ەلەۋسىز قالعان ەسىل ەر

مۇسا سادىبەكوۆتىڭ ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانىندا 1915 جىلى 25 مامىردا توڭكەرىسكە دەيىنگى اكىمشىلىك جۇيە بويىنشا ورىنبور گۋبەرنياسى, تورعاي وبلىسى, ىرعىز ۋەزى, قابىرعا بولىسىنىڭ №4 اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بۇل – كەڭەستىك كەزەڭدەگى اكىمشىلىك قۇرىلىم بويىنشا قىزىلوردا وبلىسى, ارال اۋدانى, سار­باسات اۋىلدىق كەڭەسىنە قاراستى سار­باسات اۋىلى. ال قازىرگى قوسامان اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى اقەسپە اۋىلى. اكەسى شايح, قاراپايىم بالىقشى, ال اناسىنىڭ ەسىمى – اقسۇلۋ. 1920–1921 جىلدارى بۇكىل ەلدى جايلاعان اشتىق كەزىندە الدىمەن 1920 جىلى اكەسى, ال كەلەسى جىلى اناسى و دۇنيەلىك بولادى. 1928 جىلعا دەيىن شال­قار, قازالى قالالارىنداعى جەتىم بالالارعا ارنالعان ۇيلەردە تاربيەلەنەدى. 1928 جىلى ورىنبور قالاسىنداعى رابفاكقا (جۇمىسشى-شارۋا فاكۋلتەتى) ءتۇسىپ وقيدى. 1930 جىلدىڭ قازانى مەن 1932 جىلدىڭ جەلتوقسانى ارالىعىندا ورىنبور اتتى اسكەر پولكىنىڭ كۋرسانتى بولادى دا, ونى بىتىرگەن سوڭ ساراتوۆ قالاسىنداعى اسكەري ۋچيليششەدە وقيدى. 1935–1938 جىلدارى جاركەنت شەكارا وتريادىندا, حاتشى-اۋدارماشى, ودان كەيىن باكۋ تاۋلى اتقىشتار ديۆيزياسىندا ۆزۆود كومانديرى قىزمەتىن اتقارادى. 1938 جىلدىڭ اقپان ايىندا زاپاسقا شىعىپ, ەلگە ورالادى. 1941 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن ارال اۋدانىندا حالىققا ءبىلىم بەرۋ بولىمىندە ينسپەكتور بولىپ ەڭبەك جولىن جالعاستىرادى. 1939 جىلدىڭ 6 شىلدەسىندە مۇسا سادىبەكوۆ ديليافرۋس مۋحامەدياروۆنا حامزينامەن وتباسىن قۇرادى.

1941 جىلى فاشيستىك گەرمانيانىڭ كسرو-عا باسىپ كىرۋىمەن سول كەزدەگى كەڭەس حالقى ءۇشىن سوعىس باستالادى. سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا-اق كەڭەس اسكەرىنىڭ باتىس شەكارالىق ايماقتاردا تاس-تالقان بولىپ جەڭىلىس تابۋى, سونداي-اق قورشاۋعا الىنىپ, بىرنەشە ءجۇز مىڭداپ تۇتقىنعا ءتۇسۋى تەز ارادا جاڭا اسكەري قۇرامالاردى قۇرۋدى قاجەت ەتتى. سوعان بايلانىستى جەر-جەردەگى اسكەري وكرۋگتەردە ديۆيزيالار مەن بريگادالار قۇرىلادى.

1941 جىلدىڭ شىلدە ايىندا اقتوبە قالاسىندا 312-اتقىشتار ديۆيزياسى جا­ساقتالا باستايدى. مۇسا سادىبەكوۆ وسى ديۆيزيانىڭ 1079-اتقىشتار پولكىندەگى اتقىشتار باتالونىنا كوماندير بولىپ تاعايىندالادى. سول جىلدىڭ 17 تامىزىندا ديۆيزيانىڭ جەكە قۇرامى اسكەري انت قابىلدايدى دا, كەلەسى كۇنى ەشالونمەن مايدانعا اتتانادى.

