شاتتىقتا مۇڭ كەشپەسە, تىلسىزبەن تىلدەسپەسە, سالقار دالانى قۇشاعىنا سىيعىزا الماسا اقىنعا سەرت... ونىڭ سىرلاسى دا, مۇڭداسى دا, جان دەرتىنىڭ داۋاسى دا, ايالايتىن اناسى دا – ولەڭ. ولاي بولماسا اقىندىقتىڭ رۋحاني ازابىن:
«ساناسىنا سان قيلى سۇمدىق ەنىپ,
جاساندىلىق ءتىرىلىپ, شىندىق ءولىپ.
اقىن سوعان توزەدى, كۇيزەلەدى,
شاتتىعىنان قايعىسى قۇندى بولىپ»,
دەپ جىرلاماس ەدى-اۋ. دۇنيەنىڭ بار سالماعىن جۇرەگىڭمەن كوتەرۋگە بەيىل بولماساڭ, مي قابىعىن كەمىرگەن مىڭسان ويدىڭ مەرۋەرتىن سۇزە الماساڭ, بۇل ازاپتان بويىڭدى اۋلاق ۇستا دەيدى اقىن تۇيسىگى.
بايا-شايا تىرشىلىككە باس اۋىرتپاي, بار ءومىرىن رۋحاني الەمگە باعىشتاعان ول جۇرەك قىلىن شەرتەتىن ءنازيرا جىردان ءنار الدى. الىستاعى اۋىلدا جاتىپ-اق ۇلكەن ادەبيەتكە ەسىك اشتى. تۋعان جەرىندەگى اۋداندىق گازەتتە ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, ولەڭنەن ءبىر ءسات قول ۇزبەدى. جىر وزەگىن الدەكىمدەردەي عارىشتان دا, الىستان دا ىزدەگەن جوق. كوزبەن كورگەنى مەن كوڭىلگە تۇيگەنىن ءومىردىڭ وزىندەي قاراپايىم كۇيدە قاعازعا ءتۇسىردى. بىراق سول قاراپايىمدىلىقتىڭ استارىندا بىلايعى پەندەگە بايقالا بەرمەيتىن ادەمى ءۇن مەن نازىك سىر جاتىر. كەسەك سويلەدى, كەستەلى جازدى, تۇيدەك-تۇيدەك تەڭەۋلەرى مارجانداي توگىلىپ ءتۇستى. تاسباۋىر دۇنيەگە ارىز ايتىپ, مۇڭ شاقپادى. كەزى كەلگەندە قالاداعى تۇمانباي قۇرداسىنا ولەڭمەن سىر اقتاردى:
«ەي, تۇماش!
ەسىڭدە مە بالالىق شاق..؟
تىرشىلىكتى تۇساعان تارامىس شاق.
وي-قىردى ويرانداعان سوعىس وتى,
جاتقان كەز وزەكتى ورتەپ, سانانى ىستاپ.
تۇلكى قۇرساق تىنىمسىز قىڭسىلايدى,
كەتكەن كەز داستارقاننان نان الىستاپ»,
دەپ ادامزات تاريحىن قاسىرەتپەن ايعىزداعان قيلى كەزەڭنىڭ كارتيناسىن ءبىر شۋماقتىڭ ونە بويىنا سىيعىزا سالدى...
تۇمانباي مولداعاليەۆ ەركىنگە ەركەلەي جازعان حاتىندا: ء«وزىڭ ويلاعانداي سەنىڭ اقىندىعىڭنىڭ كۇش-قۋاتى مەنىڭ اقىندىعىمنىڭ كۇش-قۋاتىنان ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. ەگەر ەكپىندەپ قيالىما ەرىك بەرسەم, تەڭ دە شىعارمىز دەپ ويلايمىن. مەن سەنىڭ بار جازعانىڭدى ۇناتام. كوزىم شالعانىن وقىماي قويعان ەمەسپىن. جىلدار وتەر, سەن جازعان ولەڭدەردىڭ ماڭدايى اشىلىپ, ءبىز العان سىيلىقتاردى دا الار. الماسا دا تاعدىرىڭا وكپەلەمە...» دەپ سىر شەرتەدى.
