– جاقىندا عانا ماحامبەت اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندىڭىز, قۇتتى بولسىن! «يران-عايىپ» دەگەن ەسىم كەزدەسە بەرمەيدى. ەرەكشە ەسىمىڭىزگە توقتالساق.
– اكەم 44 جاسىندا كورگەن تۇڭعىشىنا ەرەكشە اتتى لايىق كورگەن ەكەن. دوستارىنىڭ بالاسى وتاۋ قۇرىپ جاتقاندا, مەن اكەمنىڭ قۇدايدان ۇزاق كۇتكەن, تىلەپ العان بالاسى بولدىم. ءاۋ باستا ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمىم – يران-عايىپ. الايدا مەتركەمە (تۋ تۋرالى كۋالىك) اۋىلداعى ءبىر قۇلاعى مۇكىس ەستيتىن كىسى يرانبەك دەپ جازىپ جىبەرگەن. كامەلەتتىك اتتەستات الاتىن كەزدە تۋ تۋرالى كۋالىگىمدە اتى-ءجونىم يرانبەك ءابىتاي ۇلى ورازباەۆ ەكەنى بەلگىلى. ءسويتىپ, ينستيتۋتتا وقىعان كەزدەن باستاپ ادەبيەتتە وسى اتپەن ءجۇردىم. كەيىن ىلكى ەسىمىمە ورالدىم. ەرەن عايىپ قىرىق شىلتەن, قوڭىر اڭدار مەن ءتورت ت ۇلىكتىڭ جەلەپ-جەبەۋشىسى ەرەن كورىنىپ, عايىپ بولاتىن قىرىق اۋليە (شىلتەن – پارسىشا 40) بەينەسىندە عايىپ پەن ەرەندi قازاق ەگىز پەرىشتە دەيدى. كىشكەنتاي كەزىمدە اكەم جۇمىستان قاجىپ كەلىپ, الدىما «مىڭ ءبىر ءتۇن» كىتابىن قويىپ, «وقى» دەيتىن. سولاي ءجۇرىپ كوپتەگەن ەپوستى تاۋىستىم. قازىر ءبىر جىردى باستاساڭىز, سوڭىنا دەيىن ايتا بەرەمىن.
– قايبىر سوزىڭىزدە بيىلعى جەڭىس كۇنگى شەرۋدىڭ ەرەكشە اسەر ەتكەنىن ايتىپ ەدىڭىز.
– 7 مامىر كۇنگى شەرۋدى ارنايى كوردىم. وسى جاڭا عاسىر باستالعالى بەرى, مەنىڭ كەۋدەمدى مۇنداي قۋانىش كەرنەگەن ەمەس. ءبىز دە ۇلكەن ەل ەكەنبىز عوي, ونىڭ ارنايى قارۋلى كۇشتەرى بار ەكەنىن جانە ءبارى بۇگىنگى تالاپقا ساي كەلەتىنىن كورىپ قاتتى قۋاندىم. ساربازدارىمىز قانداي تۇلعالى, دەنەلى, سىمباتتى. وسىنىڭ ءبارىن كوزبەن كورىپ, ەڭ سوڭىندا كوك تۋىمىزدىڭ سۋرەتى اسپانعا سالىنعاندا ءوزىمدى-ءوزىم توقتاتا المادىم. كوك ءبىزدى جارىلقاپ, تۋىمىز توبەگە شىقتى عوي دەپ ازاماتتىق سەزىمىم اتويلاپ سالا بەردى. ءبىز تاۋەلسىزدىكتەن بەرى نەشە ءتۇرلى جايتتى كوردىك. ايتايىن دەگەنىم, بۇگىنگى پرەزيدەنتىمىز ماسكەۋدە وقىپ, ۇلكەن قىزمەتتەر اتقاردى. پرەزيدەنت بولا سالىسىمەن وتقا دا ءتۇستى, سۋعا دا ءتۇستى, اپاتقا دا ۇرىندى. مىنە, بارىنەن ەلىن امان الىپ شىقتى. جاسىمىز ەڭكەيىپ, باسىمىز جەرگە جەتىپ تۇرعانمەن كورەر جارىعىمىز بولسا, جاقسىلىقتى ءبىز كورەيىك, ءبىز كورمەگەندى ەل كورسىن, ۇرپاعىمىز كورسىن.
– ماسكەۋدە ادەبيەت ينستيتۋتىندا وقىدىڭىز. بۇل وقۋ ورنى سىزگە نە بەردى؟
– الەكساندر پەتروۆيچ دەگەن ۇستازىمىز پوەزيادان ءدارىس وقىدى. ءبىرىنشى كۇنى پۋشكيننىڭ «موتسارت پەن سالەريىن» ەكى اۋدارماسىندا دا قويدى, ەكەۋىن ەكى ءتۇرلى ادام وقىعان. ءار اي سايىن ءبىر اقىندى تالقىلاتىپ, ولەڭ وقىتاتىن. وتە بىلىكتى, ءبىلىمدى ۇستاز ەدى. الدىنان مۇقاعالي ماقاتاەۆ, جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ, سابىرحان اسانوۆ اعالارىمىز وقىعان. بىراق بۇل كىسى اۋدارماشى بولسا دا قازاق اقىندارىن كوپ اۋدارعان جوق, ەڭ ءبىرىنشى اۋدارعان اقىنى مەن ەدىم. «قورقىتتىڭ كورى» اتتى درامالىق شىعارمام ورىس تىلىندە «جازۋشى» باسپاسىنان كىتاپ بولىپ باسىلدى.
– مۇقاعاليمەن حات الىستىڭىز, جاقىن ءجۇردىڭىز. از-كەم ەستەلىك ايتا كەتسەڭىز.
– مۇقاعالي ەكەۋمىز مۇڭداس ەدىك, كۇن سايىن قاۋىشقان كەزىمىز بولدى, جىلاپ-ەڭىرەپ قوشتاساتىنبىز. كەيىن ماسكەۋگە كەتىپ, ول جاقتان تەز قايتىپ كەلدى. سولاي جۇرگەندە مۇقاعاليعا ارناپ ولەڭ جازدىم. «جەتى اتاڭنىڭ جەرىك اس قورەگى مە, پايداسى جوق ومىرىڭە, ولەڭىڭە, ابىرويدان الاڭسىز ادا قىلار, وسى اراعى تۇسكىردىڭ كەرەگى نە؟!» دەپ باستالاتىن. وسى ولەڭىمە جاۋاپ جازعاندا ماعان قاتتى رەنجىپ جازدى. بىرەۋلەر لاشىن جەڭگەمىز تۋرالى اناۋ-مىناۋ دەپ جاتادى, مەن ول كىسى تۋرالى ەشتەڭە ايتا المايمىن. سەبەبى اقىننىڭ ازابىن, مەحناتىن وزىمەن بىرگە بۇل كىسى دە كوتەردى. بالالارىن اسىراپ, امان-ەسەن ءوسىرىپ شىقتى. كەيىننەن اقىنىن ەل باعالاپ, الاقانىنا سالدى, جەڭگەمىز دە جاقسى بولدى, كورگەن بەينەتىنىڭ زەينەتى عوي دەپ ويلايمىن. مۇقاعاليدىڭ ءبىر شوقتىعى, ءومىرىنىڭ سوڭىندا نۇرعيسا تىلەنديەۆپەن بىرگە ءبىرشاما ءان جازدى, سول دا ونىڭ ەلگە ەسىمىنىڭ جەتۋىنە اسەر ەتتى. اقىن اعانىڭ ءولىمىن ماعان ەرلان باعاەۆ حابارلادى. ءبىر اپتادان سوڭ قىزىلوردادان الماتىعا جەتتىم. ومىردەن وتكەن كەزدە ۇزاق ۋاقىت جىر جازىپ, جوقتاپ ءجۇردىم.
– «قورقىتتىڭ كورى» سەكىلدى ءبىرشاما پەسالارىڭىز ساحنالاندى. دراماتۋرگياعا قالاي كەلدىڭىز؟
– ماسكەۋدە ۇستازدار لەكتسيا وقيتىن. سول ۋاقىتتان قىزىعۋشىلىعىم ويانىپ, قولىما تۇسكەن كلاسسيكتەردىڭ بارلىعىنا جۋىعىن وقىدىم. ءوزىم دە جازا باستادىم, ەڭ العاش «توعىزىنشى بالل» دەگەن پەسا جازدىم. ماسكەۋدە نۇرتاس يساباەۆ دەگەن اقىن ءىنىم وقىدى, «كوكە» دەپ كەلىپ تۇراتىن. بىردە بولمەسىنە شاقىردى, قاراسام قابىرعاسىندا ايۆازوۆسكيدىڭ ايگىلى سۋرەتى ءىلىنىپ تۇر ەكەن. سۇراپ الىپ, ءوز بولمەمە ءىلىپ قويدىم. كەيىن ايۆازوۆسكيدىڭ سول «توعىزىنشى بالل» دەگەن كارتيناسىنا قاراپ پەسامدى جازىپ شىقتىم. ول ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ, جاقىندا «پروستور» جۋرنالىنا شىقتى.
