قۇقىقتىق نەگىز جۇمىستى جەدەلدەتەدى
پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ باسىندا وسىدان ەكى جىل بۇرىن بولاشاق قالاسى – الاتاۋ شاھارىن سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىن, بۇل جوبانىڭ تۇتاس ەلىمىز ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىز وسى قالاعا ينۆەستيتسيا تارتىپ, ونى بيزنەستىڭ جانە يننوۆاتسيانىڭ جاڭا ورتالىعى رەتىندە دامىتاتىن بولدىق. وسى جەردە ءومىر ءسۇرۋ, جۇمىس ىستەۋ ازاماتتارىمىزعا, اسىرەسە وسكەلەڭ ۇرپاققا مول مۇمكىندىك بەرمەك. سوندىقتان الاتاۋ قالاسى قۇرىلىسىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارى جاڭا كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلدى. «الاتاۋ قالاسىنىڭ ارناۋلى قۇقىقتىق رەجيمى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. وسى تۇستا بىرنەشە ماڭىزدى ماسەلەنى پىسىقتاپ الۋىمىز كەرەك. الدىمەن, وسى كەزگە دەيىن جۇرگىزىلگەن جۇمىسپەن تانىسايىق. سونىمەن قاتار جەدەل ماسەلەلەر مەن ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان مىندەتتەرگە توقتالۋ قاجەت. ءبىر سوزبەن, الداعى جۇمىستىڭ باعدارىن ايقىنداپ العان ءجون, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, الاتاۋ قالاسىنا قاتىستى كەز كەلگەن ماسەلەنى جەدەل شەشۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى جاعداي جاسالىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە قالانىڭ ساپالى دامۋىنا جول اشاتىن قۇقىقتىق نەگىز تولىق قالىپتاستى. سونىڭ اياسىندا سالىق جەڭىلدىكتەرى ۇسىنىلدى, باقىلاۋ جانە رەتتەۋ تەتىكتەرى دە بيزنەس جۇرگىزۋ ءۇشىن وڭتايلى بولا ءتۇستى. بۇعان قوسا وسى قالادا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارى جان-جاقتى قورعالادى, سونداي-اق تسيفرلىق اكتيۆتەردى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسالادى. سوندىقتان بۇگىندە الاتاۋدى رەسمي تۇردە بىرەگەي قۇقىقتىق مارتەبەسى بار «قارقىندى داميتىن قالا» دەپ اتاۋعا بولادى.
نەگىزى, وبلىستىڭ دامۋ قارقىنى جامان ەمەس. ءتيىستى جۇمىس ىستەلىپ جاتىر. بىلتىر وڭىرلىك جالپى ءونىم كولەمى 6,7 ترلن تەڭگە بولىپ, 5,4 پايىزعا ءوستى. قاڭتار–ساۋىر ايلارىنداعى قىسقا مەرزىمدى ەكونوميكالىق كورسەتكىش بويىنشا ايماق 5-ورىندا تۇر. ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىسى بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتىر. جىل باسىنان بەرى وبلىس ەكونوميكاسىنا 266,2 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىندى. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى شامامەن 900 ملرد تەڭگەگە جەتتى. بىراق اگرارلىق سەكتوردىڭ الەۋەتى ءالى دە تولىق يگەرىلمەي جاتىر. بيىلعى 4 ايدىڭ ناتيجەسىندە اۋىل, ورمان جانە بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ناقتى كولەم يندەكسى 101,2 پايىز بولدى.
– الايدا ءبىر ولقىلىققا نازار اۋدارعىم كەلەدى. قوناەۆ قالاسىنداعى ينفراقۇرىلىم قۇرىلىسى وتە باياۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. «باياعى جارتاس – سول جارتاس», قالانىڭ كەلبەتى – وزگەرىسسىز كۇيدە. بۇل قالادا شۇعىل تۇردە تەاتر, ستاديون, اكىمشىلىك عيماراتتارى مەن مەكتەپتەر سالۋ كەرەك. ونسىز الماتى وبلىسى ءوز اياعىنا تۇرىپ كەتە المايدى. وبلىس باسشىلىعى وسى وزەكتى ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارۋى قاجەت. وزدەرىڭىز دە بىلەسىزدەر, جاڭا قالا سالۋ تۋرالى شەشىم ەكونوميكامىزدا كۇردەلى جاعداي بولعان كەزدە قابىلداندى. بىراق ءبىز بۇل ماسەلەگە بايىپپەن قارادىق. اسىعىستىققا جول بەرگەن جوقپىز. Alatau city جوباسى – شىن مانىندە, جان-جاقتى زەردەلەندى, پىسىقتالدى دەپ ايتۋعا بولادى. جالپى, الەمدىك تاجىريبەگە قارايتىن بولساق, ءدال وسى بولاشاق قالالارىن سالۋ ارقىلى ەل دامۋىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرۋگە زور مۇمكىندىك تۋادى. مىسالى, دۋباي, شەنچجەن, ينچحون, تاعى دا بىرقاتار قالانىڭ ءساتتى جوبالار ەكەنى بارشاعا ءمالىم. سول سەبەپتى ءبىز دە Alatau city جوباسىنا زور ءۇمىت ارتىپ وتىرمىز. بۇل ىستە, ەڭ الدىمەن, قۇقىقتىق سۇراقتاردى, جەر جانە ينفراقۇرىلىم ماسەلەلەرىن شەشۋ قاجەت. وسى باستامانى ىسكە اسىرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە بىرقاتار نەگىزگى باعىتقا باسا ءمان بەرۋىمىز كەرەك, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ, بىرىنشىدەن, ارناۋلى قۇقىقتىق رەجىم قۇرۋ مىندەتىن تولىققاندى ىسكە اسىرۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىز كونستيتۋتسيالىق زاڭ ارقىلى قالانى قارقىندى دامىتۋ ءۇشىن مىقتى قۇقىقتىق نەگىز قالادىق. بىراق «ارناۋلى قۇقىقتىق رەجىم بار, ەندى مىندەتتى تۇردە تابىسقا جەتەمىز» دەپ ويلاۋ قاتەلىك بولار ەدى. ويتكەنى ءدال وسىنداي رەجىم ەنگىزىلگەن ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ تالاي رەت ءىس جۇزىندە ناقتى ناتيجە بەرمەگەنى بەلگىلى. ساپالى ينستيتۋتتار, اشىق ءارى تۇراقتى ەرەجەلەر, دەربەس رەتتەۋ تەتىكتەرى بولعان جوق. سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن جوبا ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلماي قالدى. بۇدان ءتيىستى ساباق الىپ, دۇرىس قورىتىندى شىعارۋ كەرەك. ارناۋلى رەجىم ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ءبىرتۇتاس زاڭناما جۇيەسى قاجەت. قالانىڭ ىسكەرلىك بەلسەندىلىگىنە جانە كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنە قاتىستى ماسەلەلەردى رەتتەيتىن اشىق, ايقىن ءارى ساپالى قۇقىقتىق نەگىز بولۋعا ءتيىس. بۇل جۇمىستى ەكى دەڭگەيدە اتقارۋ قاجەت. ءبىرىنشىسى – نەگىزگى قاعيدالاردى بەلگىلەيتىن كونستيتۋتسيالىق دەڭگەي. بۇل ماسەلە ءوز شەشىمىن تاپتى. ال ەكىنشىسى – قۇقىقتىق رەتتەۋ دەڭگەيى, ياعني ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ ءار سالاسى بويىنشا ناقتى زاڭنامالىق تەتىكتەر ايقىندالادى. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنداي جۇمىس جۇيەسى قۇقىقتىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە ورىنسىز زاڭنامالىق وزگەرىستەردەن قورعاپ, جەدەل جانە تەز شەشىمدەر قابىلداۋعا ىقپال ەتەدى. الاتاۋ جوباسىنا قاتىستى رەتتەۋ اكتىلەرىن ازىرلەۋ بارىسىندا مىندەتتى تۇردە وسىنداي قۇقىقتىق جۇيەلەردى قۇرۋ ىسىندە مول تاجىريبەسى بار بىلىكتى شەتەلدىك ساراپشىلاردى تارتۋ قاجەت.
قالا اكىمشىلىگى نەگىزگى رەتتەۋ اكتىلەرىنىڭ بارلىعىن ءبىر جىلدىڭ ىشىندە قابىلداۋدى جوسپارلاپ وتىر. قالانى دامىتۋ جونىندەگى كەڭەس بۇل ءىستى مەيلىنشە تەز قولعا الۋى كەرەك. جۇمىستى سوزا بەرۋگە بولمايدى. ايتپەسە ينۆەستيتسيادان قۇر قالامىز. بيزنەس وكىلدەرى دە بىزگە سەنىپ وتىر, سوندىقتان بۇل جۇمىسقا نۇقسان كەلتىرۋگە بولمايدى. حالىقارالىق ينۆەستورلار قولايلى جاعداي جاسايدى دەپ, جىلدار بويى كۇتىپ وتىرمايدى. ولار قاي جەردە مول مۇمكىندىك بولسا, سوعان ساي بىردەن شۇعىل شەشىم قابىلدايدى. الاتاۋ جوباسىنا قاتىستى زاڭنامالىق جۇمىس جىلدام ءارى ساپالى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. بۇل – اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق مىندەت, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ەكىنشى ءمان بەرگەن ماسەلە – قالانى دامىتۋدىڭ ورنىقتى مودەلىن قۇرۋ. ونىڭ ايتۋىنشا, جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ايتارلىقتاي كۇردەلى جانە وپەراتسيالىق شىعىنداردى قاجەت ەتەدى. بۇل ورايدا تۇراقتى, بولجامدى كىرىس بازاسىن قالىپتاستىرعان ءجون. قازىرگى قارجىلىق-ەكونوميكالىق مودەلدىڭ كەلەشەك شىعىنداردى جابا الماي قالۋ قاۋپى دە بار.