312-اتقىشتار ديۆيزياسى شۇعىل تۇردە 1941 جىلدىڭ 23 تامىزىندا لەنينگراد وبلىسى ۆالداي اۋدانىنىڭ اۋماعىنا جەتكىزىلەدى. وسى كۇندەرى 312-ديۆيزيانىڭ 1079-اتقىشتار باتالونىنىڭ كومانديرى اعا لەيتەنانت مۇسا سادىبەكوۆكە 1941 جىلدىڭ 13 قىركۇيەگىندە كاپيتان اسكەري شەنى بەرىلەدى.

1941 جىلدىڭ 1–9 قازان كۇندەرى نەمىستىڭ «ورتالىق» ارميالار توبىنىڭ «تايفۋن» وپەراتسياسى ناتيجەسىندە كەڭەس اسكەرى ۆيازما تۇبىندە قورشاۋعا الىنىپ, كوپ شىعىنعا ۇشىرايدى. سوعان بايلانىستى 312-ديۆيزيا شۇعىل تۇردە ماسكەۋ تۇبىندەگى موجايسك قورعانىس شەبىنە اكەلىنەدى. مۇسا سادىبەكوۆ قىزمەت اتقاراتىن 1079-اتقىشتار پولكىنە مالوياروسلاۆەتس قورعانىس اۋدانىن بەكىتىلەدى. 1941 جىلدىڭ 12–27 قازان ارالىعىندا 312-ديۆيزيا وزىنە تاپسىرىلعان اسكەري تاپسىرمانى مۇلتىكسىز ورىنداپ, مالوياروسلاۆەتس قورعانىس بولىگىن ۇستاپ تۇرادى. دەگەنمەن ديۆيزيا بولىمدەرى اۋىر شىعىنعا ۇشىرايدى. وسى كۇندەردەگى اۋىر ۇرىستىڭ بىرىندە, دالىرەك ايتساق, 13 قازان كۇنگى ۇرىستا باتالون كومانديرى مۇ­سا سادىبەكوۆ جاراقات الىپ, گوسپيتالگە تۇسەدى. ول جەلتوقسان ايىندا عانا ەمدەلىپ شى­عادى. وسى كۇندەردە كورسەتكەن ەرلىكتەرى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالادى.

ال ەكى ايداي اسكەري گوسپيتالدا ەم­دەلىپ شىققان كاپيتان مۇسا سادىبەكوۆ 1941 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا بىردەن اقتوبە قالاسىندا جاساقتالىپ جاتقان 101-جەكە ۇلتتىق بريگاداعا جولداما الادى. ول بىردەن باتالون كومانديرى بولىپ تاعايىندالادى. بريگادانىڭ اسكەري جاتتىعۋى 1942 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تالادى. بريگادانىڭ اسكەري دايىندىعىن تەكسەرۋ ءۇشىن 1941 جىلىڭ 19 مامىرىندا ماسكەۋدەن مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى ك.ە.ۆوروشيلوۆ كەلەدى. بريگادا كومانديرىنىڭ اۋىرىپ قالۋىنا بايلانىس­تى بريگادانىڭ دايىندىعى تۋرالى راپورتتى مارشال الدىندا م.سادىبەكوۆ باياندايدى. مارشال بريگادانىڭ دايىندىعىنا جوعارى باعا بەرەدى. م.سادىبەكوۆتىڭ ارقاسىنان قاعىپ, ارعىماق سىيلايدى.

مارشالدىڭ ىقپالى بولۋى كەرەك, ول وسى بايقاۋدان كەيىن بريگادا كومانديرىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە جوعارىلايدى. م.سادىبەكوۆ 1942 جىلدىڭ 6 شىلدەسىنەن باس­تاپ بريگادا كومانديرىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارادى. ال تامىزدىڭ 31-ءى كۇنى وعان كەزەكتى اسكەري شەن – مايور شەنى بەرىلەدى. بۇل كەزدە م.سادىبەكوۆتىڭ جاسى بار بولعانى 27-دە بولاتىن.

1942 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ ورتاسىندا 101-جەكە ۇلتتىق اتقىشتار بريگاداسى مايدان دالاسىنا قاراي اتتانادى. ولار ماسكەۋ ماڭىنداعى نوگينسك قالاسىنا كەلەدى. سول ماڭدا ورنالاسىپ, بريگادا شتات بويىنشا تولىق قارۋ-جاراق, وق-دارىمەن, زەڭبىرەك, سناريادتارمەن قارۋلانادى. بريگادا تاعى ءبىر اي بويى جاتتىعىپ, ودان ءارى شيرىعا تۇسەدى. 1942 جىلدىڭ 30 قىر­كۇيەگىندە 101-بريگاداعا كسرو جوعارى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ تاپسىرىلادى.

جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ العان 101-جەكە ۇلتتىق اتقىشتار بريگاداسى تاعى دا پويىزبەن جولعا شىعىپ, ماسكەۋ ارقىلى باتىسقا قاراي جول تارتادى دا, رجەۆ ءۇشىن سوعىسقا كىرىسىپ كەتەدى. 101-جەكە ۇلت­تىق اتقىشتار بريگاداسىنا 39-ارميا قۇرامىندا بولىپ, «مارس» وپەراتسياسى بارىسىندا رجەۆ قالاسىنان باتىسقا قاراي 25–30 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسادى. سول جەردەن وڭتۇستىك باعىتقا قاراي شابۋىل جاساي وتىرا, ەلدى مەكەندەردى ازات ەتۋ مىندەتى جۇكتەلەدى. ءدال وسى كەزدە 39-ارميا قۇرامىندا الماتىدا جاساقتالعان 100-اتقىشتار بريگاداسى 101-بريگادادان باتىسقا قاراي 30 شاقىرىمداي جەردەگى مولودوي تۋد وڭىرىندە ورنالاسىپ, ولار دا «مارس» وپەراتسياسىنا قاتىسادى.

«مارس» وپەراتسياسى 1942 جىلى 25 قا­را­شادا باستالادى. ال 28 قاراشادا بري­گادانىڭ نەگىزگى كۇشتەرى – اتقىشتار باتالوندارى شابۋىلعا شىعىپ, بىرنەشە كۇن ىشىندە 4–5 ەلدى مەكەندى جاۋدان ازات ەتەدى. ميشۋكوۆو ەلدى مەكەنىن نەمىستەر وتە مىقتى قورعانىسقا اينالدىرعان ەكەن, ونى بىردەن الۋ قيىنعا سوعادى. 101-بريگادا دا ءبىر ايداي ۋاقىتقا سوزىلعان وپەراتسيا بارىسىندا باسقا دا اسكەري بولىمدەر سەكىلدى قاتتى شىعىنعا ۇشىرايدى.

مىنە, وسىدان كەيىن بريگادا ەكىنشى ەشالونعا شىعارىلىپ, قاتارىن تولىق­تىرۋعا كىرىسەدى. ال بريگادا كومانديرىنىڭ ورىنباسارى م.سادىبەكوۆ 1942 جىلدىڭ 5 اقپاننان باستاپ 39-ارميانىڭ كادرلار بولىمىنە الىنادى دا, ءبىر ايدان كەيىن باسقا اسكەري قۇراماعا جىبەرىلەدى.

ءبىر ايداي ۋاقىتتان سوڭ مايور شەنىندەگى مۇسا سادىبەكوۆ 1943 جىلدىڭ 3 ناۋرىزىندا كالينين مايدانى, 43-ارميانىڭ 179-اتقىشتار ديۆيزياسىنداعى 215-اتقىش­تار پولكىنىڭ شتاب باستىعىنا تاعايىن­دالادى. مايور م.سادىبەكوۆ شتاب باستىعى قىزمەتىن اتقارعان 215-پولك 1943 جىلدىڭ كوكتەم-جاز-كۇز ايلارىندا رەسەيدىڭ سمولەنسك وبلىسىن, بەلورۋسسيانىڭ ۆيتەبسك وبلىسىن جاۋدان ازات ەتۋگە قاتى­سادى. ول شتاب باستىعى رەتىندە پولكتىڭ جاۋىنگەرلىك دايارلىعىنا اسا جوعارى ءمان بەرەدى, نەبىر جاڭاشىل ادىستەردى ومىرگە ەنگىزۋگە تىرىسادى.

