قۇرىلىسى وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى باستالعان زاۋىت سوعىس باستالعان تۇستا ءوندىرىستى ۇلعايتىپ قورعاسىن بالقىتۋدان رەكوردتىق كورسەتكىشتەرگە جەتتى. قازاقستاندا بۇكىل قورعاسىن ءوندىرىسىنىڭ 90%, كسرو بويىنشا 70% وسى شىمكەنت قورعاسىن زاۋىتىنا تيەسىلى بولدى. سوندىقتان سوعىس جىلدارىندا اتىلعان ءاربىر ون وقتىڭ جەتەۋى وسى مەتاللۋرگيالىق كومبيناتتىڭ ونىمىنەن جاسالدى. سول سەبەپتى شىمكەنت قورعاسىن زاۋىتى تەك مەگاپوليستىڭ عانا ەمەس, كۇللى قازاقستاننىڭ ماقتانىشى بولىپ قالا بەرمەك.
جالپى ءوندىرىس ورنىنىڭ تاريحىنا قىسقاشا ۇڭىلسەك, زاۋىت سوناۋ 1930 جىلدارى كسرو اۋماعىندا جۇرگىزىلگەن يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعانىن كورەمىز. كاسىپورىننىڭ شەجىرەسى تۋرالى مالىمەت ىزدەستىرگەنىمىزدە مىناداي دەرەكتەر كوزىمىزگە شالىندى.
نەگىزىندە قورعاسىن زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى قاراتاۋ ەتەگىندەگى اششىساي كەن ورنىن يگەرۋگە بايلانىستى جۇرگىزىلدى. كسرو زامانىندا ەكونوميكانى بەسجىلدىقتارعا ءبولىپ دامىتۋ كەڭىنەن قولدانىلدى. وسىعان وراي ءبىرىنشى بەسجىلدىقتا بۇرىنعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جاڭا زاۋىت-فابريكالار قۇرىلىسى وتە ەكپىندى تۇردە سالىندى. ال قورعاسىن زاۋىتىن تۇرعىزۋعا وكىمەت بەل شەشە كىرىستى. ول ءۇشىن بۇكىل كۇشتى جۇمساپ رەسپۋبليكا مەن كسرو-نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جۇمىسشىلار مەن مامانداردى جۇمىلدىردى. تاباندى ەڭبەك ناتيجەسىندە 1934 جىلى قاڭتاردا زاۋىتتىڭ العاشقى كەزەڭى ىسكە قوسىلدى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق ونىڭ وندىرىستىك قۋاتى بۇكىل ەلىمىزدەگى قورعاسىن زاۋىتتارىنىڭ دارەجەسىنەن اسىپ ءتۇستى. تاريحي وقۋلىقتا كورسەتىلگەندەي 1914 جىلى كۇللى پاتشالىق رەسەي وندىرگەن قورعاسىننان ءونىمدى 43 ەسە ارتىق بەردى. 1935 جىلى كاسىپورىندا ستاحانوۆشىلار قوزعالىسى كەڭ ءورىس الدى. بۇل قوزعالىس كاسىپورىنداردا جۇمىسشىلاردى جىگەرلەندىرۋشى كۇشكە اينالدى. ««بەسجىلدىقتى ءتورت جىلدا ورىندايىق!» دەگەن ۇران ءار ادامنىڭ جۇرەگىندە ابدەن ۇيالاپ, ولاردى قاناعاتتاندىرا ءتۇستى. سوتسياليستىك جارىستىڭ جاڭا فورماسى – جاڭاشىلدار قوزعالىسى قانات جايدى» دەلىنگەن زاۋىت شەجىرەسى جايىندا جازىلعان تاريحي وقۋلىقتا. زاۋىت ىسكە قوسىلعان سوڭ ونىڭ وندىرىستىك قۋاتىن ارتتىرۋ جىلدان-جىلعا ۇلعايا بەردى. ماسەلەن 1936 جىلى اششىساي كەنىشىندەگى كەن يگەرۋ الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 1.5 ەسەگە, قورعاسىن زاۋىتىندا ءونىم شىعارۋ 2 ەسەگە ارتقان. ال 1938 جىلى كاسىپورىن جوسپاردان تىس 5.5 ميلليون سومنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپ, ەلىمىزدەگى ءتۇستى مەتاللۋرگيا زاۋىتتارىنىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ مەتال قورىتۋ جونىندەگى جوسپاردى اسىرا ورىندايدى. 1939 جىلى جانقيارلىق ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە شىمكەنتتىك مەتاللۋرگشىلەر بۇكىل وداقتا وندىرىلەتىن قورعاسىننىڭ 60%-دان استامىن بەرۋگە قول جەتكىزدى. سوتسياليستىك جارىس پەن ستاحانوۆشىلار قوزعالىسىن بارىنشا ورىستەتىپ, ەڭبەكتە جەتكەن ەرەن تابىستارى ءۇشىن لەنين وردەنى تابىستالدى. بۇل سول كەزدە كاسىپورىندار مەن ۇيىمدارعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارعى ماراپاتى ەدى.
