رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى كيبەرقىلمىس سانى 2023 جىلى 10 ەسە ءوسىپ, انتيرەكورد ورناتقان. ينتەرنەت ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىقتىڭ كۇن سايىن جاڭا ءتۇرى شىعادى. كۇماندى رەسۋرستاردا جارق ەتىپ شىعا كەلىپ, كوزدى اربايتىن ءتۇرلى جالعان «ينۆەستيتسيالار» مەن الاياقتاردىڭ ودان وزگە دە ايلا-شارعىلارىنا حالىقتىڭ يممۋنيتەتى قالىپتاسپاي وتىرعانى انىق.
پاۆلودار وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتى كيبەرقىلمىسقا قارسى ءىس-قيمىل باسقارماسىنىڭ اعا جەدەل ۋاكىلى, پوليتسيا كاپيتانى مەدەۋ بەيسەنبايدىڭ ايتۋىنشا, ينتەرنەتتەگى الاياقتىق – ەلىمىزدە عانا ەمەس, الەمدەگى مەملەكەتتەردىڭ باسىم بولىگىن الاڭداتىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلە. بۇرىندارى قىلمىستىق ىستەر تىزبەسىندە توناۋ, ۇرلىق دەرەكتەرى ءجيى تىركەلسە, كەيىنگى بىرنەشە جىلدا بۇل تىزىمدە كيبەرقىلمىس كوش باستاپ تۇر.
– الاياقتاردىڭ ەلىمىزدەگى بەلسەندىلىگى 2020 جىلدان بەرى انىق بايقالا باستادى. ەستەرىڭىزدە بولسا, الەمدى جايلاعان كوروناۆيرۋس پاندەمياسىندا كوپشىلىك الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەرگە يەك ارتتى. ياعني الەۋمەتتىك مەسسەندجەرلەر كۇرت دامىعالى ينتەرنەت الاياقتىق ودان قالىسار ەمەس. ەڭ كوبى وlx.kz, krisha.kz, kolesa.kz سياقتى جارنامالىق-ساتىپ الۋ پلاتفورمالارى مەن قوسىمشالاردا تىركەلەدى. تاۋارعا الدىن الا تاپسىرىس بەرىپ, اقشاسىن تولىق جىبەرىپ قويۋ دەگەن تەرىس ءۇردىس قالىپتاسقان. ادامدار كوبىنە سودان الداناتىنىن بايقايمىز. الەۋمەتتىك جەلىدە اشىلىپ جاتاتىن ءتۇرلى جارنامالىق پاراقشالارىن باقىلاۋ مۇمكىن بولماي بارا جاتىر, – دەيدى مامان.
ماسەلەن, جاقىندا وبلىس ورتالىعىندا تۇراتىن 20 جاستاعى قىز الاياقتىڭ قۇربانى بولعانىن ايتىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگانىنا جۇگىنگەن. ول «Iphone» ماركالى قىمبات تەلەفوندى ارزانعا ساۋدالاپ وتىرعان پاراقشامەن بايلانىس ورناتىپ, الدىن الا تولىق تولەم جۇرگىزگەن. پاراقشا يەسى كەلەسى كۇنى قىزدى بۇعاتتاپ تاستايدى, ال اقشا قايتارىلماعان. سان سوعىپ قالعان ساتىپ الۋشى ءوزىنىڭ الدانعانىن تۇسىنەدى. الاياقتار جۇرتتى الداپ العان قاراجاتتارىن كوبىنە دروپپەرلەردىڭ شوتىنا اۋدارادى ەكەن. دروپپەرلەر – الاياقتار ۇرلاعان قاراجاتتى جاسىرۋعا جانە قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋعا كومەكتەسەتىن ادامدار. ولار – كوبىنە جاستار, ستۋدەنتتەر. بەلگىلى ءبىر بانكتەن اشقان شوتىن الاياقتارعا ساتىپ جىبەرەدى نەمەسە شوتتى پايدالانعانى ءۇشىن ولاردان كوميسسيا الىپ تۇرادى. ال الگى شوتتاعى اقشا كوپ ۇزاماي شەتەلدىك وزگە شوتتارعا اۋدارىلادى. جىل باسىنان ەرتىس-بايان ءوڭىرى بويىنشا 20 دروپپەر انىقتالىپ, جازاعا تارتىلعان. ماماندار ينتەرنەتتىڭ مۇمكىندىگىن قىلمىستىق ءىس-ارەكەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وڭتايلى پايدالانىپ جۇرگەن الاياقتاردىڭ ءادىس-تاسىلدەرى كۇن سايىن وزگەرىپ وتىراتىنىن ايتادى.
