سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ەنەرگيا كوزدەرىن تەك جەل مەن گيدروەنەرگەتيكامەن شەكتەۋ – ەۋروپا ءۇشىن قاۋىپتى تاڭداۋ. كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى اۋا رايىنىڭ تۇراقسىزدىعى, گەوساياسي تاۋەكەلدەر جانە تەحنولوگيالىق ىركىلىستەر مۇنداي ءتاسىلدى ءتيىمسىز ەتەدى. ەكولوگيالىق تۇرعىدان تازا بولۋ ءۇشىن ءارتاراپتاندىرۋ قاجەت. جەل, كۇن, گەوتەرمالدىق ەنەرگيا, جاسىل سۋتەگى – مۇنىڭ ءبارى تۇراقتى ەنەرگەتيكالىق بولاشاقتىڭ ءبىر بولىگى بولۋى كەرەك.
مامىردىڭ سوڭىندا استانادا حالىقارالىق فورۋم وتەدى. وعان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قاتىسادى. جيىن بارىسىندا 39 پانەلدىك سەسسيا ۇيىمداستىرىلماق. ونىڭ ونىنا الەمدىك كوشباسشىلار كەلەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
فورۋم باعدارلاماسى «سىرتقى ساياسات جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك», «ەنەرگەتيكا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى», «ەكونوميكا جانە قارجى» دەپ اتالاتىن ءۇش نەگىزگى تاقىرىپتان تۇرادى. كليماتتىق ساياسات دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ساۋلە سابيەۆانىڭ ايتۋىنشا, وسى فورۋمدا جاھاندىق قاۋىپسىزدىك تاقىرىبىندا ەنەرگەتيكاعا باسا ءمان بەرىلەدى.
– استانا فورۋمى – بۇل الەمدىك دەڭگەيدەگى ماڭىزدى ديالوگ الاڭى, وندا الەمدىك كوشباسشىلار, ينۆەستورلار, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ساراپشىلار تۇراقتى دامۋ, جاسىل ەكونوميكا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى ماسەلەلەرىن تالقىلايدى. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, فورۋمنىڭ باستى ماقساتى – كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن تۇراقتى دامۋ ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارۋ. بۇل تاقىرىپتار قازىرگى الەمدىك كۇن تارتىبىندە ەرەكشە ورىن الادى, ويتكەنى كليماتتىڭ وزگەرۋى ادامزات بولاشاعىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. قازاقستاننىڭ بۇل فورۋمداعى ءرولى ەرەكشە. 2016 جىلى ەل پاريج كەلىسىمىنە قوسىلىپ, پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ازايتۋعا مىندەتتەمە الدى. بۇل كەلىسىم اياسىندا قازاقستان 2030 جىلعا دەيىن پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن 1990 جىلعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا 15%-عا قىسقارتۋعا ءتيىس. قازىرگى ۋاقىتتا ەلدەگى جىلدىق پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارى شامامەن 340 ملن توننانى قۇرايدى. 2030 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىشتى 325 ملن تونناعا دەيىن تومەندەتۋ ماقساتى تۇر. ول ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا, ونەركاسىپ, كولىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سياقتى نەگىزگى سالالارىندا شىعارىندىلاردى ازايتۋ قاجەت, – دەيدى ديرەكتور.
ەلىمىز – مۇناي مەن گازعا باي ەل. بىراق بۇگىندە ول جاسىل ەنەرگياعا بەت بۇرىپ وتىر. 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋدى ماقسات ەتكەن قازاقستان 2030 جىلعا قاراي ەنەرگەتيكالىق بالانسىنداعى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا ۇلەسىن 15%-عا, ال 2050 جىلعا قاراي 50%-عا جەتكىزۋدى كوزدەيدى. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ەل جاڭا تەحنولوگيالار مەن حالىقارالىق سەرىكتەستىككە سۇيەنەدى. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ىسكە قوسىلاتىن «Hyrasia One» جوباسى – قازاقستاننىڭ جاسىل ەنەرگياعا دەگەن ۇمتىلىسىنىڭ ايقىن دالەلى. بۇل جوبا 50 ملرد ەۋرو كولەمىندەگى ينۆەستيتسيانى قاجەت ەتەدى جانە 2030 جىلى ىسكە قوسىلۋعا ءتيىس. جوبانىڭ ماقساتى – جاسىل سۋتەگىنى ءوندىرۋ جانە ونى ەكسپورتتاۋ. جاھاندىق جاسىل ەنەرگيا نارىعىندا ماڭىزدى ويىنشىعا اينالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. حالىقارالىق ساراپشى ايدار قۇرماشەۆتىڭ وسى جولدا ورتا دەرجاۆالاردىڭ ماڭىزى زور دەيدى.
