اەس ەكونوميكانىڭ مۋلتيپليكاتيۆتى دامۋىنا سەرپىن بەرەدى - سايابەك ساحيەۆ

يادرولىق كلاستەردىڭ عىلىمي نەگىزى

— سايابەك قۋانىشبەك ۇلى, قازاقستانداعى يادرولىق كلاستەردى دامىتۋداعى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ ءرولى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.

— يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى — ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەردەن باستاپ ءونىم وندىرۋگە دەيىنگى تولىق تسيكلدى عىلىمي-وندىرىستىك ينستيتۋت. ءبىز مەديتسينالىق جانە ونەركاسىپتىك ماقساتتاعى يزوتوپتاردى ءوندىرۋ تەحنولوگيالارىن دامىتىپ كەلەمىز, ولاردىڭ قاتارىندا Mo-99, I-131, F-18, Ir-192 جانە Co-57 بار.

سونداي-اق, نەيتروندىق تالداۋ, رادياتسيالىق ستەريليزاتسيا جانە رادياتسيالىق دياگنوستيكا ادىستەرى ەنگىزىلۋدە. ينستيتۋت حالىقارالىق سەرىكتەستەرمەن بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى.

بۇعان قوسا, اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا ماماندار دايارلاۋ ءىسىن تاجىريبەلىك باعدارلامالار, ديپلومدىق جۇمىستار جانە عىلىمي جوبالار ارقىلى جۇزەگە اسىرامىز.

ينستيتۋت بازاسىندا يادرولىق-فيزيكالىق قاۋىپسىزدىك, رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك جانە بۇلدىرمەي باقىلاۋ سالالارى بويىنشا ءۇش وقۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇل ورتالىقتاردا 5000-نان استام مامان دايىندالدى.

قازىرگى ۋاقىتتا ينستيتۋت عالىمدارى ءتورتىنشى بۋىن رەاكتورلارى مەن تەرمويادرولىق رەاكتورلارعا ارنالعان پەرسپەكتيۆالى ماتەريالدار مەن وتىن تۇرلەرىنە بىرەگەي زەرتتەۋلەر مەن رەسۋرس سىناقتارىن جۇرگىزىپ جاتىر. سونىمەن قاتار, ەۋروپالىق يادرولىق زەرتتەۋلەر ۇيىمىندا (CERN) ىرگەلى يادرولىق فيزيكا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەرگە قاتىسادى.

يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى — ەلىمىزدەگى يادرولىق كلاستەردىڭ اجىراماس بولىگى, اسىرەسە بولاشاق اەس قۇرىلىسى اياسىندا.

تەحنولوگيا جەتكىزۋشىسى: مارەلىك كەزەڭ

— بۇعان دەيىن جىل باسىندا اەس قۇرىلىسىنداعى تەحنولوگيا جەتكىزۋشىسى انىقتالادى دەپ حابارلانعان ەدى. قازىرگى تاڭدا بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ جاي-كۇيى قانداي؟

— قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا العاشقى اتوم ەلەكتر ستانتسياسىنىڭ رەاكتورلىق تەحنولوگيا جەتكىزۋشىسىن انىقتاۋ ءراسىمى جالعاسىپ جاتىر.

بۇعان دەيىن ءتورت الەۋەتتى جەتكىزۋشىدەن تۇراتىن شورت-ليست جاسالدى: قىتايدىڭ China National Nuclear Corporation كومپانياسى, رەسەيدىڭ روساتوم مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى, فرانتسيانىڭ Électricité de France كومپانياسى جانە وڭتۇستىك كورەيانىڭ Korea Hydro & Nuclear Power كومپانياسى.

مەنىڭ بىلۋىمشە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتوم ەنەرگياسى اگەنتتىگى مەن «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى» جشس ءاربىر كومپانيامەن تەرەڭ تالقىلاۋلار جۇرگىزىپ, ولاردىڭ رەفەرەنتتىك اتوم ستانتسيالارىنا جانە وندىرىستىك نىساندارىنا ساپار جاسادى.

جاقىن ارادا كومپانيالاردىڭ ۇسىنىستارى كەشەندى تۇردە باعالانىپ, شەشىم قابىلدانادى دەپ كۇتىلۋدە.

5,5 ميلليارد دوللار تۋرالى ميف

— بۇگىندە باق پەن قوعامدا اەس قۇرىلىس قۇنى قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. كەيبىر قاۋەسەتتەرگە سايكەس, قىتايلىق كومپانيالار 5,5 ميلليارد دوللارعا سالۋعا دايىن دەگەن مالىمەتتەر تارادى. وسى اقپاراتتىڭ شىنايىلىعى تۋرالى نە ايتاسىز؟

— بۇل — قيال-عاجايىپ دەڭگەيىندەگى اڭگىمە. الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, مۇنداي نىسانداردىڭ قۇنى شامامەن 10–15 ميلليارد دوللار كولەمىندە بولادى.