سوعىس باستالعان جىلى زاۋىت ءوندىرىسىن مايدان دالاسىندا وق-دارىگە قاجەتتى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋگە بەيىمدەدى. ءسويتىپ 1941 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ورتاشا ايلىق ەڭبەك ونىمدىلىگى الدىڭعى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 20% جۋىق ارتتى. زاۋىت بىرنەشە جاڭا ءونىم تۇرلەرىن شىعارۋدى يگەردى. ولاردىڭ قاتارىندا ۆيسمۋت, باببيت, مەتال سۋرماسى, قورعاسىن مەن قورعاسىن پروكاتى, باسقا دا ونىمدەر بار. سوعىستىڭ العاشقى كەزەڭىندە جاۋ قولىندا قالدىرماۋ ماقساتىندا كسرو-نىڭ باتىس وڭىرلەرىنەن كوپتەگەن زاۋىت-فابريكالار ەلىمىزگە كوشىرىلدى. سولاردىڭ ىشىندە 1941 جىلدىڭ اياعىندا ۆورونەج زاۋىتىنىڭ ۇستالىق-پرەسس ماشينا جاساۋ جابدىقتارى ەۆاكۋاتسيالانىپ, شىمكەنت قورعاسىن زاۋىتىنىڭ مەحانيكالىق تسەح اۋماعىنا ورنالاستىرىلدى. كاسىپورىن جانىنان پودولسك قورعاسىن-پروكات زاۋىتى دا جايعاستى. سودان ءوندىرىس كولەمى ۇلعايىپ قوسىمشا قورعاسىن قۇبىرلارى, يلەم, پروكات شىعارىلدى.
«شىمكەنت مايدانعا, ەلگە وندىرىستىك اۋقىمدا قورعاسىن, سنارياد, كومىر, ماقتا, استىق, ەت, ءدارى-دارمەك, كيىم-كەشەك, ەلتىرى, سابىن, ماي, كوكونىس, جەمىس-جيدەك جەتكىزىپ وتىردى. بۇل جەڭىس ارسەنالىنا قوسقان ۇلكەن ۇلەس بولدى» دەپ جازىلادى تاريحي دەرەكتەردىڭ بىرىندە. بۇل جەردە شىمكەنت دەپ سول كەزدەگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى رەتىندە ايتىلىپ وتىر. سوعىستان كەيىنگى جىلداردا دا كاسىپورىن تۇراقتى جۇمىس ىستەپ, تالاي جۇمىسكەرلەردىڭ ەڭبەك ورنىنا اينالدى. مايدان دالاسىنان ورالعان ساربازدار قارۋىن تاستاپ وسى زاۋىتتا جاڭا ەڭبەك مايدانىن باستادى. شىمكەنتتىك ۇوس ارداگەرلەرىنىڭ كوپشىلىگى جاس كەزىندە قورعاسىن زاۋىتىندا ىستەگەن قاراپايىم جۇمىسشى, ماماندار ەدى. زاۋىت قالاقۇراۋشى كاسىپورىن ەسەبىندە تالاي جىل شاھار تۇرعىندارىنىڭ جۇمىس پەن قالاعا پايدا اكەلگەن تابىس كوزى بولىپ كەلدى.
قازىرگى تاڭدا زاۋىت جۇمىسى توقتاپ, بۇكىل وداققا دۇركىرەگەن كاسىپورىن بار ەكەنىن ەسكە سالاتىن ۇيىلگەن قورعاسىن قالدىقتارى عانا قالدى. زاۋىت اۋماعى جەكە ينۆەستورعا بەرىلىپ, ول جەردەن جەكە مەنشىك يندۋستريالدى ايماق بوي كوتەردى. ينۆەستور بۇگىنگى تاڭدا ارنايى كاسىپورىن اشىپ, قورعاسىن قالدىقتارىن تەرەڭ وڭدەۋدى قولعا العان. زاۋىت جابىلىپ بۇرىنعى ورنىنان ەشنارسە قالماسا دا جەڭىستى جاقىنداتقان داڭقتى كاسىپورىن رەتىندە حالىقتىڭ ەسىندە ماڭگى ساقتالارى حاق. ءبىز ايتپاق بولعان شىمكەنت قورعاسىن زاۋىتىنىڭ قىسقاشا تاريحى وسىنداي.
شىمكەنت