ء«تارتىپ ساقشىلارى كۇن سايىن زاڭسىز كونتەنتتەردى انىقتاۋ ماقساتىندا ينتەرنەت جەلىسىنە مونيتورينگ جۇرگىزىپ, كۇماندى سايتتار مەن سىلتەمەلەردى كيبەرقاداعالاۋ جۇيەسىنە ەنگىزىپ جىبەرەدى. ساراپتاما كورسەتكەندەي, 50-دەن اسقاندار جالعان اقپاراتقا, الاياقتاردىڭ قيتۇرقى اڭگىمەلەرىنە سەنگىش كەلەدى. بۇل جەردە كەڭ تارالعان الاياقتىق جۇيەلەردى ايتىپ وتەيىن. ەڭ اۋەلى «Sim-كارتاڭىزدىڭ قولدانىلۋ مەرزىمى اياقتالعالى تۇر ەكەن. ەگەر ءارى قاراي قولدانامىن دەپ شەشسەڭىز, تەلەفونىڭىزعا كەلگەن كودتى ايتىپ جىبەرىڭىز»» دەپ حابارلاساتىن قاسكۇنەمدەر كوپ. ەندى بىرەۋلەرگە ەمحانادانبىز, تىركەۋدى راستاۋ ءۇشىن كود جىبەرەمىز دەيدى. ال سوڭعىسى پوشتادان سالەمدەمەنى الۋ نەمەسە ۇيىڭىزگە جەتكىزىپ بەرۋ ءۇشىن دەپ قۇپيا ءسوزدى سۇرايتىندار بار. ويلارىندا ەشتەڭە جوق سەنگىش ادامدار 1414 بىرىڭعاي نومىرىنەن كەلەتىن قۇپيا ءسوزدى ايتىپ قويادى. بىراق ماسەلە مۇنىمەن تىنبايدى. ارادا ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ ولارعا پوليتسيا, پروكۋراتۋرا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى, ۇلتتىق بانكتىڭ اتىن جامىلعان الدەبىرەۋلەر تەلەفون شالادى. الگىلەردىڭ ايتاتىنى: «الاياقتارعا الدانىپ قالىپسىز, قۇپيا ءسوزدى ايتپاۋىڭىز كەرەك ەدى. ەندى موينىڭىزعا بالەنباي ميلليون نەسيەنى ارتىپ قويعان. شۇعىل تۇردە مۇنى قاۋىپسىز شوتقا اۋدارماساڭىز نەمەسە قارسى نەسيە راسىمدەمەسەڭىز, جاعدايىڭىز قيىندايدى». اشىق كۇنى تۇسكەن جاي وتىنداي مۇنداي جايسىز حابار اڭقاۋ ادامداردى بىردەن پسيحولوگيالىق كۇيزەلىسكە ۇشىراتادى. تەلەفوننىڭ ارعى جاعىنداعى ادامنىڭ بارلىق ايتقان پارمەندەرىن ورىنداپ, جاعدايىن ودان سايىن كۇردەلەندىرىپ جاتقانىن بىلمەي دە قالادى. «ارنايى وپەراتسيا جۇرگىزىپ جاتىرمىز», «مۇنى ەكەۋىمىزدەن باسقا ادام بىلمەۋى كەرەك» دەگەن ايلا-شارعىلار قارت ادامداردى پسيحولوگيالىق تۇرعىدان تاۋەلدى ەتەتىنىن بايقايمىز», دەپ اڭگىمەسىن جالعاستىرا ءتۇستى م.بەيسەنباي.