– ينۆەستيتسيا اعىنى مەن بيزنەستى دامىتۋعا باسا ءمان بەرىپ وتىرمىز. دەگەنمەن بۇل – كەپىلدىك بەرىلگەن تابىس كوزى ەمەس, بار بولعانى بولجام مەن ءۇمىت قانا. بۇدان بولەك, باستاپقى كەزەڭدە كوزدەلگەن جەڭىلدىكتەر سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ازايۋىنا اكەلەدى. بۇل قۇرىلىمدىق الشاقتىققا ۇرىندىرۋى مۇمكىن. ويتكەنى قالانى قامتاماسىز ەتۋ مەن دامىتۋعا قاراجات قاجەت كەزدە تۇسىمدەر كەشىگۋى نەمەسە باستاپقىدا تومەن بولۋى ىقتيمال. سوندىقتان الاتاۋدى دامىتۋ جونىندەگى كەڭەس قالا اكىمشىلىگىمەن بىرگە ۇزاقمەرزىمدى ورنىقتى دامۋدىڭ ءتيىمدى قارجى-ەكونوميكالىق ۇلگىسىن ازىرلەۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە قالانى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋعا نەگىز بولاتىن قۇجاتتاردى بەكىتكەن ءجون. ينۆەستورلار مەن سەرىكتەستەر, ازاماتتار 10, 20 نەمەسە 30 جىلدان كەيىن الاتاۋ قالاسىنىڭ قانداي بولاتىنىن ءتۇسىنۋى قاجەت. Alatau city ۇلكەن دەرەكتەردى, وزىق تەحنولوگيالاردى جانە «اقىلدى» باسقارۋ تەتىكتەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ينفراقۇرىلىمى, قالالىق سەرۆيستەرى مەن ەكونوميكاسى ءوزارا ىقپالداستىرىلعان العاشقى تولىق تسيفرلىق قالا بولادى. باستى باعدار – وسى. كەلەسى جىلى قالانى دامىتۋعا بەلسەنە كىرىسۋ ءۇشىن ستراتەگيالىق قۇجاتتاردىڭ بارلىعىن (ۇزاقمەرزىمدى جوسپار, كەشەندى باعدارلاما جانە دامۋ ستراتەگياسى) جىل سوڭىنا دەيىن قابىلداۋ كەرەك. مۇنداي ءىرى جانە ۇزاقمەرزىمدى جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا پروتسەستى جەدەل, قارقىندى جانە ەڭ اۋەلى ساتىمەن باستاۋ وتە ماڭىزدى. سوزباققا سالساق, ءىس توقىرادى دەپ ساناي بەرىڭىزدەر, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ينۆەستورلارعا قولايلى جاعداي جاسالادى
ءۇشىنشى مىندەت – قولايلى ينۆەتيتسيالىق احۋال قالىپتاستىرۋ. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى ينۆەستورلارعا بارىنشا جايلى جاعداي جاسالۋعا ءتيىس ەكەنىن جانە ولارعا جوعارى دەڭگەيدە قىزمەت كورسەتىلۋى قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ەڭ الدىمەن, حالىقارالىق تالاپتاردىڭ قاتاڭ ساقتالۋىنا باسا ءمان بەرگەن ءجون. اسىرەسە ۇلتتىق زاڭناما جۇيەسىندە قامتىلماعان ماسەلەلەر بويىنشا الەمدىك وزىق تاجىريبەنى كەڭىنەن قولدانعان ابزال. ناعىز وزىق ءارى جەدەل دامۋ جولىنا تۇسەمىز دەسەك, بۇل جۇمىستى مىندەتتى تۇردە قولعا الۋىمىز كەرەك. ءتيىستى لاۋازىمدى تۇلعالار ەشكىمنەن قورىقپاي, باتىل شەشىمدەر قابىلداۋى كەرەك. بۇل ءوتىنىش يا كەڭەس ەمەس, بۇل – ناقتى تاپسىرما. ارنايى قۇقىقتىق مارتەبەسى بار قالالار جاھاندىق كاپيتالدى تارتۋ ءۇشىن ءدال وسىلاي باتىل ءارى بەلسەندى جۇمىس ىستەپ, الدىڭعى قاتارعا شىعادى. شەتەل ينۆەستيتسياسىن قورعاۋ, ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا قىزمەت كورسەتۋ, شارتتاردىڭ اشىقتىعىن جانە مەملەكەت ۇسىناتىن كەپىلدىكتەردىڭ بۇلجىماستىعىن قامتاماسىز ەتۋ – نەگىزگى ماسەلە, كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەت. بۇل سالاداعى جۇمىستىڭ ءبارى ناتيجەلى بولسىن دەسەك, ينۆەستورلاردى كوپتەپ تارتۋ كەرەك بولادى, ال ول ءۇشىن قولايلى ورتا جاساۋىمىز كەرەك جانە ءتيىمدى ەكوجۇيەنى قۇرۋىمىز قاجەت. بۇل, ارينە, وتە اۋقىمدى شارۋا. سوندىقتان الدىمەن وزەكتى, ياعني باسىمدىققا يە باعىتتارعا ايرىقشا ءمان بەرۋ كەرەك: IT, ونەركاسىپ, كولىك جانە لوگيستيكا, تۋريزم, مەديتسينا, ءبىلىم بەرۋ سالالارىن دامىتۋ وتە ماڭىزدى, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆقا بۇگىندە 50-دەن اسا ينۆەستيتسيالىق جوبادان تۇراتىن پۋل جاساقتالعانى جونىندە مالىمدەلدى. جالپى كولەمى 2 ترلن تەڭگەگە جۋىق قارجى قۇيىلعان باستامالار اياسىندا 50 مىڭنان اسا جۇمىس ورنى اشىلماق.
