋىلىمىزدىڭ ماسەلەسىن كوتەردىم, بەكەن قايرات اعا كۇش-جىگەرىمدى قايرايتىن, باس رەداكتور عابيت مۇسىرەپ اعالىق اقىلىن ايتاتىن. وسىنداي جاناشىر جاقسى-جايسانداردىڭ جانىندا ءبىرشاما تاجىريبە جينادىم.
وسىلايشا «Egemen Qazaqstan» گازەتى مەن سايتىنىڭ جۋرناليستەرىنەن ۇلگى الا ءجۇرىپ, ۇيرەنىپ, ازدى-كوپتى شىڭدالدىم. بەس جىلعا جۋىق جۇمىس ىستەگەن سوڭ, ومىرىمە وزگەشە وزگەرىس جاساعىم كەلدى.
سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە ۇلتتىق ۇلاننىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنە جۋرناليست ىزدەگەن حابارلاندىرۋعا كەزىكتىم. سول حابارلاندىرۋ مەنى ءاپ-cاتتە اسكەري قىزمەتشىگە اينالدىرىپ جىبەردى دەسەم بولادى. بۇگىندە قۇقىقتىق ءتارتىپ اسكەرىنىڭ «قالقان» گازەتى مەن «بۇركىت» جۋرنالى رەداكتسياسىندا قىزمەت اتقارىپ كەلەمىن. اسكەري باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى پولكوۆنيك ەربولات سۇلتانوۆتىڭ جەكە قۇرام الدىندا «ەگەمەننىڭ مەكتەبىنەن وتكەن ازامات» دەپ تانىستىرعانىنا دا ەكى جىل وتە شىعىپتى. بۇل قىزمەتتە دە ۇيرەنەتىن دۇنيە كوپ. ۇلتتىق ۇلان جاۋىنگەرلەرىنىڭ جانكەشتى قىزمەتى مەن ۇلگىلى وقيعالارىن ەل ىشىندە تارتىمدى ەتىپ تاراتۋ دا كاسىبيلىكتى قاجەت ەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە جاستاردىڭ پاتريوتتىق تاربيەسىنە جانە وتانسۇيگىشتىك قاسيەتىنە وڭ ىقپالىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان قوعامنىڭ قاجەتىنە دە جاراپ ءجۇرمىز دەپ ويلايمىن.