1943 جىلى 25 ماۋسىمىندا مۇسەكەڭ كەزەكتى اسكەري شەن – پودپولكوۆنيك شەنىن الادى. 1944 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن, ياعني ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت پولكتىڭ شتاب باستىعى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارادى دا, جاڭا قىزمەتكە جوعارىلايدى. 1944 جىلى قاڭتاردىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ م.سادىبەكوۆ جاڭا قىزمەتكە – 1-پريبالتيكا مايدانىنداعى 43-ارميا قۇرامىنداعى 179-اتقىشتار ديۆيزياسى 259-اتقىشتار پولكىنىڭ كومانديرى مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى بولىپ تاعايىندالادى. ال جارتى ايدان سوڭ 43-ارميا قۇرامىنداعى 145-اتقىشتار ديۆيزياسى 599-اتقىشتار پولكىنىڭ كومانديرى قىزمەتىنە كىرىسەدى.

ول پولك كومانديرى قىزمەتىن اتقار­عان كەزدە ونىڭ اتاعى مەن ابىرويىن اسپانداتقان ءبىر وقيعا بولادى. سول وقي­عادان كەيىن ونىڭ ەسىمىن بۇكىل ەل ءبىلدى دەسەك, ول ارتىق ايتقاندىق ەمەس. 101-بريگادانىڭ ارداگەرى, كوپتى كورگەن, عاسىردى باعىندىرعان ىزگىلىك داباەۆ كىتا­بىندا سول وقيعا تۋرالى تومەندەگىشە جازادى. «1944 جىلى جاڭا جىل الدىندا كرەملدە كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنە ارنالعان قابىلداۋدا باۋىرجان مومىش ۇلى, مۇسا سادىبەكوۆ, مالىك عابدۋللين بولدى».

وسى وقيعا تۋرالى جۋرناليست-تاريحشى, «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىل­دارىنداعى قازاق وفيتسەرلەرى» اتتى ون تومدىق جيناق شىعارعان جۇماباي دوسپانوۆ اعامىز بىلاي دەپ جازادى: «1944 جىلدىڭ ساۋىرىندە ي.ۆ.ستالين كرەملدە وداقتاس رەسپۋبليكالار گەنەرال­دارى مەن اعا وفيتسەرلەرىنە قابىلداۋ جاساعاندا, قازاق كسر-ءى داستارقانىندا پولكوۆنيك ب.مومىش ۇلى, پودپولكوۆنيك م.سادىبەكوۆ جانە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, مايور م.عابدۋللين وتىرادى».

ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ي.ۆ.ءستاليننىڭ قىزىل ارميانىڭ قۇرىلعان كۇنىنە بايلانىستى گەنەرالدار مەن اعا وفيتسەرلەر قۇرامىن كرەملدەگى قابىلداۋى 1944 جىلى 23 اقپانعا ورايلاستىرىلىپ جاسالعان سياقتى جانە پودپولكوۆنيك م.سا­دىبەكوۆ جەرلەستەرى – باۋىرجان مومىش ۇلى, مالىك عابدۋلليندەرمەن وسى قابىلداۋدا بولعان.

قازاقستان ۇكىمەتى 1944 جىلدىڭ باسىندا قازاقستاندا قورعانىس حالىق كوميسسارياتىن قۇرۋدى جوسپارلاپ, الدىمەن وعان جوعارى ءبىلىمدى جانە تاجىريبەلى ماماندار ىزدەستىرەدى. وسى كەزدەرى ۇكىمەت نازارىنا جاسى 28-دە, قىزمەتى – پولك كومانديرى, شەنى پودپولكوۆنيك مۇسا سادىبەكوۆتىڭ اتى-ءجونى تۇسەدى. ءسويتىپ, قازاق كسر حالىق كوميسسارلار كەنەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى يساعالي شاريپوۆ قول قويعان رەسمي تەلەفونوگرامما كسرو قورعانىس كوميسسارياتىنا جولدانادى. حاتتىڭ جىبەرىلگەن كۇنى 1944 جىلدىڭ 16 ناۋرىزى. ال ونىڭ مازمۇنى مىناداي:

«جولداس گەنەرال-مايور سۆيريدوۆقا. قازاق كسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسى سىزدەن جولداس پودپولكوۆنيك م.ش.سادى­بەكوۆتى قىسقا ۋاقىتقا دەمالىس بەرىپ, قازاق اسكەري كوميسسارياتىنا قازاق كسر قورعانىس حالىق كوميسسارياتى قۇرىلعانعا دەيىن ىسساپارعا جىبەرۋىڭىزدى سۇرايدى».