تاياۋدا پاۆلوداردا تۇراتىن 60 جاستاعى زەينەتكەر ءوزىنىڭ ءومىر بويى بانكتە جيناعان 40 ملن تەڭگەسىن الاياقتارعا وپ-وڭاي اۋدارا سالعان. بارلىعى قاراپايىم Sim-كارتا اڭگىمەسىنەن باستالىپ, دەپوزيتتەگى اقشاسىن ۇپتەپ بولعان سوڭ الاياقتار ەڭ سوڭى زەينەتكەردىڭ اتىنداعى پاتەردى دە ساتىپ جىبەرۋگە بەكىنەدى. قاريانىڭ ءوز پاتەرىن ساۋداعا قويىپ جاتقانىن, ايتقان سوزدەرى ءبىرتۇرلى كورىنەتىنىن بايقاعان ريەلتورلىق ۇيىمنىڭ وكىلدەرى پوليتسياعا حابارلاعان. پوليتسەيلەر ءمان-جايدى انىقتاي كەلگەندە دەپوزيتتەگى 40 ملن تەڭگەنىڭ تاعدىرى دا بەلگىلى بولادى. ءوزىنىڭ الدانعانىن زەينەتكەر سول ساتتە عانا بىلەدى. قوماقتى سومانى الاياقتار ءبىر تيىنىن قالدىرماي شەشىپ, الدەقاشان شەتەل اسىرىپ جىبەرگەن ەكەن.
وڭىردە 2022 جىلى كيبەرقىلمىسقا قاتىستى نەبارى 404 قىلمىستىق ءىس تىركەلسە, بىلتىر 1 200-دەن اسا دەرەك انىقتالعان. ال بيىل جىل باسىنان 900-دەي ءىس تىركەلىپتى. بيىلعى قىلمىستاردىڭ 150-دەيى عانا ءىزىن سۋىتپاي اشىلعان. كەيىنگى جىلدارى ينتەرنەت الاياقتىققا قارسى قابىلدانىپ جاتقان ءتۇرلى قارجىلىق قالقاندار, جۇيەلەر اسا تيىمدىلىك كورسەتپەسە دە, كەيبىر جاعدايلاردا كومەگى زور. مىسالى, وتكەن جىلى ۇلتتىق بانك الاياقتىق ترانزاكتسيالار تۋرالى دەرەكتەر الماسۋ ورتالىعى – «انتيفرود ورتالىعىن» ىسكە قوستى. جۇيەنىڭ باستى مىندەتى – الاياقتىق وپەراتسيالارعا قارسى تۇرۋ. بۇل الاياقتىق ترانزاكتسيالاردى انىقتاۋ مەن بۇعاتتاۋ, الاياقتىق بەلگىلەرى بار وپەراتسيالارعا جەدەل دەن قويۋ, بىرىڭعاي دەرەكقورىن جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەت. كۇماندى اقشا اۋدارىمدارى تۇسكەن شوتتار بۇعاتتالىپ, سول جەردە ۇستالىپ قالادى. ءارى ونىڭ يەسىنىڭ وزگە دە شوتتارى انىقتالىپ, بۇعاتقا تۇسەدى.
قازىر الەۋمەتتىك جەلىلەردە جارناماسىنان كوز سۇرىنەتىن ينۆەستيتسيالىق, بيرجالىق جالعان پلاتفورمالار دا كوبەيىپ كەلەدى. جۇرتتىڭ اقشاسىن ءىرى كومپانيالارعا قۇيىپ, از ۋاقىتتا بىرنەشە ەسە كوبەيتىپ بەرەمىز دەيتىن قاسكۇنەمدەر كوبىنە «قازمۇنايگاز», «تەڭىزشەۆرويل», «بايتەرەك ينۆەست پلاتفورماسى», «Kaspi Profit» دەگەن پلاتفورمالاردى ۇسىنادى. قارجى سالعان ادامعا العاشقى كۇندەرى اقشاڭ كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن ءوسىپ جاتىر دەپ جالعان ەسەپتەر جىبەرەدى. ال شەشىپ الامىن دەگەن ادامعا سالىق, كوميسسيا تولە دەپ قوسىمشا شىعىندار ۇسىناتىنى تاعى بار. مول ولجاعا كەنەلۋدى عانا ويلاعان ازاماتتار اقىر-سوڭى ءىرى سوماعا شىعىندالىپ, الدانعانىن تۇسىنەدى.