الداعى ءبىر-ەكى جىل ىشىندە باسىم سالالارعا ينۆەستورلار تارتا وتىرىپ, اتالعان پورتفەلدى كەڭەيتە ءتۇسۋىمىز كەرەك. اسىرەسە وتاندىق بيزنەستى ىنتالاندىرۋعا باسا نازار اۋدارىلعانى ءجون. بيزنەس وكىلدەرى سىرتتان باقىلاۋشى بولماي, قالانى دامىتۋدىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرۋى قاجەت. مۇنىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى شەنچجەن سەكىلدى قالالاردىڭ تاجىريبەسى العاشقى ونجىلدىقتا شاھاردىڭ وركەندەۋىنە جۇمسالعان ينۆەستيتسيانىڭ باسىم بولىگىن سىرتقى ەمەس, ىشكى سالىمدار قۇراعانىن كورسەتىپ وتىر. شەنچجەن, حاينان, دۋباي, سينگاپۋر سياقتى قالالاردىڭ بارىندە مەملەكەت العاشقى ينۆەستور رەتىندە بازالىق ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرىپ بەردى. وسىلايشا, بيزنەستە تاۋەكەل ازايىپ, ءتيىستى جاعداي جاسالاتىن ورنىقتى ينۆەستيتسيالىق تسيكل ىسكە قوسىلدى. جالپى, مۇنداي ينۆەستيتسيالىق ءتاسىل – ابدەن ورىندى جانە ويعا قونىمدى. مەملەكەت ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسيا سالسا, جەكە كاپيتال دا كەلە باستايدى. سونىڭ ارقاسىندا سالىق ءتۇسىمى ارتادى, جاڭا ينفراقۇرىلىم پايدا بولادى. وسىلايشا, قولعا الىنعان جۇمىستىڭ اۋقىمى كەڭەيە بەرەدى. ال نەگىزگى ينفرا-قۇرىلىمعا باستاپقى ينۆەستيتسيا سالۋ مىندەتى جەكە سەكتورعا عانا جۇكتەلسە, جوبالاردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى السىرەيدى. مۇنداي جاعداي ءتاريفى جوعارى مونوپوليا قۇرىلىمدارىنىڭ پايدا بولۋىنا اكەپ سوقتىرادى جانە اقىر سوڭىندا دامۋدى تەجەيدى. سوندىقتان ۇكىمەت باستاپقى كەزەڭدە قالانىڭ نەگىزگى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ماقساتىندا تۇراقتى تۇردە قارجى ءبولىپ وتىرۋى كەرەك. باسقا جول جوق. قاجەت بولسا, ورنىقتى كىرىس قورى قالىپتاسقانشا الاتاۋعا قوسىمشا ليميتتەردى جانە مەملەكەتتىڭ كەپىلدىگىمەن قارىز الۋ قۇقىعىن بەرۋگە بولادى. دەگەنمەن بيۋدجەت قارجىسى تەك ينۆەستيتسيالىق ماقساتقا ساي جۇمسالۋعا ءتيىس. قالانىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋ باعدارى باستى نازاردا بولۋى كەرەك, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت, تورتىنشىدەن, الاتاۋ تسيفرلىق اكتيۆتەردى جەدەل دامىتۋ جانە ەلدىڭ جاڭا قارجى ارحيتەكتۋراسىن قۇرۋدىڭ ستراتەگيالىق الاڭىنا اينالۋعا ءتيىس ەكەنىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان قارجى نارىعى قارقىندى ترانسفورماتسيا كەزەڭىندە تۇر. ەلىمىزدە جاريالانعان تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى فينتەح يندۋسترياسىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل ورايدا الاتاۋ الەمنىڭ وسى بولىگىندەگى تۇڭعىش كريپتوقالا رەتىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وسى سالانى دامىتۋ ءۇشىن قىسقا مەرزىمدە ارتىق كەدەرگىلەردى جويىپ, جاڭا قارجى قۇرالدارىن ىسكە قوسۋ قاجەت. تسيفرلىق اكتيۆتەردىڭ ناقتى قۇقىقتىق مارتەبەسىن بەكىتىپ, كريپتواكتيۆتى م ۇلىك رەتىندە تانۋ كەرەك. بۇل جۇيەدە تسيفرلىق تەڭگە نەگىزگى ءرول اتقارادى.