– سىزدەگى مۇڭ نەگە زارلى؟
– بۇل مەنىڭ ەسىمىمە دە بايلانىستى بولۋى كەرەك. الدىندا تۋعان اعالارىم شەتىنەي بەرىپتى, ودان سوڭ «وسى امان بولسىن» دەپ تىلەۋىمدى تىلەگەن عوي. سوندىقتان مەن ءزىلدىڭ استىنان شىققان ولجا بالا سەكىلدى بولعام. سول اكەنىڭ ماعان جۇققان قاسىرەتىنەن بولۋ كەرەك, زارلى بولعانىم.
– ومىرىڭىزدەگى ەڭ توسىن, ەڭ كۇردەلى كەزەڭ ەسىڭىزدە مە؟
– 1990 جىلى «ەي, اق باس تاۋ, كەپ تۇرمىن استاناعا, قۇرباندىققا تاعى اقىن كەرەك پە؟» دەپ الماتىعا كەلگەنبىز. سول جىلى مەنىڭ ورنىما قۇربان بوپ مۇنار دەگەن بالام قايتىس بولدى. سول ءولىم ماعان وتە اۋىر ءتيدى. سودان كەيىنگى ءومىرىمدى ەمىس-ەمىس قانا بىلەمىن. ون شاقتى جىل ەسىم بىردە بار, بىردە جوق كۇيى ءومىر ءسۇردىم. كوزىمنىڭ جاسىن تىيا الماي كوشەگە شىعىپ كەتەتىنمىن. سەكسەنگە تاياعاندا ەندى اياعىما تۇرعان سياقتىمىن, ەندى-ەندى ءتاي باسىپ, اقىرىن قاز تۇرىپ كەلە جاتقاندايمىن.
– كىمنەن كوپ جاقسىلىق كوردىڭىز؟
– ماعان كوپ جاقسىلىق جاساعان ەكى ادام بولسا, ءبىرى – يمانعالي تاسماعامبەتوۆ, ءبىرى – زامانبەك نۇرقادىلوۆ. 50 جاسىمدا ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى تەاتردا دوسحان جولجاقسىنوۆ مەرەيلى جاسىمدى اتاپ وتەيىك دەپ, دۇركىرەتىپ كەش جاسادى. سونىڭ الدىندا مۇنار قايتىس بولىپ, اراعا ءبىرشاما ۋاقىت سالىپ جايىن-شاح دەگەن ۇلىم دۇنيەگە كەلگەن. ساحناعا دوسحان سول ۇلىمدى كوتەرىپ شىعىپ, «مىنە, مۇناردىڭ ورنىنا جايىن-شاح كەلدى» دەدى. بۇكىل حالىق كەش باستالعاننان اياعىنا دەيىن جىلاپ وتىردى. سول كەشكە زامانبەك نۇرقادىلوۆ پەن زەينوللا قابدولوۆ قاتىسىپ, تاماشالادى. زەينوللا قابدولوۆ «بۇل يران-عايىپ ەمەس, يران-عاجايىپ قوي!» دەپ 45 مينۋتتىق سۇحبات بەردى. ال زامانبەك سول كەشتەن سوڭ جاعدايىمدى سۇراپ, قامقورلىق كورسەتىپ تۇردى.
– قازاق نەسىمەن ۇلى حالىق؟
– قازاقتىڭ ۇلىلىعىن ايتۋ كەرەك ەمەس, سەزىنۋ كەرەك. سول ءۇشىن دە مەن «قازاقتار كوپ بولسا ەكەن جەر بەتىندە» دەپ ولەڭ جازعانمىن. ەسكى گرەك بار, دانتەدەن باستاپ وقىپ كەلگەندە, جاقسى دۇنيەنىڭ ءبارى قازاقشا ۇعىمنان شىعاتىن سياقتى ماعان. نەگە دەسەڭىز, ءبىزدىڭ قازاقستانداي جەر جوق قوي! بۇكىل كول دە, وزەن دە, تەڭىز دە, تاۋ دا, دالا دا, ءشول دە, جان-جانۋار دا قازاق جەرىندە بار.
