سونداي تاريحي تۇلعالاردىڭ ءبىرى, ۇلتاراقتاي جەر ءۇشىن جاۋمەن شايقاسقان – ارعىن نۇرباي باتىر. ول – ەسىم حان مەن جاڭگىر حانداردىڭ سەنىمدى, جاۋجۇرەك باتىرلارىنىڭ ءبىرى بولعان. شامامەن XVII عاسىردىڭ باسىندا, 1609 جىلى تۋىپ, 1675 جىلى دۇنيەدەن وتكەن. ونىڭ ەسىمى قالىڭ التاي رۋىنا ۇران بولعان. اسا قىراعى باتىر ۇلىتاۋ وبلىسى, جاڭاارقا اۋدانى اقتاۋ ەلدى مەكەنىنەن ارىرەك شاجاعاي وزەنىنىڭ بويىندا كىندىك قانى تامعان. شامامەن 1675 جىلى سول وڭىردەگى قوپاي دەگەن توبەنىڭ باسىنا جەرلەنگەن. نۇرباي باتىر مازارىن قاراجال قالاسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان, مەملەكەت قايراتكەرى قاراتاي تۇرىسوۆ ارحەولوگ الكەي مارعۇلان ەكەۋى كورگەندىگىن ايتادى. بۇل جونىندە «ورتالىق قازاقستان» گازەتىندە (01.07. 2021 جىلى) جارىق كورگەن «ارعىن نۇرباي باتىردىڭ ەرلىك رۋحى» اتتى ماقالادا جان-جاقتى ايتىلادى.
1627 جىلى توبىلدان ىعىسقان قالماقتار ەدىل مەن جايىققا كەلىپ, قازاقتارعا كۇن كورسەتپەيدى. ەسىم حان 20 مىڭ قولدى باسقارىپ جايىققا اتتانادى. قازاق جاۋىنگەرلەرى جوڭعارلارعا قارسى اتتانعاندا وسى ساپتا 18 جاستاعى نۇرباي دا بولعان ەكەن. ول كەزدەگى زاماننىڭ سالتى بويىنشا جالپى سوعىس باستالاردان بۇرىن ەكى جاقتىڭ باتىرلارى ءۇش رەت جەكپە-جەككە شىعادى ەكەن. وكىنىشكە قاراي, جەكپە-جەكتە قازاقتىڭ ەكى باتىرى جەڭىلىسكە ۇشىرايدى. ءسويتىپ, قازاق حالقىنىڭ بولاشاعى قىل ۇستىندە تۇرعاندا, توپ ىشىنەن تاسقارا اتتى تۇلپارىنا مىنگەن 18 جاستاعى نۇرباي جاۋ باتىرىن جەكپە-جەككە شاقىرادى.
سوندا توپتان شىعا كەلگەن جاس جىگىتتى مەنسىنبەگەن قالماق باتىرى:
«الدىمدا تۇرعان جاس بالا,
بولا بەرمە ماس بالا,
ء ۇمىتىڭ بولسا جانىڭنان,
قارسىلاسپاي قاش بالا», دەگەن ەكەن.
نۇرباي ج ۇلىپ العانداي:
«توگەيىن دەپ كەلەمىن,
كاپىر قالماق قانىڭدى,
جىبەرۋگە كەلەمىن,
جەتى تامۇق تۇبىنە,
ءبىر شىبىنداي جانىڭدى», دەيدى. ءسويتىپ, جەكپە-جەك شايقاسى باستالىپ كەتەدى. ويرات تايپاسى كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى – قوتۋ-قويسىننىڭ ءىنىسى بارعاي باتىر نۇربايدى ماڭدايىنان شانشىدى. ال قازاق باتىرى بۇل جولى اسقان ەرلىك جاساپ, قالماقتىڭ مىقتىسى, قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەنى بارعايدى نايزامەن وڭمەنىنەن شانشىپ, تۋ سىرتىنان شىعارادى. قالماق باتىرى سول جەردە ولەدى دە, نۇرباي ءارى قاراي جاۋمەن شايقاسقا كىرىسەدى.