جەرلەسىمىز قازاق كسر حالىق كوميس­سارلار كەڭەسىنىڭ قازاقستاندا قورعانىس حالىق كوميسسارياتىن ۇيىمداستىرۋ ىسىنە بايلانىستى ۇكىمەتتەن ارنايى شاقىرتۋ الىپ, قىسقا مەرزىمگە دەمالىس الادى. مايدان دالاسىنان ماسكەۋ قالاسىنا كەلەدى, ودان ءارى ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ شتابى ورنالاسقان تاشكەنت قالاسىنا پوەز­بەن جولعا شىعادى. ورتا جولدا ءوزىنىڭ اسكەرگە شاقىرىلعان جەرى, وتباسى تۇرعان جانە سوعىسقا دەيىن جۇمىس ىستەگەن قالاسى – ارال قالاسىنا كەلەدى. تۋعان قالاسى پود­پولكوۆنيكتى وتە جاقسى قارسى الىپ, ءارتۇرلى مەكەمەلەر مەن مەكتەپتەردە كەزدەسۋ وتكىزىلەدى. ودان كەيىن الماتى قالاسىنا كەلىپ, ۇكىمەت ادامدارىمەن كەزدەسەدى, بولاشاق قازاق كسر قورعانىس حالىق كوميسسارياتىن قۇرۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن جاۋاپتى ادامدارمەن اڭگىمەلەسەدى.

وسى كەزدە الماتى قالاسىندا جۇرگەن پودپولكوۆنيك مۇسا سادىبەكوۆكە 1944 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ارالدىق ەكى جاس وفيتسەرلەر جولىعىپ, جەكە باستارىنداعى ماسەلەلەرىن شەشىپ بەرۋدى وتىنەدى. سويتسە, ولار مايداندا جارالانىپ گوسپيتالگە تۇسەدى دە, ودان ەمدەلىپ شىققاننان كەيىن قىسقا مەرزىمگە دەمالىس الىپ, تۋعان جەرىنە كەلەدى. وفيتسەرلەر اعايىن-تۋىستىڭ ورتاسىنا كەلگەن سوڭ, اسكەري كوميسسارياتقا اسكەري ەسەپكە تۇرۋدى ەستەن شىعارادى جانە دەمالىس ۋاقىتىن وتكىزىپ الادى. ولاردىڭ جاعدايى سوعىس جىلدارىنىڭ زاڭىنا سايكەس ناعىز قىلمىس بولىپ سانالىپ, قىلمىس زاڭى بويىنشا مايداننان قاشقاندىققا جاتقىزىلادى. ولاردىڭ ويىنشا بۇل ماسەلەنى شەشسە, تەك قان مايداندا پولك كومانديرى, پودپولكوۆنيك اسكەري شەنى بار, ەڭ باستىسى اتاعى مەن ابىرويى مىقتى م.سادىبەكوۆ قانا شەشە الادى.

جاعدايدى تۇسىنگەن پودپولكوۆنيك م.سادىبەكوۆ ەكى جاس وفيتسەرمەن ارال قالاسىنا كەلەدى. ول 1944 جىلدىڭ مامىر ايىندا ارال اۋداندىق اسكەري كوميس­سارياتىنداعى جاۋاپتى ادامدى كۇشتەپ وتىرىپ, ەكى جاس وفيتسەردىڭ ماسەلەسىن شەشىپ بەرەدى. مىنە, ونىڭ وسى ءىس-ارەكەتى كوپ ۇزاماي, م.سادىبەكوۆتىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعاۋعا نەگىز بولادى. ونىڭ بەدەلى مەن ابىرويىن مۇلدە تومەندەتۋ ءۇشىن تاعى دا بىرنەشە جاعىمسىز ءىستى ونىڭ موينىنا ىلۋگە كۇش سالادى. ال ول كەزدە كەڭەستىك ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيەنىڭ كۇشتەۋ-جازالاۋ ماشيناسى توقتاۋسىز جۇمىس ىستەپ تۇرعاندىقتان كىمگە بولسا دا قارالايتىن قۇجاتتاردى ۇيىمداستىرۋ ونشا قيىن ەمەس ەدى.

