«وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى سەرگەي تەرەششەنكوعا باردىق. ول جىلاعانداي بولدى: «مۇنى ەستىگەن پارتيا باسشىسى قاتتى رەنجيدى. سىزدەر جاي ادام ەمەسسىزدەر, ورازالى, سەن مەنىڭ ۆاننوۆكادان بىرگە كەلە جاتقان جەرلەسىم ەمەسسىڭ بە؟ تىم بولماسا «وتان» پارتياسىندا سەن قالساڭشى», دەدى. ءبىز ءوز ۇستانىمىمىزدا تۇردىق. سونىمەن, قۇرىلتاي سەزد وتكىزدىك الماتىدا. مەن زيالىلاردى قوستىم – دۋلات يسابەكوۆ, نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ, التىنبەك قورازباەۆ, ت.ب. وسىلايشا بىرىگىپ, «اۋىل» پارتياسىن قۇردىق.
تۇڭعىش رەت پارلامەنتتە فراكتسيا قۇراتىن بولدىق. عانەكەڭ ايتتى, سەنى كوبىسى بىلەدى, پارلامەنتتە تالاي رەت دەپۋتات بولدىڭ, فراكتسيا قۇرۋ ىسىمەن اينالىس دەپ. سونىمەن, فاريزا وڭعارسىنوۆا, شەرحان مۇرتازانى كوندىردىم, امالبەك تشانوۆ: «ەگەر عاني قاليەۆ بولسا بارمايمىن, ول اسپانعا قاراپ جوندەپ امانداسپايدى», دەدى. «جوق, مەن بولام فراكتسيا باسشىسى», دەپ امالبەكتى دە ارەڭ كوندىردىم. سونىمەن, جاڭاعى ايتقان نەبىر تۇلعالارمەن تاريحتا ءبىرىنشى رەت پارلامەنتتە «اۋىل» فراكتسياسى قۇرىلدى. بۇل, ارينە, تاريحي وقيعا بولدى.
فراكتسيا جاقسى قارقىنمەن پارلامەنتتە تالاي باستاما كوتەردى. مىسالى, ءبىرىنشى رەت 2000 جىلى «اۋىلشارۋاشىلىق سەرىكتەستىكتەرى جانە ولاردىڭ قاۋىمداستىقتارى (وداقتارى)» دەگەن زاڭعا باستاماشى بولىپ, قابىلدادىق. جالپى, «اۋىل» پارتياسىنىڭ قۇرىلۋىنا, ونىڭ قالىپتاسۋىنا, بەدەلىنىڭ وسۋىنە اكادەميك عاني قاليەۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى وتە زور بولدى. وتپەلى كەزەڭدە قازاقستاندا تالاي پارتيالار قۇرىلدى, جويىلدى. ال «اۋىل» پارتياسى ساقتالىپ قالدى.
بۇرىنعى بيلىك ۋاقىتىندا پارتيالىق مونوپوليا قالىپتاسقان ەدى. كەيىن سايلاۋدا تالاي رەت «اۋىل» پارتياسى اتىنان ءوتىپ تۇرساق تا, بيلىك وتكىزبەي تاستادى.
اشىعىن ايتۋ كەرەك, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كەلگەن سوڭ, «اۋىل» پارتياسىنا شىنايى تۇردە جول اشىلدى. مىنە, ەندى پارلامەنتتە سەرىك ەگىزباەۆ باستاعان «اۋىل» پارتياسى وتە بەلسەندى. ەربولات ساۋرىقوۆ, قاراقات ابدەن, جيگۋلي دايراباەۆ, ت.ب. دەپۋتاتتار جاقسى جۇمىس ىستەپ جاتىر.