ەسىم حان انىعىن بىلمەك بولىپ: «نۇرباي قاي جەرىنەن جارالاندى؟» دەپ سۇرايدى. حاننىڭ قاسىندا تۇرعان ءبىر نوكەرى: «ول ءتۇپ -تۋرا ماڭدايىنان جارالى بولدى» دەيدى.سوندا ەسىم حان: «وندا قۇداي بەرگەن ەكەن, داڭقتى باتىر بولايىن دەپ تۇر ەكەن», دەيدى. 1627 جىلى ۇلى جورىق ناتيجەسىندە ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم حان ويرات وداعىن ەكى ءجۇز جىلدىق سوعىس تاريحىنداعى ەڭ اۋىر جەڭىلىسكە ۇشىراتتى. ەل اۋزىنداعى اڭگىمەگە قاراعاندا ەسىم حان نۇربايدىڭ سوعىستا كورسەتكەن ەرلىگىنە وتە ريزا بولىپ, قول جايىپ, باتاسىن بەرەدى. سول جولى ەسىم حان جاس نۇربايعا اقساۋىت پەن دۋلىعا, الماس قىلىش التى قانات اق كيىز ءۇي سىيعا تارتادى.
ونىڭ ەسىمى تۋعان ەلىندە جاۋىنگەرلىك ۇرانعا اينالدى. باتىر نۇرباي التاي ۇلىنىڭ ەرلىگى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەل اۋزىندا اڭىز-جىر بولىپ ساقتالعان. اتاقتى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ شەجىرەسىندە («قازاق شەجىرەسى», الماتى. جالىن, 1993, 25-26 بەت) مىناداي قىزىق دەرەك كەلتىرىلگەن: «التايدىڭ اق ساۋىتى نۇربايدا قالعان. قالماققا ولجا ءتۇسىپ كەتكەن جەرىنەن نۇرباي ءوزى بارىپ الىپ كەلگەن. ساۋىتتىڭ اتى «شەجەكوز». سوندىقتان نۇرباي باتىر ۇرانى – «شەجەكوز». نۇربايدان باسقاسىندا بەلگىلى ۇران جوق. ءاۋپاي, قۋاندىق قالعان...».
نۇرباي باتىر تۋرالى قيسسا دا جازىلعان ەكەن. ول تۋرالى «ورتالىق قازاقستان» گازەتىنىڭ (01.07.2021 جىلى) شىققان ماقالادا ايتىلعان. نۇرباي باتىر تۋرالى اقىن بازارباي الەۋحان ۇلى پوەما دا جازدى. ەل اۋزىندا نۇرباي باتىر تۋرالى وسىدان وتىز جىل بۇرىن وتە كوپ ايتىلاتىن. بىراق ۇرپاق اۋىسقان سايىن كەشەگى جاۋگەرشىلىك زاماندا تولارساقتان ساز كەشىپ «ەلىم», «جەرىم» دەپ ەڭىرەپ وتكەن باتىر ەسىمى كومەسكىلەنە بەرەتىندىگى شىندىق. بىردە قازاقتىڭ بەتكە ۇستار عالىم, جازۋشىلارى – قالامگەر-ەتنوگراف اقسەلەۋ سەيدىمبەك, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بولات ابدىكارىموۆ, جازۋشى انەس ساراەۆ اعالارمەن ءبىر باس قوسقاندا نۇرباي باتىر تۋرالى ءسوز بولدى. «نۇرباي باتىردىڭ ەرلىگى تۋرالى اڭىز, اڭگىمە كوپ ەكەندىگى بەسەنەدەن بەلگىلى. بىراق باتىر تۋرالى دەرەكتى ومبى ارحيۆىنەن ىزدەپ كورۋگە بولادى», دەدى اقسەلەۋ اعا. قالجىڭداپ سويلەيتىن بولات اعا: سەن, ماعجان نۇربايدىڭ ۇرپاعىسىڭ. باتىر تۋرالى جازعان ماقالالارىڭدى وقىدىم. دۇرىس, بىراق ءالى دە بولسا, دەرەكتەر قاجەت. سەن دەمالىس العان ەكەنسىڭ, ەكى-ءۇش كۇننەن كەيىن جازۋشى نوگەربەك ماعزۇموۆ, تاريحشى ادىلەت شاكىموۆ اعالارىڭ مەملەكەتتىك تاريحي دەرەكتەردى ناقتىلاۋ ءۇشىن ومبى ارحيۆىنە بارادى. سەن سول كىسىلەردى «جيگۋليىڭمەن» الىپ بارسايشى. ءوزىڭ دە نۇرباي باتىر تۋرالى دەرەكتەر ىزدەيسىڭ», دەدى. مەن ويلانباستان «بارام», دەدىم.