– حالىقارالىق تانىمال ورتالىقتارمەن تابىستى باسەكەگە ءتۇسۋ ءۇشىن الاتاۋ قالاسىندا تسيفرلىق اكتيۆتەر وپەراتسياسىنا جانە جەرگىلىكتى يۋريسديكتسيادا كاپيتالدىڭ وسۋىنە نولدىك مولشەرلەمە بەلگىلەنىپ, ءتيىستى قۇقىقتىق جاعداي جاسالۋى قاجەت. ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورلارىن, سونىڭ ىشىندە جىلجىمايتىن م ۇلىكتى, ينفراقۇرىلىم نىساندارىن, شيكىزات اكتيۆتەرىن توكەنيزاتسيالاۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدى جەدەلدەتكەن ءجون. بۇل ورنىقتى جانە سۇرانىسقا يە تسيفرلىق قۇرالدار نارىعىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ورايدا ترانزاكتسيالاردى تسيفرلىق يدەنتيفيكاتسيالاۋ جانە اشىق مونيتورينگتەۋ نەگىزىندە قاۋىپسىزدىك پەن ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق تەڭگەرىمىن قامتاماسىز ەتەتىن باقىلاۋ جۇيەسىن ىسكە قوسۋ قاجەت. ياعني تۇتاستاي العاندا وتانىمىزدىڭ تۇبەگەيلى جاڭا ءارى ساپالى وركەندەۋى تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر. ءبىز ەلىمىزدى قارجىلىق تۇرعىدان دامىتۋ جانە ترانسفورماتسيالاۋ سالاسىندا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە رەۆوليۋتسيا جاساپ جاتىرمىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
رەسۋرستاردى ۇنەمدەپ قولدانۋدا ۇلگى بولۋعا ءتيىس
بەسىنشى مىندەت – نەگىزگى ينفراقۇرىلىمنىڭ وزىق دامۋى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, قالاعا قوسىلعان ەلدى مەكەندەردىڭ (جەتىگەن, قويانقۇس جانە تاعى باسقالار) تۇرعىندارى تۇرمىسقا قاجەتتى قاراپايىم جاعدايدىڭ جاسالماعانىن ايتادى. ەلەكتردىڭ ءجيى وشۋىنە قاتىستى ارىز-شاعىمنىڭ كوپتىگىن بىلاي قويعاندا, تۇراقتى ينتەرنەتتىڭ, ساپالى جولدىڭ, ورتالىقتاندىرىلعان سۋدىڭ جوقتىعىن العا تارتادى. مۇنداي پروبلەمالار وبلىستىڭ بارلىق اۋماعىندا بار. ماسەلەن, 2025 جىلى ەلەكتر جەلىسىنىڭ توزۋى 70 پايىزعا جۋىقتاپ, سونىڭ سالدارىنان ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءوشىرىلۋى 919 رەت, ال جىل باسىنان بەرى 201 مارتە تىركەلگەن. قالانىڭ جاڭا اۋداندارىندا ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيا تارتۋ جۇمىستارى ءالى كۇنگە دەيىن جوبالاۋ ساتىسىندا قالىپ وتىر. ءۇش قوسالقى ستانسانى جوندەۋ جانە سۋ الۋ قوندىرعىسىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ جوبالارى بەلگىلەنگەن كەستەدەن كەشىگىپ جاتىر.
– Alatau Smart-City سالۋ مىندەتتەرى مەن وڭىردەگى ناقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي اراسىندا قاراما-قايشىلىق ايقىن بايقالادى. مۇنى اشىق ايتايىق. بۇل جاعدايدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قانات بوزىمباەۆتىڭ, سونىمەن قاتار اكىم مارات سۇلتانعازيەۆتىڭ تاراپىنان جىبەرىلگەن ولقىلىق دەپ سانايمىن. جالپى, جاڭا ەنەرگيا قۋاتى كوزدەرىن كەڭەيتۋ مەن ىسكە قوسۋ قاجەتتىگى – ەلدىك دەڭگەيدەگى ماسەلە. مامانداردىڭ باسىم بولىگى ەنەرگيا تاپشىلىعى ماسەلەسىنىڭ نەگىزگى شەشىمى جاڭا گەنەراتسيانى ىسكە قوسۋ دەپ بىلەدى. پىكىرتالاستىڭ بارلىعى ەكى اسپەكتىگە – قانشا جانە قانداي ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ قاجەت دەگەن ساۋالعا كەلىپ تىرەلەدى. ءبىز قاشاندا تالقىلاۋعا دايىن تۇرامىز. بىراق قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىز ەنەرگيا-نى قانشالىقتى كوپتەپ جوعالتىپ وتىر دەگەن نەگىزگى ساۋالدى ەشكىم قوزعامايدى. وسى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن «First fuel» تۇجىرىمداماسىنا ەرەكشە نازار قاجەت دەپ سانايمىن.
حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگى ازىرلەگەن بۇل تۇجىرىمداما ەنەرگيانىڭ تيىمدىلىگى مەن قۋات ۇنەمدەۋدى ارتتىرۋ شارالارىن كەڭىنەن ەنگىزۋدى قاراستىرادى. ۇنەمدەلگەن ەنەرگيانىڭ باعاسى جاڭادان وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنىنا قاراعاندا, ءتىپتى ءوندىرىستىڭ قولجەتىمدى تۇرلەرىمەن سالىستىرعاندا 2-3 ەسە تومەن بولاتىنى ەسەپتەلگەن. بۇل جەردە مىندەتتى تۇردە پايدالانۋعا بولاتىن ۇلكەن الەۋەت جاتىر, – دەدى پرەزيدەنت.
قازاقستاننىڭ قازىرگى قۋات شىعىنى اۋقىمى جاعىنان جەكەلەگەن وڭىرلەر تۇتىناتىن جانە وندىرەتىن ەنەرگيا كولەمىنە تەڭ. ونەركاسىپ مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, جەلىلەردەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ شىعىنى شامامەن 10 پايىزدى قۇرايدى, جىلۋ ەنەرگياسىنىڭ شىعىنى دا 10 پايىزعا جۋىق. ماسەلەن, 2024 جىلى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جالپى شىعىنى 9 ملرد-تان اسا كيلوۆاتت ساعاتتى قۇرادى. بۇل بۇكىل اتىراۋ وبلىسىنداعى تۇتىنۋ كولەمىنەن ارتىق. ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس, ەلىمىز – الەمدە ەنەرگيانى ەڭ كوپ تۇتىناتىن ەكونوميكالاردىڭ ءبىرى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتار بولساق, قازاقستاننىڭ ءىجو-دەگى ەنەرگيا تۇتىنۋى ورتاشا الەمدىك كورسەتكىشتەن 2 ەسە جوعارى, ال ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرى كورسەتكىشتەرىنەن 3,5 ەسە ارتىق.