مىسال رەتىندە, قىتاي 2013 جىلى پاكىستاندا ەكى رەاكتورلى اەس-ءتى 9,1 ميلليارد دوللارعا سالعان. سول ۋاقىتتان بەرى دوللار ينفلياتسياسىن ەسكەرسەك, قازىرگى باعامەن بۇل سوما 12,5 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى.

وسى ورايدا قىتايدىڭ قازاقستاندا قۋاتتىلىعى 2,4 گۆت بولاتىن ەكى ەنەرگوبلوكتى 5,5 ميلليارد دوللارعا سالۋى تۋرالى اقپارات شىندىققا جاناسپايدى.

جوبانىڭ اۋقىمىن جانە الەمدىك تاجىريبەنى ەسكەرسەك, مۇنداي باعادا اەس سالۋ مۇمكىن ەمەس.

قىتاي كاراچي اەس-ءىنىڭ 2 جانە 3-بلوكتارىن سالدى, ءار بلوكتىڭ قۋاتى شامامەن 1050 مۆت. 2013 جىلدان بەرى تۇتىنۋشىلىق باعالار يندەكسى بويىنشا ينفلياتسيا 137,2% بولدى.

اەس قۇنىن قالىپتاستىراتىن فاكتورلار

— اەس قۇرىلىسىنىڭ قۇنىن قانداي نەگىزگى فاكتورلار قالىپتاستىرادى؟

— اەس قۇرىلىسىنىڭ جالپى قۇنىن بىرنەشە فاكتور ايقىندايدى, اتاپ ايتقاندا:

• ينجەنەرلىك-ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى — ورنالاساتىن جەردىڭ مەتەورولوگيالىق جانە سەيسمولوگيالىق جاعدايلارى قۇرىلىستىڭ جۇرۋىنە اسەر ەتەدى. بۇل رەتتە قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى نەگىزگى باسىمدىققا يە.

• حالىقارالىق وندىرۋشىلەردىڭ جابدىقتارىن قولدانۋ — قۇرىلىس بارىسىندا بەلگىلى ءبىر جابدىقتاردى كونسورتسيۋم قۇرامىنا كىرمەيتىن ارنايى كومپانيالاردان ساتىپ الۋ قاجەتتىگى تۋىنداۋى مۇمكىن.

• جەرگىلىكتى وندىرىستەگى جابدىقتار مەن قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ دەڭگەيى — ياعني جەرگىلىكتى ينفراقۇرىلىمنىڭ حالىقارالىق ساپا ستاندارتتارىنا سايكەستىگى.

• قۇرىلىس-مونتاج ۇيىمدارى مەن بىلىكتى مامانداردىڭ قاتىسۋ دەڭگەيى — قۇرىلىس ءۇشىن قاجەتتى كادرلار بار ما نەمەسە سىرتتان ماماندار تارتۋ قاجەت پە.

• لوگيستيكالىق, قارجىلىق جانە باسقا دا شىعىندار.

بۇل — كوپتەگەن فاكتورلارعا تاۋەلدى كۇردەلى پروتسەسس.

جالپى, اەس قۇرىلىسى ماسەلەسىندە تەك قارجىلىق اسپەكتىلەرگە نازار اۋدارۋ دۇرىس ەمەس. بۇل — ەلىمىزدىڭ يادرولىق كلاستەرىن دامىتۋمەن بىرگە بۇكىل ەكونوميكانىڭ مۋلتيپليكاتيۆتى دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن جوبا.

اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ بالاماسى بار ما؟

— سايابەك قۋانىشبەك ۇلى, اتوم ەنەرگەتيكاسىنا بالاما بار ما؟

— قازىرگى شىنايى جاعدايدى, ەكولوگيالىق, كليماتتىق جانە ەكونوميكالىق فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, اەس سالۋ — دۇرىس شەشىم دەپ سانايمىن.

ەسكە سالا كەتەيىن, قازاقستاندا اەس قۇرىلىسى ءوڭىردىڭ ەنەرگەتيكالىق ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋى ءۇشىن ماڭىزدى ەكونوميكالىق جوبا رەتىندە 1990 جىلداردان بەرى قاراستىرىلىپ كەلەدى. قۇرىلىس كەزىندە ەڭ جوعارى الەمدىك قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىنا ساي كەلەتىن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانۋ جوسپارلانعان. 2024 جىلعى 6 قازاندا ەلىمىزدە اەس سالۋ ماسەلەسى بويىنشا رەفەرەندۋم ءوتتى. رەسمي دەرەك بويىنشا, داۋىس بەرۋگە سايلاۋشىلاردىڭ 63,66%-ى قاتىسىپ, ولاردىڭ 71,12%-ى اەس سالۋدى قولدادى. 2025 جىلعى اقپاندا قازاقستان ۇكىمەتى العاشقى اەس-ءتى الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنداعى ۇلكەن اۋىلىندا سالۋ ورنىن رەسمي تۇردە بەكىتتى.