ءسويتىپ, 1987 جىلدىڭ 14 تامىزىندا ماشينامەن ومبى قالاسىنا كەلدىك. ومبى تاريحي ارحيۆىندە ەكى اپتادان ارتىق بولدىق. ارحيۆ سورەلەرى مەن ۇلكەن ستولدىڭ ۇستىندە تولىپ جاتقان شاڭ باسقان قولجازبا. جاپىراق, جاپىراق قاعازدار. ءبارى قالامساپ سيامەن جازىلعان. سلاۆيان الفاۆيت ارىپتەرى ءار كەزەڭدە ءارتۇرلى ەكەن. ماعان مۋزەي قىزمەتكەرى تاتار ايەلى: «سەن بالام, ورىس عالىمدارى مەن ساۋداگەرلەردىڭ قىتايعا ساپارىن قارا, ولار قازاق ەلىن باسىپ وتكەن عوي. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ كورگەن-بىلگەندەرى سيا قالامساپپەن جازىلادى, ولاردى لۋپامەن قاراۋ كەرەك», دەدى. قايتۋعا كۇنگە ءۇش كۇن قالعاندا نۇرباي باتىر تۋرالى دەرەكتى تاۋىپ, قۋانىپ كەتتىم. ارحيۆ قىزمەتكەرى قول ماشينكامەن باسىپ بەردى. سوسىن ءوزىمنىڭ فەد-3 فوتواپپاراتىممەن ءماتىندى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدىم. ول كەزدە قازاقستان, رەسەي ءبىر وداقتا ءومىر سۇرگەندىكتەن كوشىرمەنى راستاۋ بولعان جوق. ماشينكاعا باسىپ العانىما ءماز بولىپ, ەلگە قايتىپ كەتتىم. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن نۇرباي باتىردى تاريحي تۇلعالار تىزىمىنە كىرگىزۋ ءۇشىن جاڭاعى ماشينكاعا باسىلعان نۇرباي باتىر جونىندەگى فاكتىنى مادەنيەت مينيسترلىگىنە كورسەتسەم: «وي, مىنانى ومبى ءارحيۆى راستاۋ كەرەك», دەدى. سونىمەن بيىلعى اقپان ايىندا ومبى تاريحي ارحيۆىنە نۇرباي باتىر تۋرالى دەرەك-كوشىرمەنى راستاپ بەرىڭىزدەر دەپ ارنايى حات جولداعان بولاتىنمىن. 2025 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ 18-ىندە ومبى ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ل.چەكالينانىڭ اتىنان نۇرباي باتىر تۋرالى ايتىلعان دەرەك «كوشىرمەسى دۇرىس» دەگەن شتامپ قويىلعان ارنايى حات كەلدى. راستالعان ءماتىننىڭ ورىسشا كوشىرمەسى تومەندەگىدەي: «…پۋتەشەستۆۋيا پو ناپراۆلەنيۋ ك كيتايۋ پو شەلكوۆومۋ پۋتي , سپەتسيالنايا ەكسپەديتسيا ۆ سوستاۆە 12 چەلوۆەك ۆەرحوم نا لوشادياح ي ۆەربليۋداح سبيليس س نامەچەننوگو مارشرۋتا. ناش نەبولشوي كاراۆان ۆىەحال يز گورودا ومسكا, ودنوكو گدە-تو چەرەز 1 500 كيلومەتروۆ ۆىياسنيلوس, چتو مى زابلۋديليس, پو ەتومۋ پريشلوس پەرەدۆيگاتسيا ۆدول پودنوجيا نەۆىسوكيح گور, گدە بىلا منوجەستۆو حرۋستالنو چيستىح, پروزراچنيح رودنيكوۆ. نو ەتوت كازۋس وبەرنۋلسيا دليا ناس ۋداچەي. پوتومۋ چتو وكوزالوس چتو ۋ پودنوجيا ەتيح گور جيلي ليۋدي, كوتورىە نازىۆالي سەبيا كازاحامي. مى ۋزنالي, چتو ەتۋ ەپوحۋ كازاحسكيم نارودام پراۆيل ەسيم-حان.