ارال اۋداندىق اسكەري كوميسساريا­تىنىڭ تۇسىرگەن شاعىمى بويىنشا العاشقى سوت ۇكىمى 1944 جىلدىڭ 25 قازانىندا شى­عارىلادى. ودان كەيىن تاعى سوت پروتسەسى ءجۇرىپ, 1945 جىلدىڭ باسىنا دەيىن اسكەري سوت كوللەگياسى م.سادىبەكوۆتىڭ ءىسى بويىنشا بىرنەشە رەت قاراپ, اقىرى تومەندەگىدەي ۇكىم شىعارادى. بىرىنشىدەن, ونىڭ ءىس-ارەكەتىن قىلمىستىق ارەكەت دەپ تانيدى. ەكىنشىدەن, ونى «پودپولكوۆنيك» اسكەري شەنىنەن جانە سوعىس جىلدارى الىنعان وردەن-مەدالدارىنان ايىرادى. ۇشىنشىدەن, اسكەري سوت الدىمەن ونى جەكە ستاتيامەن بەس جىلعا سوتتايدى. ودان كەيىن تاعى سوت پروتسەسى ءجۇرىپ, تاعى دا ستاتيا قوسىلىپ, ول بويىنشا ءۇش جىل تاعى قوسىلادى. ءسويتىپ, جالپى سەگىز جىلعا سوتتالادى. جازانىڭ ءتۇرى بىلايشا بەلگىلەنەدى : «... قۇقىقتارىن جويماي جانە جەكە مۇلكىن تارتىپ الماي (كونفيسكاتسيالاماي) ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىندە (يتل) 8 جىلعا سوتتالسىن». جازانى وتەۋ ۋاقىتىنىڭ باستالۋى 1944 جىلدىڭ 25 قازانى دەپ بەلگىلەنەدى.

1946 جىلى جازاسىن وتەپ كەلگەننەن كەيىن مۇسا سادىبەكوۆ وزىنە ءتان تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا اسكەري شەنىن قايتارۋدان ءۇمىتىن ۇزبەيدى, كۇرەسەدى. سونىمەن قاتار ول قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرمايدى. ول قىزىل­وردا قالا­سىنداعى مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىمىن جەتىل­دىرەتىن ينستيتۋتقا اعا ادىسكەر بولىپ ورنالاسادى دا, جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, قىزىلوردا قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ سىرتتاي وقۋ بولىمىنە وقۋعا تۇسەدى. ونى 1949 جىلى تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك ءبىتىرىپ شىعادى. ودان كەيىنگى ەڭبەك ءوتىلى تومەن­دەگىشە جالعاسادى. قارماقشى اۋدا­نىنداعى مولوتوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە, جاڭاقورعان اۋدانىنداعى بلكجو-نىڭ 30 جىلدىعى اتىنداعى ورتا مەكتەپتە, ارال اۋدانى قامىستىباس ورتا مەكتەبىندە, ارال قالاسىنداعى شەۆچەنكو اتىنداعى №13 قازاق ورتا مەكتەبىندە – مۇعالىم, وقۋ ءىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. 1956–1957 جىلدارى قىزىلوردا وبلىسى ارال اۋدانى ارالسۋلفات (قاراپايىم حالىق «سولترەست» دەپ تە اتايدى) كەنتىندەگى №19 سولترەست ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەيدى.

1953 جىلى 5 ناۋرىزدا كەڭەس ودا­عىنىڭ باسشىسى ي.ۆ.ستالين قايتىس بولعاننان كەيىن كسرو جوعارى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن 27 ناۋرىزدا كەزەكتى «امنيستيا تۋرالى» زاڭدى قابىلدايدى. وسى زاڭعا سايكەس مۇسا سادىبەكوۆ تولىق اقتالادى دا, بارلىق ازاماتتىق قۇقىقتارى قالپىنا كەلتىرىلەدى. سول كەزدە قالىپتاسا باستاعان «جىلىمىق» جىلدارى ول ءوزىنىڭ پودپولكوۆنيك اسكەري شەنى مەن سوعىس جىلدارىندا العان وردەن­دەرى مەن مەدالدارىن قايتارۋ ءۇشىن كۇرەسە باستايدى. شامامەن 1953–1955 جىلدار ارالىعىندا كسرو قورعانىس ءمينيسترى­نىڭ اتىنا بىرنەشە رەت ءوتىنىش-حاتتار جازادى. سولاردىڭ ءبىرى 1954 جىلى 30 جەلتوقساندا كسرو قورعانىس ءمينيسترى, مارشال ن.ا.بۋلگانينگە جازىلادى. ول حاتتا ءوزىنىڭ جاعدايىن م.سادىبەكوۆ بىلاي دەپ قىسقاشا تۇسىندىرەدى. «1944 جىلى مايداندا پولك كومانديرى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن جەرىنەن ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىنە شاقىرىلعانىن, سوندا رەزەرۆتە ءجۇرىپ, بيلىكتى اسىرا قولدانعانى ءۇشىن اسكەري تريبۋنالمەن 5 جىلعا سوتتالعانىن, پودپولكوۆنيك اسكەري شەنىنەن ايىرىلعانىن جانە سوت ۇكىمى بويىنشا كەسىلگەن جازا ۋاقىتىن 1946 جىلى وتەپ قويعانىن ايتىپ وتەدى. ءوزىنىڭ اسكەري شەنى مەن سوعىس جىلدارى العان اسكەري ماراپاتتارىن قايتارۋىن ءوتىنىپ سۇرايدى».

