تۇرعىنجايدى تابيعي اپاتتان قالاي ساقتاندىرامىز؟

ەل اۋماعىنىڭ 75%-ىندا داۋىل, كوش­كىن, سەل, سۋ تاسقىنى, ەپيدەميا, توتەن­شە تەمپەراتۋرا, جەر سىلكىنىسى, ورمان, دالا ورتتەرى سياقتى تابيعي اپاتتار قاۋ­پى جوعارى. كليماتتىڭ وزگەرۋى بىرەسە سۋ تاس­قىنىنا, بىرەسە قۇرعاقشىلىققا ۇشى­راتىپ, جاعدايدى كۇردەلەندىرە تۇسەدى. ستاتيستيكا ەلىمىزدە جىل سايىن 3-4 مىڭ توتەنشە جاعداي بولىپ, ون­ شاق­تى ادام قازا تاباتىنىن, 3-5 مىڭ ادام زارداپ شەگىپ, شىعىن 16 ميلليارد تەڭ­گەنى قۇرايتىنىن كورسەتەدى. توتەنشە جاع­دايلار مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 2 قالا, 6 وبلىس سۋ تاسقىنىنا, 2 قالا, 13 وبلىس سەيسميكالىق قۇبىلىسقا بەيىم.

بىلتىر ەلىمىزدە 12,5 مىڭ توتەنشە جاعداي مەن تابيعي, تەحنوگەندىك سيپاتتاعى وقيعا تىركەلىپ, ماتەريالدىق زالال 459,6 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. بىرقاتار تابيعي اپات تۇرعىن ءۇي قورىنىڭ ايتارلىقتاي بۇزىلۋىنا اكەلدى. بىلتىرعى جەر سىلكىنىسى مەن سۋ تاسقىنى, سونداي-اق 2023 جىلعى ورمان ورتتەرى تابيعي اپات تاۋەكەلىن  قار­جىلاندىرۋداعى ولقىلىقتاردى كورسەت­تى, ازاماتتاردى قورعاۋ جۇيەسىن ءتيىستى دەڭ­گەيدە ۇستاپ تۇرۋدى, سونداي-اق زار­داپ شەككەن حالىقتىڭ شىعىندارىن, زاقىم­دانۋدى قالپىنا كەلتىرۋ شارالارىن قولداۋدى شەكتەدى.

تۇرعىنداردىڭ از عانا پايىزى ءوز مۇلكىن سانالى تۇردە ساقتاندىرىپ, كوپ­شى­لىگى نەگىزىنەن مەملەكەتتىڭ كومەگىنە سۇيەنگەن ەرىكتى ساقتاندىرۋ جۇيەسى ءتيىمسىز بولىپ شىقتى. حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, ساقتان­دى­رۋ كومپانيالارىنا دەگەن سەنىم­نىڭ تومەندىگى, سونداي-اق توتەنشە جاعداي­لاردان كەيىن مەملەكەتتىك كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى ەرىكتى ساقتاندىرۋدىڭ دامۋىن تەجەدى. ناتيجەسىندە, اپات كەزىندە تۇرعىن ءۇيدى قالپىنا كەلتىرۋ اۋىرتپالىعى مەم­لەكەتتىڭ موينىنا ءتۇستى. بۇل بيۋدجەتكە سالماق ءتۇسىرىپ قانا قويماي, رەسۋرس­تاردى باسقا دا ماڭىزدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مىندەتتەردەن الشاقتات­تى. اپاتتى جاعداي بولعان كەزدە قول­دانىستاعى وتەماقى تەتىكتەرى (مىسالى, مەملەكەتتىك قولداۋ نەمەسە ساقتاندىرۋ ۇيىمدارى ارقىلى) كەلگەن زالالدى تولىق وتەۋگە جەتكىلىكسىز, توتەنشە جاعدايلاردان زارداپ شەككەندەر قارجىلىق قولداۋ­سىز قالادى. بۇل اسىرەسە تابيعي اپاتتار قاۋپى جوعارى ايماقتاردا ازاماتتار مەن بيز­نەسكە ۇلكەن تاۋەكەلدەر تۋدىرادى. قاۋىپ-قاتەر جوعارى ايماقتاردا م ۇلىك­تى ەرىكتى ساقتاندىرۋمەن قامتۋ دەڭ­گەيى تومەن. تۇرعىنجايدى تابيعي اپاتتار­دان ساقتاندىرۋمەن قامتۋ ەلىمىزدە نەبا­رى 3,2%-دى قۇرايدى. ءزىلزالا مەن سۋ تاسقى­نى قاۋپى جوعارى الماتى قالاسىندا بۇل كورسەتكىش – 7,7%. ساقتاندىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى مەن قاجەتتىلىگىن جەتە تۇسىنە بەرمەگەندىكتەن, كوپشىلىك توتەنشە جاعدايدى سيرەك كەزدەسەتىن, بولۋ-بولماۋى ەكىتالاي وقيعا رەتىندە قابىلدايدى. ءسويتىپ, حالىق سەنىمدى قورعاۋ تەتىكتەرىنە ەمەس, جاعدايدىڭ قالايشا وربيتىنىنە سەنۋگە بەيىم كەلەدى. تاعى ءبىر پروبلەما – ەرىكتى م ۇلىكتىك ساقتاندىرۋ پوليستەرىنىڭ قۇنى ونى حالىقتىڭ ەداۋىر بولىگىنە, اسىرەسە از قامتىلعان توپتار مەن اۋىلدىق ايماقتاردىڭ تۇرعىندارىنا قولجەتىمسىز ەتەدى. بۇل, اسىرەسە, ءزىلزالا مەن سۋ تاسقىنى قاۋپى جوعارى ايماقتاردا وزەكتى, مۇندا ساقتاندىرۋ ۇيىمدارى ساقتاندىرۋ جاعدايلارىنىڭ پايدا بولۋ ىقتيمالدىلىعىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى بارىنشا جوعارى جارنالار بەلگىلەيدى. ناتيجەسىندە, كوپتەگەن ازامات ساقتاندىرۋدان باس تارتادى.

