سۋرەتتى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
ورتالىق ازياداعى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باستى درايۆەرى سانالاتىن قازاق ەلى ءۇشىن دە قىتايمەن اراداعى قارقىندى ۇنقاتىسۋدىڭ ماڭىزى زور. Maqsut Narikbayev University اسسيستەنت پروفەسسورى, حالىقارالىق قاتىناستار مامانى, PhD نۇرجانات امەتبەكتىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز – تەك تاتۋ كورشى ەمەس, سونىمەن قاتار الەمدىك جانە ايماقتىق ساياساتتا كوپتەگەن ماسەلەدە مۇددەلەرى توعىساتىن ستراتەگيالىق ارىپتەستەر.
– مۇنىڭ ءبارى – ءبىرىنشى كەزەكتە ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى مەن ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسقا باسىمدىق بەرۋىنىڭ جەمىسى. راسىندا, ەكى تاراپ تا ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى كۇشەيتۋگە مۇددەلى بولىپ وتىر. ەكىنشىدەن, بۇل ءبىر جاعىنان الەمدىك ارەنادا قىتايدىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق سالماعىنىڭ ارتۋىمەن بايلانىستى بولسا, ەكىنشى جاعىنان ەلىمىزدىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىن ءارتاراپتاندىرۋىنىڭ ناتيجەسى. ۇشىنشىدەن, قازىرگى الەمدەگى تۇراقسىز گەوساياسي جاعدايدا ەلىمىزدىڭ جانە جالپى ورتالىق ازيانىڭ گەوستراتەگيالىق ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتىر. كەيىنگى كەزدە ءجيى-ءجيى ءوتىپ جاتقان «ورتالىق ازيا +» فورماتىنداعى سامميتتەر – وسىنىڭ كورىنىسى. بۇل ۇدەرىستە ءوزىن «ورتا دەرجاۆا» دەپ جاريالاعان قازاق ەلىنىڭ ماڭىزدى ءرول ويناپ جاتقانىن باسا ايتۋىمىز كەرەك. ءبىز موينىمىزعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك الىپ, ورتالىق ازيانىڭ كوشباسشى مەملەكەتى رەتىندە بەلسەندى ساياسات جۇرگىزىپ كەلەمىز, – دەدى ول.
ن.امەتبەك قازاقستان مەن قىتايدىڭ دوستىق قارىم-قاتىناسى ەكونوميكادان ينۆەستيتسيياعا, تاسىمالدان اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەيىنگى بارلىق سالانى قامتىپ جاتقانىن ايتادى. اسىرەسە
شىعىس-باتىس باعىتىنداعى حالىقارالىق تاسىمال سالاسى وتە قارقىندى دامىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار «people to people relations», ياعني حالىقتاردىڭ ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناسى دا جوعارى.
– 10 مىڭنان اسا قازاق ستۋدەنتى قىتايدا ءبىلىم الىپ جاتىر. ەلىمىزدە قىتاي ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ فيليالدارى اشىلۋدا. جوعارى وقۋ ورىندارىمىزدا قىتاي ءتىلىن وقيتىن ستۋدەنتتەر سانى دا ارتتى. مىسالى, ءوزىم جۇمىس ىستەيتىن MNU-دە اۋدارما ءىسى عانا ەمەس, حالىقارالىق قاتىناستار, تۋريزم, ەكونوميكا جانە قۇقىق فاكۋلتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرى دە قىتاي ءتىلىن ۇيرەنىپ جاتىر, – دەدى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا ۆيزاسىز رەجىمنىڭ ىسكە قوسىلۋى ەكى ەل حالىقتارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن جاقىن ارالاسۋى مەن بارىس-كەلىسكە ءتيىمدى جاعداي جاسادى. بۇل, بىرىنشىدەن, ەلىمىزدەگى تۋريزم ىسىنە وڭ ىقپال ەتسە, ەكىشىدەن, قىتايداعى قانداستارىمىزدىڭ تاريحي وتانىنا ەمىن-ەركىن كەلىپ-كەتۋىن وڭايلاتقان.
حالىقارالىق قاتىناستار مامانى ن.امەتبەك قىتايدىڭ باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» مەگاجوباسىنىڭ 2013 جىلى استانادا جاريالانۋىنىڭ ءوزى كوپ جايدان حابار بەرەتىنىن ايتادى. بۇل ەكى ەلدىڭ مۇددەسى ءبىر جەردەن شىعاتىنىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى.
