مال شارۋاشىلىعى: عىلىم مەن تاجىريبە ۇندەستىگى

ەلىمىزدە تابيعي جايىلىم مەن شابىندىق­تار, مال ازىعى داقىلدا­رىن وسىرەتىن القاپ جەتكىلىكتى. ەكولوگيالىق تازا ءونىم ءوندىرىسىن قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىنان جىلقى مەن قوي جانە سيىر ەتىنىڭ مۇمكىندىگى مول. جىلقى ەتى ءدامدى ءارى ءسىڭىم­دى, قورىتىلۋى دا جەڭىل. ادام اعزاسىنان رادياتسيالىق قال­دىقتى شىعارۋعا ىقپال ەتە­تىن قاسيەتى دە بار. سونداي-اق قازاق جىلقىلارى ءسۇتتى, تاۋلىگىنە 17-21 ليتر ءسۇت بەرەدى. جاباعى ق ۇلىن­دار كۇزدە 240 كيلو تىرىلەي سالماققا جەتەدى. جايلىمداعى تابيعي شوپتەردىڭ قۋاتىمەن تۇزىل­گەن سۇتتەن اشىتىلعان قى­مىز­دىڭ تاعامدىق قاسيەتى جوعارى بولادى.

بيە ءسۇتىن لەوفيلدى ادىسپەن قۇرعاق ۇنتاققا اينالدىرۋ جانە ونىمدەردىڭ ەكسپورتقا شىعا باس­تاۋى جىلقى ءسۇتىن الەمدىك نارىق­تا تانىمال ەتە ءتۇستى. ەندىگى ماقسات – جىلقى ەتىن ەكسپورتقا شىعارۋ. قازىر جاپونيامەن جىلقى ەتىن ەكسپورتتاۋعا بايلانىستى قۇجاتتار كەلىسىلىپ جاتىر. ال ينستيتۋت عالىمدارى جىلقى ەتىنىڭ ستاندارتىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا ىزدەنىسكە كىرىسكەن. كوشىم مەن مۇعالجار تۇقىمدارى «جابى» جىلقىسى تۇقىمنان ور­بىگەن. بۇلاردىڭ نەگىزگى قاسيەتى – ازىق تالعامايدى, اۋا رايىنىڭ قۇبىلمالى وزگەرىستەرىنە كون­بىس, شارۋاعا قولايلى. ينستي­تۋت عالىمدارى كەمبريدج ۋنيۆەر­سيتەتىمەن بىرگە جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردە قازاق جىلقىسىندا جابايى جىلقى تۇقىمىنىڭ ءبىرىنشى گەنى بارى انىقتالدى. بۇعان قاراپ قازاقى جىلقىنىڭ تەكتىلىك قاسيەتى تەرەڭدە دەگەن بايلام جاساۋعا بولادى.

الۋان ءتۇرلى ءشوپ جەگەن قوي ەتىنىڭ قۇرامى بولەك. ينس­تي­تۋت جۇرگىزگەن عىلىمي زەرت­تەۋ­لەردە قوي ەتىنىڭ قۇرامىن­داعى امين قىشقىلى اراقاتى­ناسى­نىڭ وتە وڭتايلى قالىپ­تاس­قانى انىقتالىپ, قوي ەتى­نىڭ اعزاعا پايداسى زور ەكەنى ايقىن­دالدى. الەمدىك نارىقتا قوزى ەتىنە سۇرانىس ارتۋىنا وراي قوي شارۋاشىلىعى ينستي­تۋتى عالىمدارى شەتەلدىك سەلەك­تسيانىڭ ۇزدىك جەتىستىگىن, مىسالى, دويچەمەرينوفلەيششاف, اۋستراليا ەتتى مەرينوسى, سۋف­فولك, گەمپشير, دورپەر اتا­لىق قوشقارلارىن پايدالانا وتىرىپ, بۋدانداستىرۋ ادىسىمەن ونىمدىلىگى جوعارى قوي توپتارىن ءوسىرىپ, سەلەكتسيا ەسەبىنەن قوزى ەتىن ءوندىرۋدى 15%-عا ارتتىرۋعا قول جەتكىزدى. بۇل قوي ەتىنىڭ ساپا­سى نارىقتاعى سۇرانىسقا ساي كەلە­تىنى, ۇشاداعى ەت-ماي ۇلەسى 83% ەكەنى انىقتالدى. شارۋانىڭ قيسى­نىن تاپقان قوجالىقتار ەتى مول, قوزىسى ەرتە جەتىلەتىن, جايى­لىمدا تەز قوڭ جينايتىن, بور­داقىلاسا تەز سەمىرەتىن قوي ءوسى­رىپ, تابىسىن ارتتىرىپ جاتىر.