– ادامداردى جالعان اقپاراتتان ساقتاندىرۋ – كيبەرقىلمىسپەن كۇرەسۋدەگى ەڭ ءتيىمدى ءتاسىل. ءبىزدىڭ بەرەتىن اقىل-كەڭەسىمىز ەڭ اۋەلى بەلگىسىز نومىردەن حابارلاسقان تۇلعالارعا جەكە باس, بانكتىك دەرەكتەردى ۇسىنباڭىزدار. ەكىنشىدەن, وزدەرىن پوليتسيا, پوشتا, ۇلتتىق بانكتەنبىز دەپ حابارلاساتىندارعا سەنبەۋ كەرەك. بۇل قۇرىلىمداردىڭ ەشقايسىسى قۇپيا ءسوز سۇرامايدى. ءتارتىپ ساقشىلارى ىزدەسە, ۇيىڭىزگە ءوزى كەلەدى. ۇشىنشىدەن, الدىن الا تاپسىرىس بەرۋ, تولەم جاساۋ دەگەننەن اباي بولعان ابزال. ساۋدا جۇرگىزەتىن جالعان پاراقشالاردى تۇتىنۋشىلاردىڭ شاعىمى تۇسپەيىنشە انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. تورتىنشىدەن, جالعان بيرجا, ينۆەستيتسيالىق پلاتفورمالارعا اقشا سالماڭىزدار. الاياقتىقتىڭ جاڭا تۇرلەرى كۇن سايىن پايدا بولادى. جاقىندا وبلىستاعى ءبىر مەكتەپتىڭ ۇستازى كيبەرقىلمىستىڭ قۇربانى بولدى. مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ فوتوسۋرەتى قويىلعان وزگە ءبىر ۋاتساپ-نومىردەن جازىپ, ء«سىزدى پوليتسيا ىزدەپ جاتىر, ءنومىرىڭىزدى بەرەيىن بە؟» دەپ سۇراعان. ديرەكتوردىڭ سۋرەتىن كورگەن سوڭ مۇعالىم دە سەنىپ قالعان عوي, كەلىسىمىن بەرگەن. ءسويتىپ, ءبىرازدان سوڭ وعان بوتەن نومىردەن الدەبىرەۋ حابارلاسىپ: «قۇقىق قورعاۋ ورگانىنانبىز, لاڭكەستىك ۇيىم ءسىزدىڭ شوتىڭىزعا قاراجات اۋدارىپ جاتقانىن انىقتادىق. بىزگە كومەگىڭىز كەرەك, ارنايى وپەراتسيا جۇرگىزۋ كەرەك», دەپ الدايدى. اقىر-سوڭى پەداگوگ الاياقتاردىڭ ءوز اتىنا العان نەسيەلەرىن وزگە ەسەپشوتقا اۋدارىپ جىبەرگەن. مۇنداي جاعدايلار از ەمەس, دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن مامان.
اتاپ وتەرلىگى, پاۆلودار وبلىسى كيبەرقىلمىس بويىنشا رەسپۋبليكادا العاشقى بەستىككە ەنگەن. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وكىلدەرىنىڭ پايىمىنشا, قىلمىستىڭ كوبەيىپ تۇرۋىنا ءوڭىر حالقىنىڭ باسىم بولىگى ءورىستىلدى بولۋىنا بايلانىستى ەكەن. وڭتۇستىك وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا بىزدە قىلمىستىق دەرەكتەر كوپ. سوندىقتان ءوزىڭىز تانىمايتىن بوگدە تۇلعالاردىڭ تەلەفون ارقىلى قويعان رەسمي تىلدەگى سۇراقتارىنا مەملەكەتتىك تىلدە جاۋاپ بەرگەن كوپ جاعدايدا ۇتىمدىراق.
پاۆلودار وبلىسى