– قىتاي قازاقستان ارقىلى ەۋروپا مەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىنە قول سوزسا, ءبىزدىڭ ەلىمىز وسى جوبا ارقىلى ءوزىن كولىك حابى رەتىندە پوزيتسياسىن كۇشەيتىپ جاتىر. سيان قالاسىنداعى قۇرعاق پورتتا ەلىمىزدىڭ لوگيستيكا ورتالىعىنىڭ اشىلۋى, سونداي-اق «KTZ Express» اق (قتج ەنشىلەس كومپانياسى), «ليانيۋنگان پورتى مك» جشق جانە «اقتاۋ تەڭىز ساۋدا پورتى» ۇك» اق اراسىندا «اقتاۋ پورتىندا كونتەينەرلىك حاب سالۋ» جوباسىن ىسكە اسىرۋى جانە ەكى ەل اراسىندا جۇك تاسىمالىنىڭ جاڭا باعىتتارىنىڭ اشىلۋى تاسىمال سالاسىنىڭ ەكى جاق ءۇشىن دە ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر, – دەدى ول.
س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ەكونوميست قايرات بوداۋحان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, يننوۆاتسيالىق دامۋ تۇرعىسىنان الەمدى تاڭعالدىرىپ وتىرعان قىتاي سەكىلدى مەملەكەتپەن تاتۋ كورشىلىك قاتىناس قۇرۋ ءبىزدىڭ دامۋ كەلەشەگىمىز ءۇشىن وڭ ىقپالىن تيگىزەدى. ەكى ەل اراسىندا ەكسپورت پەن يمپورت جولدارىنىڭ ودان ءارى دامىپ, وركەندەۋى قىتايعا دا, قازاقستانعا دا ۇلكەن مۇمكىندىك ەسىكتەرىن اشادى.
– ەلىمىزدە شەشىمىن تاپپاي وتىرعان ماسەلە كوپ. ماسەلەن, بىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى, مال ونىمدەرى ءالى پايدالانىلماي كەلەدى. اتاپ ايتساق, مالدىڭ تەرىسى, سۇيەگى, ىشەك-قارنى دەگەن سياقتى ماڭىزدى ەلەمەنتتەر ەشقانداي كادەگە جارامايدى. شارۋالار ءۇشىن دە, مەملەكەت ءۇشىن دە ءوزىنىڭ پايداسىن تيگىزبەي وتىر. ودان قالدى, قازاق جەرىندە كوپتەگەن باعالى قازبا بايلىقتار بار. ولاردى تەك شيكىزات رەتىندە ساتۋ ەمەس, ءونىم رەتىندە شىعارۋ ءۇشىن قىتاي تاراپى ءوزىنىڭ جەتىستىكتەرىن, يننوۆاتسيالىق مۇمكىندىكتەرىن اكەلۋگە ىنتاسىن ءبىلدىرىپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ءوز ىقپالىن بەرەرى ءسوزسىز, – دەيدى ق.بوداۋحان ۇلى.
ەكونوميست الدا ۇلكەن جوسپارلار تۇرعانىمەن, ولاردىڭ ءساتتى ىسكە اسۋىنا ەل ىشىندەگى جەمقورلىق جەگىقۇرتى ارالاسىپ, بولىنگەن قارجىنىڭ ماقساتتى جۇمسالۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەۋى ءۇشىن قاداعالاۋدىڭ قارقىندى بولۋى كەرەكتىگىن ايتادى. ول ءۇشىن مەملەكەتتەگى باسقارۋشى ورگانداردان, ونداعى بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان ازاماتتاردان ۇلكەن ادالدىق پەن بىلىكتىلىكتى تالاپ ەتۋ كەرەك.
