– اقمارال شارىپبايقىزى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ۇنەمى قوعام نازارىندا. سالادا قوردالانعان ماسەلەلەر قالاي شەشىمىن تاۋىپ جاتىر؟ قانداي مىندەتتەر قويىلدى جانە نە جۇزەگە استى؟
– وتكەن جىلدان باستاپ باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتاريالىق كومەكتى (بمسك) جۇيەلى تۇردە قايتا قۇرۋدى باستادىق. بۇل زاڭناما دەڭگەيىنەن باستاپ تسيفرلىق شەشىمدەر مەن جاڭا كلينيكالىق تاجىريبەلەردى ەنگىزۋگە دەيىنگى بارلىق دەڭگەيدى قامتيدى. ءبىز جالپى پراكتيكا دارىگەرلەرىنىڭ (جپد) وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتىپ, «وتباسىلىق دارىگەر» قاعيداتىن ەنگىزىپ جاتىرمىز.
بمسك قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىس جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن ىنتالاندىرۋ جۇيەسى قايتا قارالدى, دارىگەرلەردىڭ ۇيگە شىعۋ مىندەتى الىنىپ تاستالدى, شۇعىل كومەك كابينەتتەرى مەن ءموبيلدى بريگادالار قۇرىلىپ جاتىر, بمسك ۇيىمدارىنداعى كومەك كورسەتۋ مارشرۋتتارى وزگەرتىلدى. مۇندا مەيىرگەر ماماندار پاتسيەنتپەن العاشقى بايلانىس ورناتۋشى رەتىندە قىزمەت اتقارادى. مينيسترلىك مەيىرگەر قىزمەتىنىڭ فۋنكتسيالارىن كۇشەيتىپ, الدىن الۋ شارالارىن, جوسپارلى قابىلداۋلاردى جانە ديناميكالىق باقىلاۋ اياسىندا پاتسيەنتتەردى جۇرگىزۋ ءۇشىن جەكە مەيىرگەرلىك قابىلداۋدى ەنگىزدى. بۇل بمسك دارىگەرلەرىنە ءوز كاسىبيلىگىن ارتتىرىپ, ناۋقاستارمەن تولىققاندى اينالىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءموبيلدى بريگادالار مەن شۇعىل كومەك كابينەتتەرىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ستاتسيونارعا ءتۇسۋ جاعدايىن ازايتادى جانە حالىقتىڭ بمسك ۇيىمدارىنا سەنىمىن ارتتىرادى.
جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىن ەرتە انىقتاۋ ءۇشىن جاڭا سكرينينگ تۇرلەرى ەنگىزىلدى. كارديولوگيا, ونكولوگيا, ەندوكرينولوگيا جانە باسقا دا بەيىندەر بويىنشا امبۋلاتورلىق كومەكتى ۇيلەستىرىپ, جوعارى بىلىكتى كونسۋلتاتسيالاردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىراتىن قۇزىرەتتىلىك ورتالىقتارى دامىپ جاتىر. 2024 جىلى بۇل سالادا 3,5 ميلليونعا جۋىق ادامعا, ونىڭ ىشىندە 936 مىڭنان استام بالاعا ستاتسيونارلىق كومەك كورسەتىلدى. 900 مىڭنان استام وپەراتسيا جاسالدى, ونىڭ ىشىندە 23,8 مىڭنان استامىنا جوعارى تەحنولوگيا پايدالانىلدى.
ەل مەديتسيناسىنىڭ بىرنەشە باعىتى حالىقارالىق دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى. الەمدەگى ۇزدىك 22 كلينيكا قاتارىندا – ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق كارديوحيرۋرگيالىق جانە نەيروحيرۋرگيالىق ورتالىقتارى بار. «گامما-پىشاق» راديوحيرۋرگيالىق ەمدەۋدىڭ التىن ستاندارتى رەتىندە مي اۋرۋلارىن ەمدەۋدە قولدانىلادى. قازاقستاندا الەم بويىنشا سانى جۇزگە جەتپەيتىن پروتوندىق تەراپيانى قولداناتىن ورتالىق اشىلدى. ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى راديونۋكليدتىك تەراپيامەن ەمدەۋ كەڭىنەن دامىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ ناتيجەسى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ 2023 جىلعى 75,09 جاس كورسەتكىشىنەن 2024 جىلى 75,44 جاسقا دەيىن ءوسۋى بولدى.