نارىقتا سيىر ەتىنە دەگەن سۇ­رانىس تا ەرەكشە. الەۋەتىمىزدى سارالاساق, رەسپۋبليكادا ءىرى قارا مالىن «كوكتەم-جاز-كۇز» تىز­بە­گىندە جايۋعا جارامدى ماۋسىم­دىق جايىلىمدار 68 ملن گەكتار كولەمىندە ەكەن. بۇل – كوپجىلعى عىلىمي ىزدەنىس ناتيجەسىندە دالەلدەنگەن مالىمەت. ءوسىرىلىپ جاتقان سيىر مالى 30 ملن گەكتار جايىلىمدى عانا پايدالانا­دى. ياعني سيىر وسىرۋگە رەزەرۆ جەتكىلىكتى. قىسقى ازىعىن تابيعي شابىندىقتان دايىنداسا, ەكولو­گيالىق تازا ءونىم وندىرۋگە بەيىم مامانداندىرىلعان شارۋا­شى­لىق قالىپتاسار ەدى.

جايىلىم دەمەكشى, ينستيتۋت­تىڭ ناتيجەلى ازىرلەمەلەرىنىڭ ءبىرى – اۋىسپالى جايىلىم جاساق­تاۋ ءتاسىلى. تەحنولوگيا بويىنشا جايىلىم تىزبەگىندە ءۇش ءتۇرلى ءشوپتى ءوسىرۋ شەندەستىرىلگەن: ەركەكشوپ, تارلاۋ جانە جازدىق س ۇلى. تارلاۋ تاپتاۋعا ءتوزىمدى, قۇنارلى ءارى مالعا جۇعىمدى. ازىقتىق قورەكتىلىگى جىل بويىنا ساقتالادى. كوكتەم شىعىسىمەن مامىر ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن مال تارلاۋ ەگىلگەن تەلىمدە جايى­لادى, سودان سوڭ ماۋسىمنىڭ سوڭىنا دەيىن ەركەكشوپ وسكەن تەلىمگە اۋىستىرىلادى. كەلەسى تەلىمگە اۋىسقان ارالىقتا جايى­لىمدا جەلىنبەي قالعان تار­لاۋ مەن ەركەكشوپ شالعىنى شاۋىپ الىنادى. وسىنداي شارالار ناتيجەسىندە شىلدە ايىندا تارلاۋ ەگىلگەن تەلىم قايتادان مال جايۋعا دايىن تۇرادى. تامىز بەن قىركۇيەكتە مال جازدىق س ۇلى ەگىلگەن تەلىمدە جايىلادى. قازاندا ەركەكشوپ پەن تارلاۋ ەگىلگەن تەلىمدەرگە قايتا ورا­لادى. وسىنداي جۇيەمەن تۇزىل­گەن اۋىسپالى جايىلىم مال­دىڭ ازىقتىق قاجەتتىلىگىن تولى­عىمەن وتەپ, مالدىڭ كۇيىن قوڭدى ساقتايدى. 100 باس سيىردى ازىقپەن تولىق قامتۋ ءۇشىن كولەمى 120 گەكتارلىق جايىلىم جەرى جەتكىلىكتى, ياعني 1 باس سيىرعا 1,2 گەكتار جەتكىلىكتى.

جايىلىمداردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن, ارينە, ءبىرىنشى كەزەكتە قوي مەن جىلقى شارۋا­شىلىعىن بارىنشا دامىتۋ قا­جەت. قۋاڭ جەردە وسەتىن الاسا كەلگەن جاتاعان ءشوپ قاۋىمداستىعىن تەك قوي مەن جىلقى تولىق جەي الادى. ارينە, قۋاڭ ايماقتاردا ءجيى كەزدەسەتىن كۇيرەۋىك, قوڭىر­باس, بۇيىرگىن, كوكپەك, ميا, شوعان, مورتىق, الابۇتا, تۇيەتىكەن, جانتاق وسىمدىكتەرىن تەك تۇيە مالى عانا ءسۇيسىنىپ جەيتىنىن ەسكەرسەك, تۇيە سالاسى دا نازارعا الىنعانى ابزال.

تاعى ءبىر ماسەلە – مالدى اسىلداندىرۋ جايى. كەڭەس كەزىندە ءناسىلى مەن ونىمدىلىگىنە قاراي «وندىرىستىك مال», «تۇقىم مال», «اسىل تۇقىمدى مال» جانە «اتا­لىق مال» دەپ توپتاستىرىپ, ولار­دى باعالاۋدىڭ ارنايى جەكە جۇيەلەرى قالىپتاسقان-دى. بۇگىن­دە بۇل جۇيە توقىرادى. اسىل تۇقىمدى مالدى ىرىكتەۋ, باعالاۋ جانە اتالىق مالدى ۇرپاعىنىڭ ساپاسى بويىنشا سىناۋ ءۇردىسى دارمەنسىز كۇيدە. ەلدە اسىل تۇ­قىم­­دى مال ورنى ويسىراپ تۇر. قوي­دا اسىل تۇقىمدى مال ۇلەسى 16%, سيىردا 13%-دان اسپايدى. مال ءوسىرۋدىڭ زاماناۋي اعىمىنا قاراساق, قاجەتتى ۇردىستەردى تسيفر­لاندىرۋ شارۋاشىلىقتى ءتيىمدى جۇرگىزۋدە ەڭ باستى تەتىك ەكە­نىن بايقايمىز. بۇل باعىتتا ينس­تيتۋت تاراپىنان ءتيىستى جۇ­مىس قولعا الىنىپ, عىلىمي ازىر­لەمە جۇزەگە اسىرىلادى.

قازىر عالىمدار توبى مالدىڭ اسىل تۇقىمدىق قۇندىلىعىن باعالاۋدىڭ زاماناۋي BLUP ءادىسىن وندىرىسكە ەنگىزگەلى جاتىر. سونداي-اق جايىلىمدىق قوردى ءتيىمدى يگەرۋدىڭ بارلىق جولىن قامتىعان 5 ينتەراكتيۆتى كارتادان تۇراتىن WEB-پورتال وندىرىسكە ەندى. WEB-پورتالدىڭ ەلەكتروندىق كارتا قوسىمشاسى جايىلىمداعى سۋ كوزدەرىنىڭ جاعدايى, مولشەرى, مينەرالدانۋ دەڭگەيى جانە ولاردى قول­دانۋ مۇمكىندىكتەرى تۋرا­لى تولىق اقپارات بەرەدى. عالىم­دار دايىنداعان وسى باعدار­لاما مەملەكەتتىك تسيفرلاندىرۋ باع­دارلاماسى لەگىنە كىرسە, ەلدە مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدىڭ بەرىك ىرگەتاسى قالىپتاسار ەدى.

مال شارۋاشىلىعىن وركەندە­تۋ – ەلدەگى شارۋانىڭ تىرشىلىك تىنىسىن كەڭەيتۋدىڭ بىردەن-ءبىر دارا جولى. مال شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرى كۇنى مەرەكەسى قارساڭىندا بارشا قاۋىمعا جا­يىلىم شۇيگىن, مال كۇيلى بولسىن دەگەن تىلەك ايتامىن.

ايبىن تورەحانوۆ,

اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور