«بوزوق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى ساۋلە بوكەيحانقىزى: «بۇل ءىس-شارا – پرەزيدەنت ۇسىنعان تاريحي-مادەني مۇرانى قازىرگى زامان تالاپتارىنا ساي قايتا پايىمداۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق جوبا. حالقىمىزدىڭ تاريحي تانىمى مەن وتكەن عاسىرلارداعى مادەني قۇندىلىقتارىن جاس ۇرپاق بويىنا سىڭىرە ءبىلۋىمىز قاجەت. سوندىقتان فەستيۆال تەك مادەني الماسۋ الاڭى ەمەس, ۇلى دالا مۇراسىن ساقتاۋ مەن تەرەڭ پايىمداۋعا باعىتتالعان ورتاق نيەتتە توعىسقان مادەني ءورىس», دەدى.
«بوزوق» ۇلتتىق پاركىن قۇرۋ» جوباسىنىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەركىن ءابىل قونىستىڭ وڭتۇستىك كىرۋ پورتالىنداعى باستى لوكاتسيا دالا وركەنيەتىنىڭ مىڭجىلدىقتارعا جالعاسقان تاريحي ساباقتاستىعى ەكەنىنە جانە بۇل استانا تاريحىنىڭ تامىرىن تۇسىندىرەتىنىن ايتتى.
راسىندا, بۇل اۋماقتا ەرتە تۇركى كەزەڭىندەگى قاعان وردالارىنان باستاپ, ورتا عاسىردىڭ سوڭىنداعى قازاق قىستاۋلارىنا دەيىنگى مادەني مۇرانىڭ ءىزى جاتقانى انىق. العاش 1999 جىلى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن تانىمال ارحەولوگ كەمەل اقىشەۆ: «بۇل قونىس VII–IX عاسىرلاردان XVI–XVII عاسىرلارعا دەيىنگى ارالىقتا, ەجەلگى تۇركىلەردىڭ كيەلى ورنى, ودان كەيىن كەرۋەن ساۋداسىن باقىلايتىن قىپشاقتار قونىسى بولدى», دەگەن پايىم جاسادى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر بويىنشا, قالا كەرۋەن جولدارى تۇيىسىندە ماڭىزدى ءرول اتقارعان. ەگىنشىلىك, بالىق اۋلاۋ جانە كەرۋەن ساۋداسىن باسقارۋمەن اينالىساتىن بىردەن-ءبىر ورىن. بۇعان قازبا كەزىندە تابىلعان ستاتسيونارلىق, وندىرىستىك جانە يرريگاتسيالىق قۇرىلىستار قالدىعى, تۇرمىستىق زاتتار, قارۋ-جاراق, زەرگەرلىك بۇيىمدار, مونەتالار جانە ت.ب. ارتەفاكتىلەر دالەل.
كەشكىلىك باستالعان فەستيۆال كونتسەرتتىك باعدارلاماعا ۇلاستى. ونى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «قازاقكونتسەرت» بىرلەستىگىنىڭ ءانشىسى قۇماربەك قالقاتاي بيىل تۋعانىنا 180 جىل تولىپ وتىرعان ابايدىڭ «جەلسىز تۇندە جارىق اي» انىمەن اشىپ بەردى. وزگە دە انشىلەر مۇحيت مەرالىنىڭ, ءبىرجان سالدىڭ جانە حالىق اندەرىن ورىندادى. اسىرەسە سوناۋ عاسىرلار قويناۋىنان كەلە جاتقان كوشپەلىلەردىڭ «وتپەن الاستاۋ» ءداستۇرى كوڭىلدەگىدەي ءوتتى.
بۇل ءراسىمدى اتقارعان «بوزوق» مۋزەي-قورىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى زۋبايدا قابيقىزى: «قازاق دۇنيەتانىمىندا «وت» ۇعىمىنىڭ استارىندا «وتان», «وتباسى», «وتاعاسى», ت.ب. اتاۋلار جاتقانى انىق. وتپەن الاستاعان شاڭىراق, وشاق, ۇرپاق پالە-جالادان ارىلادى دەپ تۇسىنگەن. بۇرىنعى زاماندا وتپەن الاستاۋ جايلاۋعا كوشۋ كەزىندە ورىندالعان. كوشپەلىلەر جاڭا قونىسقا جەتكەندە ەكى وت جاعىپ, اراسىنان مالدى وتكىزگەن ەكەن. بۇل امال – مالدى كوز تيۋدەن, اۋرۋ-سىرقاۋدان, جاماندىقتان ساقتايدى دەپ سەنگەن», دەدى.