ءيا, قادىر مىرزاليەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, ەركىن ءىبىتانوۆ – ءبىر داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ, شىعارماشىلىق جولىن قاتار باستاعان اقىندار. ولار ۋنيۆەرسيتەتتە بىرگە وقىپ, ادەبيەتكە قاتار قادام باستى. بۇل ۇشتىك قازاق پوەزياسىندا ءوزىنىڭ ەرەكشە قولتاڭباسىمەن تانىلدى. قادىر – ويشىلدىعىمەن, تۇمانباي – سىرشىلدىعىمەن, ەركىن شىنشىلدىعىمەن وقىرمانعا وي سالدى. ولاردىڭ اراسىنداعى دوستىق پەن رۋحاني بايلانىستىڭ ايقىن كورىنىسىندەي, قادىر اقىننىڭ جازعى دەمالىستا دوسى ەركىننىڭ اۋىلىنا قوناققا بارىپ اۋناپ-قۋناپ قايتقانىن, سول ساپاردىڭ قىزىعى مەن شىجىعىن ازىلمەن تۇيرەي جازعان ولەڭى وقىرمانعا جاقسى تانىس. اتالعان تۋىندى ادەبيەت وقۋلىعىنا دا ەندى.
جۋىردا اقىننىڭ پەرزەنتى ەرلان ەركىن ۇلىمەن تىلدەستىك. سوندا پوەزيادا ەسىمدەرى ەگىز اتالاتىن وسى ۇشتىك جايىندا اڭگىمە ءوربىدى. اكە مۇراسىنىڭ جاناشىرى ەرلان اعا: «ول ۇشەۋى ولەڭ ولكەسىندە ەنشىسى بولىنبەگەن قالامداستار ەدى. قادىر دە, تۇمانباي دا – مەملەكەتتىك سىيلىق الدى. ال مەنىڭ اكەمە مۇنداي اتاق بۇيىرمادى. ەسەسىنە, ەل جۇرەگىنىڭ جۇلدەسىن يەلەندى», دەگەنى بار. راس, ەلگە بارساڭ ولەڭدەگى وزەنى ارنالاس, قاسيەت قالىبى تاڭبالاس, قاراساز انا قۇنداقتاعان مۇقاعالي مەن ەركىننىڭ جىرى قاتار وقىلادى.
«مەن قويشىمىن, قوي سىرىن جاستان ۇقتىم,
دەي المايمىن ومىردەن بوس قالىپپىن.
اكەم ساتىپ اپەرگەن توپىليمەن,
شاڭىن ءسۇرتىپ جۇرگەم جوق ءاسفالتتىڭ...
...ءبىزدىڭ قازاق قوي دەسە بالا جاستان,
ىشكەن اسىن تاستاي ساپ ارالاسقان.
ەستافەتا تاياعىن قويشىلىقتىڭ,
ءبىر ۇرپاقتان ءبىر ۇرپاق الا قاشقان...» ەراعاڭنىڭ جيىرماعا جەتەر-جەتپەس شاعىندا ادەبي ورتانى ەلەڭ ەتكىزگەن ايگىلى «قويشىلار» پوەماسىنىڭ شۋماقتارى بۇل.
ءابىش كەكىلباي ۇلى اقىننىڭ اتاۋلى داستانىن ادەبيەت الىپتارى قالاي قابىلداعانىن «حان ءتاڭىرىنىڭ ەتەگىندە نەمەسە «تيان-شان ەسكيزدەرى» اتتى جازباسىندا: «جۇرت بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن سونى دۇنيە ەكەندىگىن اڭعاردى. دۋىلداتىپ قول سوقتى... مەنىڭ ەسىمنەن الگىندە عانا اۋىزدارىمىزدى اڭقيتىپ, الدىمىزعا شىعىپ, ولەڭ وقىعان البىرت جىگىت كەتپەي قويدى. ەركىن دەسە ەركىن ەكەن. «تيان-شان ەسكيزدەرىن» جازعان ەسكيز ەمەس, ناعىز سوم كەسكىندەر كەسكىندەيتىن شوڭ اقىننىڭ ءوزى كەلىپ كەتكەندەي. ءسوز قانداي! ءار تەڭەۋى كىسىنى ەسەڭگىرەتكەندەي. سوزىندە جاتقان ءمان قانداي؟ قاراپتان قاراپ بوسقا ماڭگۇرت بولىپ جۇرگەنىڭە قورىناسىڭ. پاي-پاي, نەتكەن پايىم! نەتكەن ۋايىم! نەتكەن قىرىق قۇلتا قىرشاڭقىلىق! قۇلاعىڭا جەتكەن ءسوز بەن كوز الدىڭا كەلگەن ەلەس, بىرىنە-ءبىرى شوت سالىپ, تىراڭ اسىرىپ جاتقاندارى... ايتقانىنىڭ ءبارى دۇرىس. «قويشىلار» كوپ ۇزاماي گازەتكە شىقتى. ەركىننىڭ اتى گۋىلدەي جونەلدى. نەبارى بەس ءجۇز-التى ءجۇز جولدان اسپاس ليريكالىق داستان ازاماتتىق پوەزيامىزدىڭ تاعى دا ءبىر شوقتىقتى تۋىندىسىنا اينالعالى تۇر...», دەپ تەبىرەنە تولعادى. ادەبيەت الىپتارىنىڭ اقىنعا بەرگەن بايىپتى باعاسى قازاق جىر كەرۋەنىنە ەركىن ءىبىتانوۆتىڭ اداسىپ قوسىلماعانىن ايشىقتادى.
