«قارتايعان» حالىق قاتارىنا قوسىلمايىق دەسەك...

2025 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى ەسەپكە سۇيەنسەك, ەل تۇرعىندارىنىڭ سانى 20 286 084 ادامدى قۇراپ, كەيىنگى ءبىر جىل ىشىندە 252 242 جانعا ءوسىپپىز. بۇل ءوسۋ كورسەتكىشى ءالى دە ارتارىنا ءۇمىت مول. دەسە دە, سالا ماماندارى ەلدەگى تۋ مەن ءولىم دەڭگەيىنىڭ ايىرماشىلىعىن ازايتۋ, ميگراتسيا­نى ءتيىمدى باسقارۋ جانە اۋىلدىق ايماقتاردا ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ سەكىلدى پروبلەمالاردى شەشپەي, ەلدەگى دەموگرافيالىق جاعدايدى وڭالتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن العا تارتادى. ماسەلەن, كەيىنگى جىلدارى ەلدەگى بالا تۋدىڭ جيىنتىق كوەففيتسيەنتى 3,02-دەن 2,96-عا دەيىن تومەندەگەن (2021–2023 جىلعى ەسەپ). بۇل ءۇردىس الدا جالعاسا بەرسە, بولاشاقتا حالىق سانىنىڭ ءوسۋى تۇرالارى ءسوزسىز. سونداي-اق ۇلتتىق ستا­تيستيكا بيۋروسى مالىمەتتەرىنە قارا­عاندا, ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ قارتايۋى دا بايقالادى.

2023 جىلى 60 جاستان اسقان ازامات­تاردىڭ ۇلەسى ەل تۇرعىندارىنىڭ 13,2 پا­يىزىن قۇراعان. بۇل كورسەتكىش 2010 جىلى 9,9 پايىز بولسا, 2020 جىلى 11 پايىزعا جەتكەن ەدى. ياعني ەلدەگى بالا تۋدىڭ سانى كەمىگەندىكتەن, قارتتاردىڭ سانى كەيىنگى ەكى جىلدىڭ ىشىندە 2,2 پايىزعا كوبەيگەن. دەموگرافيالىق زەرتتەۋلەر 2050 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىشتىڭ 16,7 پايىزعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن ەكەنىن بولجايدى.

سەنات دەپۋتاتى امانگەلدى تولاميسوۆ ەلىمىزدە تىكەلەي دەموگرا­فيالىق ساياساتقا قاتىستى گەندەرلىك تەڭدىكتى دامىتۋ, وتباسى مەن جاس­تاردى قولداۋ ماسەلەلەرى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە, انا مەن بالا دەنساۋلىعىن نىعايتۋ, حالىق ءولىمىن ازايتۋ ماسەلەلەرى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە, اتاۋلى كومەك, جاردەماقىلار, ت.ب ماسەلەلەر ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيستر­لىگىنە, ءبىلىم بەرۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە قارايتىنىن, جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەر وتباسىن, جاستاردى جانە جالپى حالىقتى قولداۋ بويىنشا شارالاردى جەكەلەي ىسكە اسىراتىنىن ايتا كەلىپ: «قازىر ەلدەگى دەموگرافيالىق جاعداي ءبارىمىزدى الاڭداتىپ وتىر. بۇرىن حالىقتىڭ اۋىلدان قالاعا كوشۋى پروبلەما بولسا, قازىر شەتەلگە كەتەتىن جاستاردىڭ سانى ارتىپ بارادى. 2021 جىلدان بەرى ەلدەگى بالا تۋ كورسەتكىشى جىل ساناپ ازايۋ­دا. وڭتۇستىك حالقىن سولتۇستىككە قونىستاندىرۋعا قاتىستى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ناتيجەسى كوڭىل كونشىتپەيدى. ميللياردتاعان قارجى جۇمساپ, حالىقتى سولتۇستىككە كوشىر­گەنىمىزبەن, ول جاقتان كوشىپ كەتە­تىن حالىق سانى ازايماي تۇر. ءبىز بۇعان دەيىن ارىپتەستەرىمىزبەن بىرىگىپ, بۇل تاقىرىپتى كۇن تارتىبىنە قويىپ, دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعانبىز. قازىر مەملەكەتىمىزدەگى كوشى-قون جانە دەموگرافيانى باسقارۋ فۋنكتسيالارى ءارتۇرلى ۆەدومستۆولارعا قارايدى. بۇل جاعداي پروب­لەمالاردى دەر ۋاعىندا شەشۋگە كەدەر­گىسىن كەلتىرىپ وتىر. سونىمەن قا­تار دەمو­گرافيا مەن كوشى-قونعا قا­تىس­تى ماسەلەلەر ءبىر ورتالىقتان باسقا­رىل­­ماعاندىقتان, ونى جۇيەلى تالداۋ, بەل­سەندى جوسپارلاۋ مۇمكىندىگى جوق», دەيدى.