1990 جىلى ىشكى جالپى ونىمدەگى ء(ىجو) اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى 27–29% بولدى. قازىر 5-اق پايىز. اشىعىن ايتۋ كەرەك, اۋىل قۇلدىراپ كەتتى, كەيىنگى جىلدارى عانا باس كوتەرە باستادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن ءىجو-ءنىڭ 20%-ىنا دەيىن كوتەرگەن جاعدايدا قازاقستان ەكونوميكاسى تۇراقتى بولادى. ءالى دە بولسا الەمدە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى ارقىلى باسەكەگە تۇسە الامىز. سەبەبى الەمدە الداعى 30 جىلدا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمىنە ەكى ەسەدەن كوپ سۇرانىس تۋادى, ال سۋ تاپشىلىعى 50–60%-عا دەيىن وسەدى. «اۋىل شارۋاشىلىعىن كەشەندى دامىتۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بولۋى كەرەك. كەلەشەكتە ازىق-ت ۇلىك دەرجاۆاسىنا اينالۋىمىز قاجەت. بار مۇمكىندىگىمىزدى پايدالانعان دۇرىس.
1994 جىلى جوعارعى كەڭەستە ەكونوميكالىق رەفورما كوميتەتىنىڭ توراعاسى, جۇمىسشى توپتىڭ باسشىسى رەتىندە «جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات» تۇجىرىمداماسىن جاساپ, قابىلدادىق. ونىڭ نەگىزگى يدەياسى تاۋار وندىرۋشىلەرىمىزدى قولداۋ, اۋىلدى قولداۋ بولاتىن. مىسالى, ءالى كۇنگە دەيىن پايدالانىپ كەلە جاتقان ۇكىمەتتىڭ ۇشجىلدىق ينديكاتيۆتى دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اۆتورى – ءبىز.
«اۋىلىنا قاراپ, ازاماتىن تانى» دەگەندەي, «اۋىلىڭىزدىڭ بۇگىنگى ءحالى نەشىك؟» دەگەن سۇراقتى ءار قازاققا قوياتىن ۋاقىت كەلدى. قازىر اۋىلعا از باراتىن بولدىق. بارا قالساڭ, جەتىمنىڭ كۇيىندەي اۋىلىمىزدى كورىپ جۇرەك اۋىرادى. سوندا تۋعان جەرىمىز ءۇشىن جەرگە قارامايتىنداي بولۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟
اينالامىزدا اۋىلدان شىعىپ, ءوسىپ-ءونىپ, باي-باعلانعا اينالعان ازاماتتار كوپ. ەگەر سولار ەرتەڭگى ۇرپاعىمىز جاقسى ءومىر ءسۇرسىن دەسە, اۋىلعا كومەك بەرۋى كەرەك, ءتىپتى نەمەرەلەرىنە اۋىلدان ءبىر-ءبىر ءۇي جاساپ بەرسىن. سەبەبى كەلەشەكتى بولجاساق, 20–30 جىلدان كەيىن جاساندى ينتەللەكت زامانىندا ساف اۋا دا, جەمىس-جيدەك تە, ەكولوگيالىق تازا ازىق-ت ۇلىك تە اۋىلدا بولادى. اۋىلعا كوشۋ ۋاقىتى كەلەدى. سول شاقتاردا قول ءۇزىپ كەتكەن اۋىلىڭىز ءسىزدى قابىلداي ما؟ ۇلتتىڭ ساۋلىعىن بۇگىننەن ويلاۋ دەگەن سول بولماق.
مەنىڭ ۇسىنىسىم – ناۋرىز مەرەكەسى قارساڭىندا ءار ءۇش-بەس جىل سايىن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى اۋىلداردان شىققان ازاماتتاردىڭ باسىن قوسىپ, «ناۋرىزدا تۋعان جەردە قاۋىشۋ» اتتى يگى ءىس-شارا وتكىزۋ. بۇل باستاما تۋعان جەرگە تاعزىم ەتىپ, اۋىلدى كوركەيتۋگە باعىتتالعان ناقتى قادامعا اينالماق. وسىنداي جيىندار ارقىلى زاماناۋي تالاپتارعا ساي جاڭا اۋىلدار قالىپتاسىپ, ەلدى مەكەندەردىڭ الەۋمەتتىك ءارى مادەني الەۋەتى ارتا تۇسەر ەدى.