بار عۇمىرىن تۋعان ولكە باۋرايىندا وتكەرىپ, «ارمان الەمى», ء«حانتاڭىرى, قايداسىڭ!», «ەلشەنبۇيرەك», «قاسيەتتى دە قاسىرەتتى عاسىرىم», «ۇيلەنۋ», «ەسكەرتكىش», «ويلار تۋرالى ويلار», «قاراساز» ولەڭ جيناقتارىن ومىرگە اكەلگەن شايىر-جۇرەك ءوز توپىراعىنان جولىقتىرعان تامشى سۋىن ءومىر دالاسىنىڭ الابىنا اقكوڭىلمەن ۇسىنعانىن, سول ارقىلى داڭقى الىسقا جايىلعانىن اڭدايمىز.
مۇزبالاق اعاسىن ساعىنعاندا ء«حانتاڭىرى, قايداسىڭ!» دەپ كەڭ دۇنيەنى دۇبىرگە بولەگەن اقىننىڭ الىپ كەۋدەسى ماڭگىلىككە دامىل تاپقالى دا تالاي كوكتەم ءوتتى. ەلشەنبۇيرەكتەن ەسكەن سالقىن سامالداي سىرلى شۋماقتار اۋىلعا بارا قالساڭ الدىڭا اق قۇرتىن توساتىن ءازيز اناڭ بولىپ كوڭىل تەربەيتىنىن قايتەرسىڭ... وتكەننىڭ ونەگەسىن تولعاعان دالا پەرزەنتىنىڭ ءۇنى قازاق بالاسىنىڭ جۇرەگىن جىلىتتى, رۋحىن قوزداتتى. اساۋ وزەندەي ارقىراعان شۋماقتاردان دالا سارىنى ەستىلدى. ولەڭ ولكەسىنە ەركەلەپ ەنگەن ەراعاڭ ءومىر بويى اۋىلدا تۇردى.
ادەبيەتتە ءجيى ايتىلىپ قوياتىن «تالانتتار اۋىلدا تۋىپ, الماتىدا ولەدى» دەيتۇعىن تىركەستى تىلگە تيەك ەتىپ «قالاعا بارىپ ادەبي ورتاعا قوسىلساڭشى», دەيتىن قالامداستارىنا: ء«اي قويىڭدارشى ءتايىرى, قالادا وزدەرىڭ-اق ولە بەرىڭدەر. مەنىڭ كىندىگىم اۋىلعا بايلانعان. دالامنان اجىراي المايمىن», دەپ قاعىتاتىن قاعىلەز اقىن ومىرلىك مۇراتىن تۋعان توپىراعىنان ىزدەپ, ارمان-اڭسارىن اياداي اۋىلعا تاڭدى. تۋعان ولكەنىڭ تۇمسا تابيعاتىن ولەڭ عىپ ءورىپ, تاۋى مەن تاسىن, نۋى مەن سۋىن, جاۋىنى مەن داۋىلىن جىر تىلىمەن كەستەلەگەن ول تاعى بىردە:
«تيان-شاننىڭ ادىر-ادىر الابى,
تەكشەلەنە كوزدى تارتىپ بارادى.
اڭعارىنان ەرتە سوققان ەسكەك جەل,
جاس قايىڭنىڭ بۇيرا شاشىن تارادى.
كوردىڭىز بە تاۋ وزەنى – البىرت-تى؟
تولقىندارىن تاستان-تاسقا قارعىتتى.
اقىر شارشاپ, كولگە جەتىپ دامىلداپ,
جەڭىل بۋمەن تۇمشالانا قالعىپتى...»