– ورىس اقىنى نيكولاي زابولوتسكي «پوەزيا تولىق بولۋى ءۇشىن ەڭ قاجەتتىسى اۋەن, وبراز, وي دەپ ەدى. ال ءسىز ءۇشىن پوەزياعا ەڭ الدىمەن نە كەرەك؟
– پوەزياعا قولدان كەلگەننىڭ ءبارى كەرەك. ەتيكا, ەستەتيكا, ماتەماتيكا, گەومەتريا, ءار قىرىنان كورە ءبىلۋ كەرەك. بۇكىل عىلىم اتاۋلىنىڭ ءبارى كەرەك, اسىرەسە فيزيكا قاجەت.
– نەدەن قورقاسىز؟
– ءابىل مەن قابىلدىڭ كەبىن قۇشقان, رەسەي مەن ۋكراينا قىرعىنىنا بايلانىستى جازىلعان ولەڭىممەن جاۋاپ بەرەيىن. «ۋاقىت – قۇرسان كەميەك, كوك – زۇلمات جەرگە ەمىنەد, بۇ دۇنيەمنەن و دۇنيەم, بولساشى جارىق, كەڭىرەك...»
– 18 جاستاعى يران-عايىپ پەن 80-گە تاياعان يران-عايىپتىڭ ايىرماسى قانداي؟
– 18 جاستاعى يران-عايىپ قازىرگى يران-عايىپتان اينىمايدى. ورتاسىنداعىلار ولاي ەمەس. مەن كىشكەنتاي كەزىمدە جىلاي بەرەتىنمىن. بىرەۋ «اسسالاۋماعالەيكۇم!» دەسە دە, «اينالايىن» دەسە دە, ساباق ۇستىندە كەيدە جىلاپ تۇرىپ جاۋاپ بەرەتىنمىن. ال ەندى قازىر 78 جاسىمدا دا ءدال سولاي جىلاي بەرەمىن. سەنى كورسەم دە, باسقانى كورسەم دە جىلاعىم كەلىپ تۇرادى.
– ءبىرشاما اندەردىڭ ولەڭىن جازعانىڭىزدان حاباردارمىز.
– 2000 جىلى زامانبەك نۇرقادىلوۆ «جاڭا عاسىرعا جاڭا ءان» دەگەن بايقاۋ اشىپ, 5 انگە نوميناتسيا جاريالادى. كونكۋرستا 25 مۇشە قازىلىق ەتىپ, 1500-گە جۋىق ءان قاتىستى. سول بايگەدە بيبىگۇل تولەگەنوۆا جۇلدەگەرلەردىڭ اتىن جاريالاپ, ءوزى ايتىپ وتىردى. گران-ءپريدى كىم الدى دەگەندە, ء«ومىر» ءانى, «مۋزىكاسى يران-عايىپ, ءسوزى يران-عايىپ» دەدى. سوندا ءبىرىنشى ورىندى ەركەعالي راحماديەۆ اعامىز الدى, ەكىنشى ورىندى سەكەن تۇرىسبەك يەلەندى, ءۇشىنشى ورىندى التىنبەك قورازباەۆ قانجىعاسىنا بايلادى. مەنىڭ ودان باسقا قازىر حالىق ايتىپ جۇرگەن كوپتەگەن اندەرىم بار. ءبىر كۇنى ۇيگە ءانشى روزا رىمباەۆا كەلدى. سودان روزانىڭ قايعىسى مەن باقىتىن ءتۇسىنىپ, تۇتاس ءومىربايانىن جاساپ شىقتىم دەسەم بولادى. 40-50 انىنە ءسوز جازىپ شىقتىم.
– جاراتۋشىدان نە تىلەگىڭىز بار؟
ادامزات, جان-جاراسىن ەمدەتۋگە,
قازاقتار كوپ بولسا ەكەن جەر بەتىندە.
تابيعات – اينالۋدا كەر كەتۋگە,
قازاقتار كوپ بولسا ەكەن جەر بەتىندە.
كوزىنىڭ جاسىن كەي ەلدەر كولدەتۋدە,
قازاقتار كوپ بولسا ەكەن جەر بەتىندە.
جەتىممەنەن جەسىردى ەڭىرەتۋدە,
قازاقتار كوپ بولسا ەكەن جەر بەتىندە.
ەركەكتى – ەركەك, ايەلدى – ايەل «جەرىك» ەتۋدە,
قازاقتار كوپ بولسا ەكەن جەر بەتىندە.
بار عالام
كۇللى الەمدى
تەربەتۋگە,
قازاقتار كوپ بولسا ەكەن جەر بەتىندە.
ەكى بىردەي دۇنيە كەلبەتىندە,
قازاقتار كوپ بولسا ەكەن جەر بەتىندە...
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
باتىرحان سارسەنحان,
«Egemen Qazaqstan»