راسىندا, قازاق وتتى قادىرلەگەن. عۇلاما عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ: «قازاقتار وتقا ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايدى, وعان تۇكىرمەيدى, قوقىس تاستامايدى. وتتى نەمەسە ونىڭ ك ۇلىن باسۋعا بولمايدى. ادامگەرشىلىكتەن ادا, وتىرىكشى, بەيباستاق ادامدى «وتسىز» دەيدى», دەپ اتاپ وتكەن.
فەستيۆالدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى تۇسى – «اڭىز ءتۇنى». بۇل شارا اياسىندا كەشكى سالقىندا باستارى توعىسقان تاريحشى-ارحەولوگتەر بوزوق قالاشىعىنىڭ تاريحي ماڭىزى مەن ۇلى دالا وركەنيەتىندەگى فەنومەندىك ءرولى تۋرالى وي-پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. كەلەلى كەڭەسكە اعا بۋىن عالىمدارمەن قاتار جاستار دا قاتىستى.
«مۇنداي سۇحباتتاسۋ اۋىزشا تاريحتى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋ ءداستۇرىن جالعاستىرعان ماڭىزدى رۋحاني جيىن بولدى. ال بۇگىنگى تۇنگى ساياحات مادەني وقيعا رەتىندە عانا ەمەس, ەتنوگرافيالىق رەكونسترۋكتسيا مەن مۋزەيلىك پەداگوگيكانىڭ توعىسقان تاريحي كەڭىستىگى رەتىندە كورىنىس تاپتى. بۇل ءىس-شارا تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىن ناسيحاتتاۋ ارقىلى ۇلتتىق بولمىستى قالىپتاستىرۋدىڭ جولىن ايقىندايدى. سونىمەن قاتار فەستيۆال وتكەندى بولاشاقپەن ساباقتاستىرۋدىڭ العاشقى شارتتارىن اشىپ بەردى», دەدى تانىمال ارحەولوگ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ جانىنداعى ك.اقىشەۆ اتىنداعى ارحەولوگيا عزي ديرەكتورى مارال حابدۋلينا حانىم.
* * *
جۇرتشىلىق نازارىن اۋدارعان تۇنگى الاۋ تويىنا ەلمەن بىرگە بەلگىلى سۋرەتشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى كامىل مۋللاشەۆ, تانىمال كەسكىندەمەشى ءومىرالى يسمايلوۆ قاتىسىپ, قىلقالام شەبەرى رەتىندە فەستيۆال بارىسىن كوپشىلىكپەن بىرگە تاماشالادى.
جينالعان حالىقتىڭ ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعان – ء«ىنجۋ» اتتى ايەل بەينەسى. بۇل جادىگەر 2002 جىلى اقسۇيەكتەر قورىمىنا جۇرگىزىلگەن قازبا كەزىندە تابىلىپتى. ء«ىنجۋ – شامامەن XIII–XIV عاسىردا ءومىر سۇرگەن موڭعول ايەلى. جىبەكتەن تىگىلگەن كويلەك, موينىندا مونشاقتار, قۇلاعىندا كۇمىس سىرعاسى بار. ارىستاننىڭ باسى بەينەلەنگەن ەكى كۇمىس بىلەزىكتى ەدىل بويىنداعى شەبەرلەر جاساعانىن بىلدىرەدى. ايەل باسىنا ساۋكەلە ءتارىزدى «بوكتاگ» كيگەن. مۇنى كەز كەلگەن ايەل كيە بەرمەگەن. ەڭبەگى سىڭگەن موڭعول ەليتاسىنا قابىلدانعان ايەلدەرگە تيەسىلى. باسكيىمى كاۋري قابىرشاقتارىمەن اسەمدەلگەن. بۇل قابىرشاقتاردىڭ ءۇندىستان اۋماعىنان كەلەتىنىن ەسكەرسەك, سول زامانداعى ساۋدا-ساتتىق قاتىناسى قالاي دامىعانىن كورە الامىز. بۇعان قوسا قولا اينا, قابىرشاقتان جاسالعان مونشاق تابىلدى. جەرلەۋ سالتاناتى, قانجار مەن نايزانىڭ بولۋى ونىڭ جاۋىنگەر ەكەنىن كورسەتەدى», دەيدى مۋزەي قىزمەتكەرلەرى.
بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا ماسكەۋدەگى رعا انتروپولوگيا جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ انتروپولوگيالىق رەكونسترۋكتسيا زەرتحاناسى ءىنجۋدىڭ باسسۇيەگىنە نەگىزدەي وتىرىپ, جالپى بەينەسىن قالپىنا كەلتىرگەن. مامانداردىڭ نەگىزدەۋىنشە, ايەل 50 جاس شاماسىندا كورىنەدى.