– سكرينينگتىك باعدارلامالار تۋرالى ايتىپ ءوتتىڭىز, ولار قانشالىقتى ءتيىمدى جانە ولاردى كەڭەيتۋ جوسپاردا بار ما؟
– سكرينينگتەردىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار – قان اينالىمى جۇيەسى, قانت ديابەتى, گلاۋكوما سەكىلدى اۋرۋلاردى انىقتاۋعا ارنالعان رۋتيندىك سكرينينگتەر. بۇعان دەيىن ونكوسكرينينگتەر تەك ساقتاندىرىلعان ادامدار ءۇشىن قولجەتىمدى بولعان.
ەندى زاڭنامالىق دەڭگەيدە قابىلدانعان وزگەرىستەردەن كەيىن ونكولوگيالىق سكرينينگتەر حالىقتىڭ بارلىق ساناتى ءۇشىن قولجەتىمدى بولادى. ولار ءمامس پاكەتىنىڭ ورنىنا تمككك پاكەتىنە اۋىستىرىلادى. بۇل – ساقتاندىرۋ جۇيەسىنەن تىس قالعان, سانى 3 ميلليوننان اساتىن ازاماتتارعا دا سكرينينگتەر قولجەتىمدى بولادى دەگەن ءسوز.
ساپانى ارتتىرۋ ءۇشىن پمسپ دەڭگەيىندە ونكوسكرينينگتى ۇيلەستىرۋ ورتالىقتارى اشىلادى, ءارى قاراي ونكوورتالىقتاردا تەرەڭ تەكسەرۋ جۇرگىزىلەدى.
قازىرگى زامانعى تەستىلەر – ايەلدەر ءۇشىن 35–55 جاس ارالىعىندا ۆپچ تەستى, جاسىرىن قانعا ارنالعان تەست, ۆيرتۋالدى كولونوسكوپيا, اسقازان مەن وكپە وبىرىن ەرتە دياگنوستيكالاۋ باعدارلامالارى ازىرلەنەدى. B جانە C گەپاتيتتەرىنە جاپپاي سكرينينگ جۇرگىزۋ, ءارى قاراي ەمدەۋ مەن باقىلاۋ قاراستىرىلعان. 2025 جىلدىڭ III توقسانىنان باستاپ ەرلەر اراسىنداعى ينسۋلت پەن ينفاركتتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا مي فۋنكتسيالارىنىڭ ەرتە بۇزىلۋىن انىقتايتىن سكرينينگ باستالادى. كەيبىر سكرينينگتەر دالىرەك دياگنوستيكالىق تەستتەرمەن الماستىرىلدى, مىسالى, گليكيرلەنگەن گەموگلوبيندى تالداۋ ەنگىزىلدى, سكرينينگ جاسىنا قاتىستى تالاپتار قايتا قارالدى.
– كەيىنگى جىلدا انا مەن بالا ءولىمى ازايعانى بايقالادى. بۇل باعىتتا قانداي جۇمىس اتقارىلدى؟
– 2024 جىلى 2024–2030 جىلدارعا ارنالعان انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ قىزمەتىن دامىتۋ بويىنشا ءىس-قيمىل جوسپارى بەكىتىلدى. جۇكتىلەر مەن بوساناتىن ايەلدەرگە كورسەتىلەتىن كومەكتى جەتىلدىرۋ شارالارى ناتيجەسىندە انا ءولىمى 12%-عا تومەندەپ, تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە جەتتى. بىرىنشىدەن, اكۋشەرلىك-گينەكولوگيالىق كومەك كورسەتۋگە ارنالعان 25 كلينيكالىق حاتتاما قايتا قارالدى. كەيىنگى 10 جىلدا العاش رەت بوسانۋ قىزمەتىنە ارنالعان تاريفتەر 60%-عا كوتەرىلدى. سونداي-اق نارەستە ءولىمى قۇرىلىمىندا ەكىنشى ورىندا تۇراتىن تۋا بىتكەن دامۋ اقاۋلارىن ەرتە انىقتاۋ جۇمىسى كۇشەيتىلدى. كەيىنگى ءبىر جىلدا ەلدەگى پەريناتالدىق ورتالىقتار بازاسىندا ءبىر كۇندىك 17 كلينيكا اشىلدى. بۇل كلينيكالاردا گەنەتيكتەر, اكۋشەر-گينەكولوگتەر مەن ۋدز ماماندارى مۋلتيديستسيپلينارلى فورماتتا 2–3 ساعات ىشىندە دياگنوز قويىپ, بولاشاق اناعا قورىتىندى بەرەدى.