نام پريشلوس پروۆەستي تري دنيا ۆ اۋلە كازاحوۆ, كوتورىي راسپولوجيلسيا ۆدول رەكي سارىسۋ. مى وزناكوميليس س بىتوم كوچەۆوگو كازاحسكوگو نارودا, س ەگو تراديتسيامي ي كۋلتۋروي. چلەن ەكسپەديتسي نونور, حوروشو ۆلادەيۋششەي تيۋركسكيم يازىكوم, پوچەركنۋل منوجەستۆو سۆەدەني يز يستوري كازاحوۆ. مى ۋزنالي و حرابرى باتىرە نۋرباە. نۋرباي بىل وچەن سمەلىم ي وتۆاجنىم ۆوينوم. ون جيل بليز رەكە شاجاگاي. ۆ بيتۆە س ۆراگامي, نەدالەكو وت مەستەچكا كوسكۋلتۋك, پروياۆيل بەسپرەتسەدەنتنىي گەرويزم». (ۆزياتو يز زاپيسي پوەزدكي رۋسسكوگو ناۋچنو-تورگوۆوي ەكسپەديتسي ۆ كيتاي 1840-1841 گگ. 164 ستر.)
جالپى, ەل تاريحىن ايگىلى تۇلعالار ارقىلى زەردەلەۋ – قازاقتىڭ ءداستۇرلى تانىم-تۇسىنىگىندە ەرتەدەن قالىپتاسقان ءۇردىس. سوندىقتان قوعامنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك, مادەني-رۋحاني احۋالى جەكە تۇلعالار بولمىسى ارقىلى كورىنىس تابادى ەمەس پە؟ قازاق تاريحىندا نەبىر ەل دامۋىنا ات سالىسقان بي مەن باتىرلارىمىز كوپ بولعاندىعى امبەگە ايان. نۇرباي باتىر تۋرالى ەل اۋزىندا اڭىزدىڭ كوپ ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. الايدا ومبى ارحيۆىنەن نۇرباي باتىر تۋرالى قۇندى دەرەكتىڭ تابىلۋى نۇرباي التاي ۇلىن ەلىمىزدىڭ تاريحي تۇلعالار تىزىمىنە ەنگىزۋگە تولىق نەگىز بار دەپ ويلايمىز. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ:ء«بىز وسكەلەڭ ۇرپاقتى بارشا جۇرت ماقتان تۇتاتىن تاريحي تۇلعانىڭ تاعىلىمى ارقىلى تاربيەلەۋىمىز كەرەك» دەپ ەرەكشە اتاپ وتكەن بولاتىن. ولاي بولسا, قازاقتىڭ داڭقتى قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان نۇرباي باتىردىڭ قاھارماندىعى مەن ەرلىك ىستەرىن بۇگىنگىگە پاش ەتۋ – قازىرگى جاس ۇرپاقتىڭ جۇرەگىندە ەرجۇرەكتىك پەن تۋعان ەلگە دەگەن پاتريوتتىق سەزىمدى وياتارى حاق. قازاق تاريحىندا تاريحي مارتەبەسى بار نۇرباي باتىردى ماڭگى جادىمىزدا ساقتاۋ – ۇرپاق پارىزى.
ماعجان سادىحان ۇلى,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