– مويىنداۋىمىز كەرەك, سالاداعى تۇيتكىل كوبىنەسە جەلىلەردىڭ توزىعى جەتكەنىندە جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن تاسىمالداۋداعى ۇزاق قاشىقتىققا عانا بايلانىستى ەمەس. سونىمەن قاتار ەنەرگيا تۇتىنۋداعى مادەنيەتىمىزدىڭ تومەندىگىندە دە بولىپ وتىر. بۇل باعىتتا ۇكىمەت, اكىمدىكتەر, ۇلتتىق كومپانيالار جانە قوعام بەلسەندىلەرى اتقاراتىن جۇمىس كوپ. ءبىز حالىققا ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدەۋ جونىندە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋىمىز قاجەت. الاتاۋ قالاسى رەسۋرستاردى وڭتايلى, ۇنەمدەپ قولدانۋدا ۇلگى بولۋعا ءتيىس. تۇتاستاي العاندا, قالانى ءتيىمدى نەگىزدە سالىپ, جان-جاقتى دامىتۋ كەرەك. بارلىق نىساندار قۇرىلىس سالاسىنداعى وزىق حالىقارالىق تالاپتار مەن ەرەجەلەرگە تولىق ساي بولۋعا ءتيىس. جالپى, Alatau city تۇجىرىمداماسىنىڭ ماقساتى – بيزنەسكە قولايلى جاعداي جاساۋ, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە قوسۋ, جۇرتتى جۇمىسپەن قامتۋ جانە زاماناۋي ينفراقۇرىلىم سالۋ.
قالا ءتورت اۋدانعا بولىنەدى. بوي كوتەرەتىن عيماراتتاردىڭ بارلىعى حالىقارالىق ىسكەرلىك جانە يننوۆاتسيالىق ورتالىقتارعا قويىلاتىن تالاپقا سايكەس بولۋى كەرەك. قالانى اباتتاندىرۋعا جانە جايلى قوعامدىق ورىندار سالۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتكە, اكىمدەرگە تاعى دا ايتارىم: «تازا قازاقستان» تۇجىرىمداماسىنىڭ ورىندالۋى – كونستيتۋتسيالىق مىندەت. «تازا» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى كوپقىرلى. بۇل – قالالارىمىزدى تازالاۋ, كوگالداندىرۋ, كوركەيتۋ, اباتتاندىرۋ دەگەن ءسوز. سونىمەن قاتار بۇل – نيەتىمىزدىڭ تازالىعىن ساقتاۋ, وتانشىلدىعىمىزدى پاش ەتۋ دەگەن ءسوز. «تازا قازاقستان» جالپىحالىقتىق قوزعالىسى ادىلەتتى قازاقستاننىڭ بولمىسىنا, ءتىپتى, ونىڭ تۇتاس يدەولوگياسىنا اينالۋى كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى قالا قۇرىلىسى بارىسىندا, نەگىزىنەن, وتاندىق ءونىمدى پايدالانعان ءجون ەكەنىن باسا ايتتى. جۇمىس دۇرىس ۇيىمداستىرىلسا, Alatau city جوباسى قۇرىلىسقا جانە جالپى ەل ەكونوميكاسىنا مىقتى سەرپىن بەرەتىنى انىق. قۇرىلىستى تولىق ءارى قارقىندى جۇرگىزۋ ءۇشىن جەر ماسەلەسىن شۇعىل شەشۋ كەرەك. الماتى وبلىسىنىڭ جەرى وتە شۇرايلى ەكەنى بارشاعا ءمالىم. قالاداعى جانە ىرگەلەس اۋماقتاعى جەر تەلىمدەرىنىڭ كوپشىلىگى جەكەمەنشىكتە نەمەسە ۇزاق مەرزىمگە جالعا بەرىلگەن. ولاردىڭ باسىم بولىگى ءالى كۇنگە دەيىن يگەرىلمەي جاتىر. مەملەكەت قاجەتتى نىساندار سالىپ, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جەر تەلىمدەرىن ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. بۇل جاعداي بۇكىل جۇمىسقا ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرىپ جاتىر.
– وكىنىشكە قاراي, قۇرىلىسى باستالعان جوبالاردىڭ سانى جوسپارعا ساي ەمەس, ياعني الدەقايدا از. 2024–2025 جىلداردىڭ وزىندە قولدانىلماي جاتقان 16 مىڭ گەكتاردان اسا جەر انىقتالدى. بىراق ونىڭ بار-جوعى 688 گەكتارى عانا مەملەكەتكە قايتارىلدى. بۇل جۇمىس كوپتەن شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان شەكتەۋلەر مەن راسىمدىك كەدەرگىلەرگە بايلانىستى وتە باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. وسى ماسەلە بويىنشا بيلىك مەكەمەلەرىنىڭ قاۋقارسىزدىق كورسەتۋگە حاقى جوق. ەلىمىزدە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جەر تەلىمدەرىن پايدالانۋدىڭ ايرىقشا شارتتارى ازىرلەندى. اتالعان قۇقىقتىق رەجىم كونستيتۋتسيالىق زاڭ ارقىلى بەكىتىلدى. ارنايى باسقارۋ رەجىمىنە سايكەس كەڭەستىڭ, رەتتەۋشى كوميسسيانىڭ جانە قالا اكىمشىلىگىنىڭ قۇزىرەتتەرى ناقتى بەلگىلەندى. سوندىقتان قاعازباستىلىققا سالىنباي, بارىنشا جەدەل جانە ساپالى جۇمىس ىستەۋ كەرەك, – دەدى پرەزيدەنت.