دەپ تامىلجىعان تاۋ كەلبەتىن كەنەپكە كوشىرگەن تۋىندىگەردەي ولەڭمەن سۋرەت سالادى. وزەن سىلدىرىمەن تىلدەسىپ, ەسكەن جەلمەن ۇندەسەدى. باقىت تا, جاراسىم دا, جىلىلىق تا اقىن ءۇشىن تۋعان جەر قۇشاعىنا جاسىرىنعان. قارا ولەڭنىڭ قاراگەرىن كىسىنەتىپ جىر الامانىندا بالاڭ جاسىنان باپتالعان شايىردىڭ ارمانى ەلىمەن ەگىز, حالقىمەن قاناتتاس. اكەلەر جۇرتىنىڭ وشاق جىلۋىمەن بىرگە. اقىن تابيعاتى, تۋعان ولكە تابيعاتىنان بولشەكتەنبەيتىن ءبىرتۇتاس الەم.
ءومىر ورنەگىن شولىپ وتسەك, تاۋلى ولكەگە اتباسىن بۇرعان اقىندار ەراعاڭا سوقپاي كەتپەگەن. اقىننىڭ جارى التىنكۇل اپاي: «ەركىندى الماتىعا كەل دەپ شاقىرعاندار كوپ بولدى. بىراق ول ەل-جۇرتىن قيىپ كەتە المادى. «قاسقا بۇلاق قاسىڭنان نەگە كەتتىم, نە دەگەن جەل ايداعان كوبەلەكپىن. ەركىندىك, ەركەلىكتى مىسە تۇتپاي, تاسقا اكەپ ءوزىمدى-ءوزىم شەگەلەپپىن», دەپ ۇلى مۇقاعاليدىڭ وكىنىپ جازعانى بار عوي. كىم بىلەدى, ەگەر قالاعا كوشسە وكىنگەننىڭ كوكەسى ەركىندە بولار ما ەدى دەپ تە ويلايمىن. ول اۋداندىق گازەتتە ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, ۇلت رۋحانياتىنا از ۇلەس قوسقان جوق. ارتىنان ەرگەن شاكىرت ىنىلەرى سونىڭ دالەلى. نارىنقول اۋدانى – الماتىعا سونشالىق قاشىق ەمەس. وسپانحان, توقاش, ءابىش, قادىر, تۇمانباي, اسەت بەيسەۋوۆ سەكىلدى قاناتتاس-قالامداستارى ەركىندى ىزدەپ كەلىپ تورىمىزدەن تابىلاتىن. ال ەڭبەك دەمالىسىندا ەركىن الماتىلىقتاردىڭ قاتارىنا قوسىلاتىن», دەپ ەسكە الادى.
الماتى مەن اسپانتاۋ اراسىنا ادەبي كوپىر ورناتقان اسقار تالانت ولەڭ الدىنداعى ادالدىعىنان ءبىر ءسات اينىمادى. ءجوندى-ءجونسىز اقىل ايتۋ, ورىنسىز ءدىلمارسۋ ونىڭ قالامىنا جات. شايىرعا ءتان شالقار شابىت, كوڭىل كورىگىن قىزدىرار وتتى ويلار جانىڭا شوق تۇسىرمەي كورسىن.
ايتەۋىر, اسقاق ارمان الداعان جوق. مۇقاعالي اعاسىنا: «ساعان قاراسازدىڭ اتى بەرىلسە بەرىلە جاتار, ال ماعان اۋداننىڭ اتى دا جەتەدى!» دەپ ازىلدەپتى اسقار تالانت. بۇگىندە قاراساز اۋىلىنداعى مادەنيەت ءۇيى ونىڭ ەسىمىمەن اتالادى. تۋعان ولكە تورىندە كەۋدەمۇسىنى بوي كوتەردى. مەرەيلى جىلدىڭ اياسىندا «ەركىن وقۋلارى» سىندى رۋحاني باستامالار قولعا الىنسا, ءوزى تۋعان اۋدان ورتالىعىنان ءبىر شاعىناۋداننىڭ اتى بەرىلسە دەگەن ەل تىلەگى بار. اقىن ءۇشىن ەڭ اۋىر جازا – جىرىنىڭ جوقتاۋسىز قالۋى. ال ەركىن ءىبىتانوۆ – بۇل تۇرعىدان باقىتتى ادام. ءوزى ولەڭگە, ولەڭى ومىرگە اينالعان اسپانكوڭىل اقىننىڭ ەل جۇرەگىندەگى ەكىنشى عۇمىرى ەندى باستالماق.
الماتى