ەسىل ەر ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى قىزىلوردا وبلىسى ارال اۋدانى سەكسەۋىل پوسەلكەسىندە پوسەلكەلىك كەڭەستىڭ توراعاسى قىزمەتىندە وتەدى. وسى قىزمەتىندە ءجۇرىپ, ول 1972 جىلى 57 جاسىندا قايتىس بولادى. سۇيەگى سەكسەۋىل كەنتىندەگى ورتالىق قورىمدا قويىلعان.

م.سادىبەكوۆتىڭ وتباسىندا ءتورت ۇل, ەكى قىزى دۇنيەگە كەلەدى. ولاردان تارالعان ۇرپاقتار استانا, قىزىلوردا, اقتوبە قالا­لارىندا تۇرىپ جاتىر.

تاريحتا مىناداي ءبىر زاڭدىلىق بار. «تاريحي تۇلعا جەكە باسىنا ەمەس, حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىنە قاراي باعالانادى». پود­پولكوۆنيك م.سادىبەكوۆ 1941–1944 جىلدارى وتانىن قورعاۋ ءۇشىن بار كۇشىن سال­دى, ايانباي سوعىستى. وسى ەڭبەگى ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى كەرەك. ازىرگە, قازىرگى كۇندە بار بولعانى ارال قالاسىندا مۇسا شاي­كە­ ۇلى سادىبەكوۆ اتىنداعى كوشە عانا بار.

مەنىڭ ويىمشا, پودپولكوۆنيك مۇسا سادىبەكوۆتى ۇلت باتىرى, ۇلتتىق دەڭگەيدەگى تاريحي تۇلعا دەڭگەيىنە كوتەرۋ ءۇشىن مىناداي شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن: 1) كوزى ءتىرى كەزىندە اسكە­ري شەنىن قايتارا الماعان مۇسا سادىبەكوۆتىڭ پودپولكوۆنيك اسكەري شەنىن رەسمي قايتارىلۋى كەرەك. سودان كەيىن بارلىق جەردە «پودپولكوۆنيك مۇسا سادىبە­كوۆ» دەپ اتاۋ كەرەك. 2) مۇسا سادىبەكوۆكە قاتىس­تى قاتىستى بارلىق جوسپارلانعان يگى ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ, باسقارۋ, جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەنەن, «مۇسا سادىبەكوۆ اتىنداعى قوعامدىق قور» قۇرۋ قاجەت. 3) پودپولكوۆنيك م.سادىبەكوۆتىڭ تۋعان كۇنى 25 مامىر. 2025 جىلى ونىڭ تۋعانىنا 110 جىل تولادى. وسىعان بايلانىستى باتىردىڭ مەرەيتويىنا وراي ارال اۋدانىندا ەسكە الۋ جانە مەرەكەلەۋ شارالارىن وتكىزۋ كەرەك. وسى شارالاردى جۇزەگە اسىرساق, وندا بىزدەر, ەلەۋسىز قالعان ەسىل ەردىڭ ارۋاعى الدىندا ءبىر پارىزىمىزدى وتەدىك دەپ ايتا الامىز.

بەرەكەت كارىباەۆ,

ۇعا اكادەميگى