ونىڭ ايتۋىنشا, الدىمەن باسا نازار اۋداراتىن ماسەلەلەردى قولعا الۋ قاجەت. مىسالى, قوقىس پوليگوندارىنان ۇنەمى ءورت شىعادى, بۇل ماسەلەنى شۇعىل جانە تۇپكىلىكتى شەشكەن ءجون. ب ۇلىنگەن جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىن دا نازاردا ۇستاۋ قاجەت. قالاعا جاقىن اۋماقتا 30-عا جۋىق جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كومپانيا قىزمەت ەتىپ جاتىر. ولاردىڭ باسىم بولىگى ەكولوگيالىق زاڭناما تالاپتارىن جانە ونەركاسىپ قاۋىپسىزدىگىنىڭ نورمالارىن ساقتامايدى. ءتىپتى مۇنداي زاڭسىز ارەكەتتەر جۇيەلى سيپات الىپ كەتكەن دەپ ايتساق, ارتىق بولمايدى. وكىنىشكە قاراي, قىزمەتىن تولىق نەمەسە ۋاقىتشا توقتاتقان كوپتەگەن كومپانيا جەردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىمەن مۇلدە اينالىسپايدى. وسى ماسەلەنى شەشۋ – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ تىكەلەي مىندەتى. ۇكىمەت بۇل ماسەلەنى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاۋعا ءتيىس. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى وسى جۇمىسقا قوسىلۋى قاجەت.
ينفراقۇرىلىم ءتۋريزمدى ورىستەتەدى
التىنشى مىندەت – الەۋمەتتىك جانە تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدى قارقىندى تۇردە دامىتۋ. تۋريزم ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتىڭ وتە ماڭىزدى بولىگى بولىپ سانالادى. باس جوسپارعا سايكەس, 2050 جىلعا قاراي قالا حالقىنىڭ سانى
2 ميلليوننان اسىپ كەتۋى ابدەن ىقتيمال. مۇنداي ءوسىم ينجەنەرلىك جەلىمەن قاتار الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمعا زور سالماق تۇسىرەتىنى انىق. قازىر الاتاۋدا جاڭا الەۋمەتتىك نىساندار وتە از. سوعان قاراماستان كاسىپكەرلەر بۇل ينفراقۇرىلىمعا قارجى سالۋعا دايىن.
– الاتاۋ قالاسىن دامىتۋ جونىندەگى كەڭەس جانە قالا اكىمشىلىگى ينۆەستيتسيانى قايتارۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرى مەن مەرزىمدەرى ايقىندالعان ناقتى ەرەجەلەر ازىرلەۋگە ءتيىس. بۇل قۇجاتتا ءوزارا جۇكتەمە ءادىل ءبولىنىپ, بارلىق سىن-قاتەرلەر ەسكەرىلۋى كەرەك. قالانى بىلىكتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ دە – ءبىرىنشى قاتارداعى ماسەلە. الاتاۋدىڭ باس جوسپارىندا «Golden District» اۋدانى بولاشاقتا حالىقارالىق ءبىلىم جانە عىلىم ورتالىعى بولادى دەپ كورسەتىلگەن. قالادا وزىق ءبىلىم بەرەتىن ورتا قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت. «Green District» اۋدانى تارتىمدى تۋريستىك كلاستەر بولۋعا ءتيىس, ميلليونداعان ءتۋريستى قابىلداۋعا دايىن بولۋى كەرەك. وسى ورايدا قاپشاعاي سۋقويماسىنداعى دەمالىس ايماعىنىڭ ماڭىزى ايرىقشا بولادى. بىراق مۇندا جۇرت جاز ايلارىندا عانا ەمەس, جىل بويى دەمالاتىنداي, ياعني شاڭعى, سنوۋبورد, كونكي, بالىق اۋلاۋ جانە باسقاسىنا جاعداي جاساۋ قاجەت. ايتپەسە, جوسپاردىڭ ءبارى قاعاز جۇزىندە قالىپ قوياتىنى ايدان انىق. سۋقويماسىنىڭ جاعالاۋىنداعى بەيبەرەكەت قۇرىلىستى دوعارۋ كەرەك, بارلىق جۇمىس رەت-رەتىمەن, باس جوسپارعا ساي جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. قوناقۇيلەر مەن مەيرامحانالاردان باستاپ, دەمالىس ساياباقتارىنا دەيىن بارلىق نىساننىڭ سىرت كەلبەتىنە باسا نازار اۋدارعان ءجون. ولاردىڭ ساۋلەتى, ياعني ارحيتەكتۋرالىق ءستيلى كورىكتى جانە بىرىڭعاي بولۋعا ءتيىس. تۇپتەپ كەلگەندە, قالا ينفراقۇرىلىمى ءتۋريزمنىڭ قارقىندى, ساپالى دامۋىنا جول اشۋى كەرەك. وسىلايشا, تۇسكەن قاراجاتتى وسى ايماقتىڭ يگىلىگىنە جۇمساۋعا بولادى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
جالپى, قازىر ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك سالاسىندا اۋقىمدى جۇمىس ىستەلىپ جاتىر. كەيىنگى ءۇش جىلدا 746 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 600-گە جۋىق مەكتەپ سالىندى. ونىڭ ۇشتەن ءبىرى – «كەلەشەك مەكتەپتەرى». سونداي-اق 813 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى جانە 307 سپورت نىسانى اشىلدى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن سەمەي, تاراز, كەنتاۋ, ورال, اتىراۋ قالالارىندا زاماناۋي وڭالتۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەي باستادى. قازىرگى ۋاقىتتا وسىنداي ورتالىقتار اقتوبە, كوكشەتاۋ, تالدىقورعان, شىمكەنت شاھارلارىندا سالىنىپ جاتىر. الەۋمەتتىك نىساندار, سونىڭ ىشىندە بالالارعا ارنالعان وڭالتۋ ورتالىقتارى بارلىق ايماقتا قولجەتىمدى بولۋعا ءتيىس. وسىنداي نىساندار ەلىمىزدىڭ ايماقتارىندا ءالى جەتكىلىكتى ەمەس. سونىڭ سالدارىنان جۇرت استانا مەن الماتىعا كوپتەپ قونىس اۋدارۋدا. بۇل – يمميگراتسيانىڭ تەرىس سيپاتتاعى ۇدەرىسى. مەملەكەت باسشىسى وسى شارۋامەن بارلىق اكىم تياناقتى اينالىسۋى كەرەك ەكەنىن, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى بۇل جۇمىستى قاداعالايتىنىن ايتتى.