– ورتا دەرجاۆالار جاھاندىق جۇيەدەگى تۇراقتاندىرۋشى جانە دەلدال ءرولىن اتقارادى. ولار ۇلكەن دەرجاۆالار اراسىندا تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ, ايماقتىق جانە جاھاندىق باستامالارعا بەلسەندى ارالاسادى. وسى ارقىلى جاڭا كۇش ورتالىقتارىن قالىپتاستىرىپ جاتىر. بۇكىلىنە ورتاق ۇمتىلىس – تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىك, ادامي كاپيتالدى دامىتۋ جانە ەكسپورتتى كەڭەيتۋ. بىراق دامۋ مودەلدەرى ءارتۇرلى: كورەيا – يننوۆاتسيا مەن بىلىمگە, تۇركيا – ونەركاسىپ پەن اسكەري وندىرىسكە, ال قازاقستان لوگيستيكا, ەنەرگەتيكا مەن تۇراقتى دامۋعا باسىمدىق بەرەدى. بۇل ايىرماشىلىقتار ىنتىماقتاستىق ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. قازاقستان اشىقتىققا, ءارتاراپتاندىرۋ مەن ايماقتىق كوشباسشىلىققا نەگىزدەلگەن ساياسات جۇرگىزىپ وتىر. بۇل ەلدى ەنەرگەتيكا, ترانزيت, سۋتەگى ەكونوميكاسى مەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى باعىتتارىندا الەمدىك ۇدەرىستەردىڭ ماڭىزدى قاتىسۋشىسىنا اينالدىردى. اسىرەسە ازيا مەن ەۋروپانى جالعايتىن ورتا ءدالىزدى دامىتۋعا قاتىسۋىمىز – الەمدىك جەتكىزۋ تىزبەگىنە ەلەۋلى ىقپال ەتەدى. بۇل باعىت 2024 جىلى 4,5 ملن توننا جۇك تاسىمالداپ, 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 62% ءوسىم كورسەتتى, – دەپ ءتۇسىندىردى ول.
سول سەبەپتى دە ەلىمىز تەك ەۋروپامەن شەكتەلمەي, قىتاي, ءباا جانە ازيا دامۋ بانكىمەن دە جاسىل ەنەرگيا جوبالارىن دامىتىپ وتىر. بۇل ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمىن جاڭارتۋعا جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا ءوندىرىسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. سونىمەن قاتار ازەربايجان جانە وزبەكستانمەن بىرلەسىپ, كاسپي تەڭىزىنىڭ استىنان وتەتىن سۋاستى كابەلى ارقىلى ەۋروپاعا جاسىل ەنەرگيا جەتكىزۋ جوباسى قاراستىرىلىپ وتىر.
– ەنەرگەتيكا, ازىق-ت ۇلىك جانە كولىك سياقتى ستراتەگيالىق سالالاردا مۇنداي كووپەراتسيا اسا ماڭىزدى. استانا فورۋمى – وسىنداي ءوزارا شەشىمدەر ءۇشىن تۇراقتى پلاتفورماعا اينالۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە كوپجاقتى كواليتسيالار مەن ىنتىماقتاستىق مەحانيزمدەرى قالىپتاسىپ جاتىر. مىسالى, ورتا دەرجاۆالارعا ارنالعان ەۋرازيالىق ينۆەستيتسيالىق قور نەمەسە ورتاق تسيفرلىق كەڭىستىك قۇرۋ يدەياسى – بولاشاعى بار باعىتتار. AIF سياقتى فورۋمدار – وسى ۇدەرىستەرگە سەرپىن بەرىپ, ۇزاقمەرزىمدى سەرىكتەستىكتەرگە جول اشادى. ورتا دەرجاۆالار ءبىر-بىرىنە ۇزدىك تاجىريبەلەرمەن الماسۋ, بىرلەسكەن عىلىمي ورتالىقتار قۇرۋ, حالىقارالىق ۇيىمداردا ۇيلەسىمدى ديپلوماتيالىق قادامدار ارقىلى كومەكتەسە الادى. بۇل – ۇلكەن دەرجاۆالارعا قاراعاندا شەكتەۋلى رەسۋرستاردىڭ ورنىن ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقپەن تولتىرۋ جولى, – دەيدى ا.قۇرماشەۆ.