نەوناتالدىق قىزمەتتىڭ ۇيلەستىرۋى ايتارلىقتاي كۇشەيتىلدى. پەريناتالدىق ورتالىقتاردا نەوناتالدىق حيرۋرگيالىق توسەكتەر سانى 20%-عا ارتتى, جىلىنا ورتا ەسەپپەن 1500 جاڭا تۋعان نارەستەگە وپەراتسيا جاسالسا, ونىڭ 40%-ى – ەندوۆيدەوحيرۋرگيا ادىسىمەن جۇزەگە اسادى. ناتيجەسىندە, وپەراتسيادان كەيىنگى نارەستەلەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى 93%-عا دەيىن ارتتى, تۋا بىتكەن اقاۋلاردان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم 15%-عا تومەندەدى. ەلىمىزدە العاش رەت فەتالدى مەديتسينا ەنگىزىلدى. بۇل – جاتىر ىشىندە جۇكتىلىك كەزىندە ءتۋابىتتى اقاۋدى تۇزەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن از ءينۆازيۆتى وپەراتسيا ءتۇرى. بۇل كومەكتى 87 بالا الدى.
2025 جىلعى اقپاندا جاڭا پەدياتريالىق كومەك ستاندارتى بەكىتىلدى. ماقسات – ءار بالانى جانە جۇكتى ايەلدى امبەباپ پاتروناج پاكەتىمەن, ال 15% دامۋى بۇزىلعان بالالاردى ارنايى مونيتورينگپەن قامتۋ.
– مەديتسينالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋى – دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ وزەكتى ماسەلەسى. اسىرەسە اۋىل تۇرعىندارىنا ساپالى قىزمەت قولجەتىمدى بولۋى ماڭىزدى. بۇل ماسەلە قالاي شەشىلىپ جاتىر؟
– اۋىلدار مەن شالعاي ايماقتارداعى مەديتسينالىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ – باستى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس قازىر اۋىلدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋدىڭ ۇلتتىق جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل جوبا اياسىندا دارىگەرلىك امبۋلاتوريالار, فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكتتەر مەن مەديتسينالىق پۋنكتتەر سالىنىپ جاتىر. جالپى, 655 بمسك نىسانىن سالۋ كوزدەلگەن, ونىڭ ىشىندە 473 نىسان پايدالانۋعا بەرىلدى, 182-ءسىن بيىل اياقتاۋ جوسپارلانعان. سونداي-اق 32 اۋداندىق اۋرۋحانا مكرا دەڭگەيىنە دەيىن جاڭعىرتىلىپ وتىر.
اۋىلدىق مەديتسينالىق مەكەمەلەر زاماناۋي دياگنوستيكالىق جابدىقتارمەن, زەرتحانالىق قۇرىلعىلارمەن جانە تەلەمەديتسينا جۇيەلەرىمەن جابدىقتالىپ جاتىر. بۇل اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ساپالى مەديتسينالىق كومەكتى ءوز اۋىلىندا الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– حالىقتى ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ, جوعارى اۋديتورلىق پالاتا ۇسىنىمدارىنىڭ ورىندالۋى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ءدارى-دارمەك پەن مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ شەكتى باعالارىن قالىپتاستىرۋ تاسىلدەرى قايتا قارالدى – ارتىق شىعىندار الىنىپ تاستالدى, دجەنەريكتەردىڭ شەكتى باعالارى تۇپنۇسقا پرەپاراتتاردىڭ 30%-ىنا دەيىن تومەندەتىلدى.
تالداۋ كورسەتكەندەي, تمككك مەن ءمامس اياسىنداعى شەكتى باعالار 19%-عا, كوتەرمە جانە بولشەك نارىقتا 30%-عا دەيىن تومەندەيدى.
دارىلىك زاتتاردى تىركەۋ مەرزىمى 100 جۇمىس كۇنىنە دەيىن قىسقارتىلدى, ال جوعارى رەتتەۋشى بەدەلى بار ەلدەر (اقش, ەو, ۇلىبريتانيا, جاپونيا) ءۇشىن جەدەلدەتىلگەن تىركەۋ جۇيەسى 15 جۇمىس كۇنىنەن اسپايدى. ءدارى ساپاسىن باقىلاۋ ءۇشىن تاۋەكەلگە باعىتتالعان ءتاسىل مەن باقىلاۋ-ساتىپ الۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. ۆەيپتەر مەن ولاردىڭ حوش يىستەندىرگىشتەرى, سۇيىقتىقتارىن اينالىمعا ەنگىزۋگە زاڭدى تۇردە تىيىم سالىندى. ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى 21 جاسقا دەيىنگىلەرگە ساتۋعا تىيىم ەنگىزىلدى.
– قايسىبىر سالادا دا بىلىكتى مامانداردى ىنتالاندىرۋ ماسەلەسى ماڭىزدى. مەملەكەت تاراپىنان مەديتسينالىق كادرلارعا قانداي قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر؟
– ءيا, دارىگەر – ءبىلىم مەن داعدى عانا يەسى ەمەس, سونىمەن بىرگە ميسسيا, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن ماماندىق. تەحنولوگيا, جابدىقتار, ءدارى-دارمەك – ماڭىزدى. بىراق ەڭ باستىسى – پاتسيەنتكە كومەك كورسەتەتىن, جاناشىرلىق تانىتاتىن اق حالاتتى ادام. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ دارىگەرلەردىڭ قوعامداعى مارتەبەسىن ۇنەمى اتاپ وتەدى. 2024 جىلى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ مارتەبەسىن, قۇقىقتىق جانە قارجىلىق قورعانىسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان زاڭ قابىلداندى. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن كاسىبي ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. 2024 جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن العاش رەت ءۇش دارىگەرگە «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرى» اتاعى بەرىلدى. رەسپۋبليكالىق «ۇزدىك مامان» بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازدارى 500 اەك مولشەرىندە سىياقى الادى. سۇرانىسقا يە ماماندىقتار بويىنشا اۋىلعا جۇمىسقا كەلگەن دارىگەرلەرگە 5 جىل جۇمىس ىستەۋ شارتىمەن 100 ەتج (8,5 ملن تەڭگە) كولەمىندە ءبىر رەتتىك تولەم بەرىلەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا وتكەن جىلى دارىگەرلەر تاپشىلىعى 19%-عا, ورتا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ تاپشىلىعى 7%-عا ازايدى. مەديتسينالىق ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن گرانت مولشەرى سارالانعان, كوللەدجدەر مەن جوو-لارداعى ستيپەنديالار ارتتى. جاس ماماندارعا تالىمگەرلىك جانە بەيىمدەلۋ جۇيەسى ەنگىزىلىپ جاتىر. 2025 جىلى بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ باعدارلامالارى جاڭارتىلادى. ماماندارمەن قامتۋدى ارتتىرۋ ءۇشىن تۇلەكتەردى ءبولۋ كوميسسيالارىنىڭ ءرولى كۇشەيتىلەدى.
مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەسى قارساڭىندا بارشا دارىگەر مەن سالا ماماندارىن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن!
اڭگىمەلەسكەن –
قۋات اۋەسباي,
«Egemen Qazaqstan»