– بىلىكتىلىك دەگەنىمىز نە؟ ول – ەكى ەل اراسىنداعى كەلىسىمشارتتاردا كورىنىس تاباتىن ءاربىر ماسەلەنى ءجىتى تەكسەرە الاتىن جانە ونىڭ دۇرىس شەشىلۋىنە جاۋاپتى بولا الاتىن قاسيەت. بۇعان ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەك. قىتايدىڭ حالقى قاشاندا پايدانى ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. ولار پايداسىز ىسكە بارمايتىنى تۇسىنىكتى. سي تسزينپين ەكى اراداعى بايلانىستى دامىتامىز, ءادىل كورشىلىك قاتىناستاردى جاقسارتامىز دەگەن سوڭ, قىتايدىڭ ءىرى-ءىرى كومپانيالارى بىزگە كەلەتىنى تۇسىنىكتى. اسىرەسە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا نيەت ءبىلدىرىپ جاتىر. وسىنىڭ بارىندە ءبىز ساياسي ءارى ەكونوميكالىق ساۋاتتىلىق تانىتىپ, ەكىجاقتى بايلانىستاردان بارىنشا وڭ پايدا الۋىمىز كەرەك, – دەيدى ول.
استاناداعى سامميت بارىسىندا التى مەملەكەت باسشىلارى ايماقارالىق تۋريزم ماسەلەسىنە دە ەرەكشە توقتالعانى ءمالىم. اسىرەسە قىتاي ازاماتتارىن ورتالىق ازياعا قاراي تارتۋ – وزەكتى ءارى پايداسى مول باعىتتىڭ ءبىرى. حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتى «تۋريزم جانە قوناقجايلىق» كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى نۇرجان ابدىرازاقتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر 30 كۇنگە دەيىن ۆيزاسىز كىرۋ رەجىمى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا تۋريستەردىڭ بارىس-كەلىسى ارتىپ, بۇرىن-سوڭدى بولماعان رەكوردتىق كورسەتكىش تىركەلگەن. ونىڭ ۇستىنە 2024 جىلدىڭ «قىتايداعى قازاقستان ءتۋريزمى جىلى» بولىپ جاريالانۋى دا قىتاي ەلىنە ساياحاتتاۋشىلار مەن ول جاقتان كەلەتىن ادامدار سانىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتكەن.
– شىن مانىندە, ءبىزدىڭ ەلىمىز قىتايدا تۋريستىك باعىت رەتىندە قاتتى تانىمال ەمەس. ولار كوبىنە ەۋروپا ەلدەرىنە ساياحاتتايدى. دەگەنمەن كەيىنگى ۋاقىتتا قابىلدانىپ جاتقان شارالار بۇل ولقىلىقتىڭ تۇزەلۋىنە سەبەپ بولادى دەگەن ۇمىتتەمىز. بۇل ءبىز ءۇشىن پايدالى بولار ەدى. ويتكەنى قىتايلار الەمدەگى ءار ادامعا شاققاندا تۋريزمگە ەڭ كوپ اقشا جۇمسايتىن حالىق سانالادى. ولار كوپ ساياحاتتايدى ءارى وعان قاراجاتىن ايامايدى. سوندىقتان قىتاي تۋريستەرىنىڭ ءبىر بولىگىن ورتالىق ازياعا, سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلگە قاراي بۇرۋدىڭ بارلىق امالىن جاساۋىمىز كەرەك, – دەيدى ول.
بىرەر كۇننەن بەرى شەتەلدىك ساراپشىلار دا ورتالىق ازيا مەن قىتاي اراسىندا جاڭاشا سيپات العان قارىم-قاتىناس باعىتتارىنا ءوز باعالارىن بەرىپ جاتىر. ماسەلەن, شانحاي حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى چجاو لۋن ورتالىق ازيا ەلدەرى قىتايمەن سەرىكتەستىگىن تەرەڭ, كوپقىرلى ىنتىماقتاستىق رەتىندە قاراستىراتىنىن جانە ونىڭ ورتاق ستراتەگيالىق ءارى پراگماتيكالىق مۇددەلەرگە نەگىزدەلگەنىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, قىتايمەن جاقىنداسۋ ورتالىق ازيا ەلدەرىنە وڭىرلىك تۇراقتىلىقتى ارتتىرۋعا, ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ جۇرگىزۋگە جانە ديپلوماتيالىق بايلانىستارىن ارتاراپتاندىرۋعا كومەكتەسەدى. ورتالىق ازيادا ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار مول بولسا, قىتاي ءوزىنىڭ شەكسىز نارىعىن, وزىق تەحنولوگيالارى مەن ينفراقۇرىلىمدىق تاجىريبەسىن ۇسىنباق.