بۇگىندە ءار اۋداننان, ءار اۋىلدان ەلگە تانىلعان كاسىپكەرلەر مەن ءتۇرلى سالا ماماندارى شىقتى. ەندىگى كەزەكتە اۋدان اكىمدىكتەرى وسىنداي ازاماتتارمەن جۇيەلى بايلانىس ورناتىپ, ولاردى تۋعان جەرگە شاقىرىپ, كىشى قۇرىلتاي وتكىزىپ, «اۋىلعا كومەك كورسەتۋ» باعدارلاماسىن قابىلداسا, وتە وزەكتى ءارى ومىرشەڭ باستاما بولار ەدى. بۇل ارقىلى تۋعان جەرگە قۇرمەت كورسەتۋ مادەنيەتى ورنىعىپ, اۋىل ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە تىڭ سەرپىن بەرىلمەك. اۋىلدان تۇلەپ ۇشقان ازاماتتار ءبىلىم, ونەر, مادەنيەت پەن سپورت سالالارىن قولداۋعا, الەۋمەتتىك تۇيتكىلدەردى شەشۋگە, بيزنەس-جوسپارلار جاساپ, شاعىن كاسىپ اشۋعا, ينۆەستيتسيا تارتۋعا, حالىققا قۇقىقتىق كەڭەس بەرۋگە جانە باسقا دا يگى ىستەرگە دەمەۋشىلىك كورسەتەرى ءسوزسىز. مۇنداي ەلدىك ءمانى بار باستامانى «اۋىل» پارتياسى مەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءۇش تارماعى, قوعامدىق ۇيىمدار بىرلەسىپ قولعا السا, «اۋىلعا اسار» اتتى جالپىحالىقتىق قوزعالىسقا اينالۋى ابدەن مۇمكىن. ناتيجەسىندە, ءار اۋىلدىڭ ءوز ازاماتتارى تۋعان جەرىنىڭ كوركەيۋىنە ۇلەس قوسىپ, اۋىل ەكونوميكاسى مەن الەۋەتى ارتىپ, بەرەكەلى تىرشىلىككە جول اشىلادى.
ايماقتىق دامۋعا ەرەكشە ءمان بەرۋىمىز قاجەت. وسى تۇرعىدا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن ىلگەرىلەتىپ, وڭىرلەردى وركەندەتۋگە باعىتتالعان جوبا ۇسىنامىن. ءار ايماقتى كەشەندى دامىتۋعا ارنالعان جوبانىڭ اتاۋى – ء«بىرتۇتاس حالىقتىق شاعىن جانە ورتا كاسىپتىڭ 100 جوباسى». ءار ءوڭىردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە ساي مامانداندىرۋ جۇرگىزىلىپ, باسىم باعىتتارى ايقىندالۋعا ءتيىس. سول نەگىزدە ءار وبلىستا 100 ناقتى جوبا قۇرىلسا, رەسپۋبليكادا 2 مىڭنان اسا كاسىپكەرلىك باستاما جۇزەگە اسادى. بۇل جوبالاردى قارجىلاندىرۋ كوزى رەتىندە «ەلگە قايتارۋ قورىن» پايدالانۋ ۇسىنىلادى. وسىلايشا, مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە سالماق سالماي, ۇلتتىق قورعا دا قول سۇقپاي, ەلدەن زاڭسىز شىعارىلعان قاراجاتتى ەل يگىلىگىنە جاراتۋعا بولادى. بۇل ىسكە كەزىندە حالىقتىڭ ارقاسىندا بايىعان 162 كاسىپكەر دە ۇلەس قوسۋعا ءتيىس. ەگەر وسى جوبانىڭ كەمىندە 60-70% جۇزەگە اسسا, ەل ەكونوميكاسى ەكپىن الىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ەداۋىر جاقسارادى. قازىرگى تاڭدا ەكونوميكانى شاپشاڭ ءوسىرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى شاعىن كاسىپكەرلىك ەكەنىن ايقىن اڭعارامىز.
ورازالى سابدەن,
قازاقستان عالىمدار وداعىنىڭ پرەزيدەنتى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى, اكادەميك, «اۋىل» پارتياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى