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ زەرت­تەۋلەرى 2050 جىلعا قاراي قازاقستاندا ەرلەردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى – 75 جاس, ال ايەلدەردىكى 84 جاسقا دەيىن جەتەتىنىن كورسەتتى. حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسىنىڭ ۇلعايۋى ەلدەگى الەۋمەتتىك جاع­دايدىڭ جاقسارۋىمەن تىكەلەي بايلانىس­تى. دەسە دە, مۇنىڭ ەكىنشى قىرى دا بار. سول ءومىر ءسۇرۋ جاسىنىڭ ۇزارۋىنا ساي سابيلەردىڭ دۇنيەگە كەلۋ كورسەتكىشى دە ارتۋعا ءتيىس. بۇۇ زەرتتەۋلەرى الداعى 15 جىلدا قازاقستان حالقىنىڭ سانى شامامەن 4 ملن-عا دەيىن كوبەيىپ, 24,3 ملن ادامعا جەتەتىنىن بولجاپ وتىر. وكىنىشتىسى سول, وڭتۇستىكتەگى دەموگرافيالىق احۋال جاقسى بولعانىمەن, سولتۇستىك پەن شىعى­سى­مىزدا تۇرعىندار سانى كۇرت تومەندەپ جاتىر. ماسەلەن, ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دە­رەك­تەرىنە سۇيەنسەك, 2024 جىلعى 1 شىلدەدەگى ەسەپ بويىنشا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى كوشى-قون سالدوسى كەرى كەتىپ, مينۋس 3 396 ادامدى قۇراعان. تابيعي ءوسىم مىڭ ادامعا شاققاندا 1,94 تەرىس سالدو. بۇل ءۇردىس قوستاناي, پاۆلودار جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنا دا ءتان.

قازاقتا «بوس جاتقان جەر جاۋ شاقى­رادى» دەگەن ءتامسىل ءسوز بار. سوندىقتان دا دەموگرافيالىق احۋال مەملەكەتتىڭ قاۋىپ­سىزدىگىنە تىكەلەي اسەرى بار ەكەنىن ەش­قاشان دا ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون. ياعني سەناتور امانگەلدى ءتولاميسوۆتىڭ دەمو­گرافيالىق پروبلەمالارمەن اينالى­ساتىن ءوز الدىنا بولەك مەملەكەت­تىك قۇرىلىم كەرەكتىگى تۋرالى باستاماسى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باس­­تى تاقىرىبىنا اينالۋى كەرەك. ۇكىمەت 2026 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىن كۆازي­مەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىن قۇرۋعا موراتوري ەنگىزگەنى بەلگىلى. سول موراتوري ۋاقىتى اياقتالعاننان كەيىن بۇل ماسەلە كۇن تارتىبىنە قايتا شىعارى ءسوزسىز.

كەيىنگى كەزدەرى ساراپشىلار ەلىمىزدەگى دەموگرافيا عىلىمىنىڭ دامۋى دا كەنجەلەپ تۇرعانىن دا ايتىپ, دابىل قاعىپ جاتىر. «مىقتى دەموگراف عالىمداردىڭ بولماۋى, عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ دۇرىس جۇرۋىنە كولەڭكەسىن تۇسىرەدى. بۇل ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ شىنايى كارتيناسىن كومەسكىلەندىرىپ جىبەرەدى», دەيدى سالا ماماندارى.

– دەموگرافيالىق ساياساتتى جۇيەلى اناليتيكاعا سۇيەنبەي جۇر­گىزۋ مۇم­كىن ەمەس. بۇگىندە مەم­لەكەتتىك ورگاندار ەڭ­بەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعىنىڭ بولجامدارىنا سۇيەنىپ, تۋ, ءولىم-ءجىتىم, حالىقتىڭ كوشىپ كەلۋى مەن كەتۋى سەكىلدى مالىمەتتەرمەن ەلدەگى احۋالعا باعا بەرىپ وتىر. بىراق ءار دەرەكتىڭ استارىنداعى سىن-قاتەردى, الەۋمەتتىك جانە دەموگرا­فيالىق پروبلەمالاردى الدىن الا بولجاۋعا مۇمكىندىگىمىز جوق. ياعني الەۋمەتتانۋشى, ەكونوميست, ستاتيست, ۋربانيست, رە­پرو­دۋكتيۆتى دەنساۋلىق ساقتاۋ مامان­دارىنىڭ باسىن قوسىپ, كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن, دەموگرافيالىق جانە كوشى-قون ۇردىستەرىن جان-جاقتى تالدايتىن الەۋمەتىمىز بولۋى كەرەك», دەدى سەناتور امانگەلدى عابدىلكارىم ۇلى.

2024 جىلى ەلىمىزدە قارتايۋ يندەكسى 31,1 قۇرادى, ياعني وتكەن جىلمەن سالىس­تىرعاندا 1,6 پايىزعا كوپ (2023 جىلى 29,5). بۇل – 0 مەن 15 جاس ارالىعىنداعى ءاربىر 100 بالاعا 65 جاستان اسقان 31,1 قا­ريا­دان كەلەدى دەگەن ءسوز. دەمەك, بىزگە دەمو­گرافيالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بەتبۇرىس جاسايتىن شاق تۋدى. ايتپەسە, قازاق ۇلتى دا باتىس ەلدەرى سەكىلدى ج.بوجە-گارنە-ە.روسسەتتىڭ «دەموگرافيالىق قارتايۋ» ءۇردىسىن باستان كەشۋى ابدەن مۇمكىن.