بۇگىندە ەلىمىزدە م ۇلىكتى ساقتان­دىرۋ ەرىكتى نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلسا, تابيعي اپاتتار قاۋپى جوعارى وزگە ەلدەردە ساقتاندىرۋ جۇيەلەرى مەملەكەت-جەكەشەلىك ارىپتەستىك نەگىزىندە بارىنشا ءتيىمدى جۇمىس ىستەيدى. مىسالى, اقش-تا سۋ تاسقىنى قاۋپى بار اۋماقتارداعى تۇرعىندار مەن بيزنەس ءۇشىن ساقتاندىرۋ مىندەتتى. كوممەرتسيالىق ساقتاندىرۋ ۇيىمدا­رىن مەملەكەت قايتا ساقتاندىرادى. يسپانيادا ارنايى مەملەكەتتىك قور اپات­تىق تاۋەكەلدەردى 100% وتەيدى. تۇركيادا جىلجىمايتىن تۇرعىن ءۇي مۇل­كىن جەر سىلكىنىسىنەن ساقتاندىرۋ­دىڭ ۇلتتىق باع­دارلاماسى 1999 جىلعى جويقىن جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن قۇرىلدى. قىرعىزستاندا ساقتاندىرۋ­سىز تۇرعىن ءۇيدى ساتۋ مۇمكىن ەمەس, ازەر­بايجان­دا ورتالىقتاندىرىلعان ساقتاندىرۋ قورى جۇمىس ىستەيدى.

وسى تۇرعىدا قازىر ازىرلەنىپ جاتقان زاڭ جوباسى ازاماتتارعا م ۇلىكتىك شىعىن­داردى وتەۋ تەتىگىن نىعايتۋ ماقسا­تىن­دا تۇرعىنجايدى جەر سىلكىنىسى مەن سۋ تاس­قىنىنان ساقتاندىرۋدى كوزدەيدى. «تۇرعىنجايلاردى تابيعي اپاتتار­دان مىندەتتى ساقتاندىرۋ تۋرالى», «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭناما­لىق اكتىلەرىنە تۇرعىنجايلاردى تابي­عي اپاتتاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋ, ساقتان­دىرۋ نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تو­لىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبا­لا­رىنا رەتتەۋشىلىك ساياساتتىڭ كونسۋل­تاتيۆتىك قۇجاتى ازىرلەنىپ, باس­تاما جاريا تالقىلاۋعا شىقتى. جوباعا سايكەس مىندەتتى ساقتاندىرۋ ەڭ قاۋىپتى ايماقتاردان باستاپ كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزىلەتىن بولادى. ونىڭ قاتارىندا مەملەكەتتىك ساقتاندىرۋ ۇيىمىن قۇرۋ, وڭىرلىك تاۋەكەلدەر ەسكەرىل­گەن بازالىق ساقتاندىرۋ تاريفتەرىن ەنگىزۋ, الەۋمەتتىك وسال توپتاعى ازاماتتار ءۇشىن ساقتاندىرۋ سىياقىلارىن سۋبسيديالاۋ, حالىقارالىق نارىقتارداعى تاۋەكەلدەردى قايتا ساقتاندىرۋ كوزدەلەدى. ساقتاندىرۋ سىياقىلارىن جيناقتاۋ جونىندەگى بىرىڭ­عاي وپەراتور بولاتىن مەملەكەت­تىك ساقتان­دىرۋ ۇيىمىنىڭ قۇقىقتىق ەرەجەلەرى زاڭنامادا ايقىندالادى. ۇيىم قىزمەتتىڭ ايرىقشا ءتۇرى رەتىندە اپاتتار تاۋەكەلىنەن ساقتاندىرۋدى جۇزەگە اسىرىپ, قارجى نارىعىن باقىلاۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ رەتتەۋىندە بولادى.

جىل سايىنعى جارنانىڭ مولشەرى تۇرعىن ءۇيدىڭ ورنالاسقان جەرى مەن تۇراقتىلىعىنا بايلانىستى 1 000-نان 20 000 تەڭگەگە دەيىن بەلگىلەنەدى. اپات بولعان جاعدايدا تولەمدەر 10 ملن تەڭگەگە جەتۋى مۇمكىن. الدىمەن كومەك شۇعىل قاجەتتىلىكتەرگە, سودان كەيىن تۇرعىن ءۇيدى جوندەۋگە, قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالماق. ازىرلەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, مىندەتتى ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتۋعا, حالىق اراسىندا ساقتاندىرۋ مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا, سونداي-اق قۇرىلىس ستاندارتتارىن جاقسارتۋدى, جىلجىمايتىن م ۇلىك تۋرالى دەرەكتەردى تسيفرلاندىرۋدى ىنتالاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.