– وسى تۇستا مەن «تازا قازاقستان» تۇجىرىمداماسىنا بايلانىستى تاعى دا اتاپ وتكىم كەلەدى. قالالار مەن اۋىلداردى كوركەيتۋ, اۋماقتاردى كوگالداندىرۋ جۇمىسىنا ءاردايىم ەرەكشە ءمان بەرۋ قاجەت. سونداي-اق ەكولوگيالىق مادەنيەتتى كوتەرۋ ماسەلەسىنە كوڭىل بولگەن ءجون. اسىرەسە ادامداردىڭ تۋريستىك نىساندار مەن تابيعات اياسىنداعى تارتىبىنە ايرىقشا نازار اۋدارۋ ماڭىزدى. ءتارتىپ بۇزۋشىلاردى, ياعني ۆاندالداردى زاڭعا سايكەس جاۋاپقا تارتۋ قاجەت. ءبىر سوزبەن, قۇقىقتىق نيگيليزمگە قوعام بولىپ قارسى تۇرۋىمىز كەرەك. زاڭ مەن تارتىپكە قۇرمەتپەن قاراۋ دەگەنىمىز – جازادان قورقۋ ەمەس, بۇل ەڭ الدىمەن جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى جوعارى ازاماتتارعا ءتان ايرىقشا بولمىس. وسى ماڭىزدى دۇنيەنى دۇرىس تۇسىنگەن ءجون. قازىرگى ب ۇلىڭعىر, اسكەري قاقتىعىسقا تولى زاماندا ەلىمىزگە تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىق اۋاداي قاجەت. ونسىز ەشقانداي رەفورما, جالپى وڭ وزگەرىس بولمايدى. سوندىقتان قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرى زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا قاتاڭ شارالار مەن جازالاردى قولدانۋى كەرەك. كەيبىر ەلىمىزدى جاقتىرمايتىن, مەنسىنبەيتىن كىسىلەر, وكىنىشكە قاراي, سولاردىڭ ىشىندە پارلامەنت دەپۋتاتتارى بار, قۇقىقتىق ارەكەتتەرىمىزدى «شترافستان», «ايىپپۇلستان» دەپ اتايدى ەكەن. مەيلى, ءوز ويلارىنىڭ كەلتەلىگىن كورسەتە بەرسىن. ال حالقىمىزعا قوعامدىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىك كەرەك. سوندىقتان ءبىز وسى جولدان تايمايمىز, باتىل تۇردە «زاڭ مەن ءتارتىپ» ساياساتىن جۇرگىزەمىز. سەبەبى بۇل – حالقىمىزدىڭ تالابى, حالقىمىزدىڭ سۇرانىسى. بۇكىل قوعام دا, اكىمدەر دە بۇل ماسەلەگە باسا نازار اۋدارۋى كەرەك, – دەدى پرەزيدەنت.
جەتىنشى باسىمدىق – الماتى اگلومەراتسياسىن دامىتۋ. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, الاتاۋ قالاسىنىڭ الماتىعا ىرگەلەس ورنالاسۋى زور مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىنى ءسوزسىز. اسىرەسە ساۋدا-ەكونوميكا جانە كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى بايلانىستاردى ەداۋىر كەڭەيتۋگە بولادى. سوندىقتان الاتاۋ قالاسىندا, ەڭ الدىمەن, بيزنەس جۇرگىزۋگە قولايلى جاعداي جاساۋ كەرەك. جاڭا كاسىپورىندار اشىلسا, مۇندا جۇرت تا كوبىرەك كەلىپ, تۇراقتاي باستايدى. بۇل ءۇردىس الماتىعا جۇمىس بابىمەن كۇندەلىكتى كەلىپ-كەتەتىن حالىقتىڭ سانىن ازايتادى.
– كۇن سايىن الماتىعا وبلىستان 400 مىڭعا جۋىق اۆتوكولىك كىرىپ شىعادى. الماتى اگلومەراتسياسىنداعى كولىك قاتىناسىن كۇشەيتۋ قاجەت. سونىڭ ىشىندە جىلدامدىعى جوعارى قوعامدىق كولىك جۇيەسىن بەلسەندى دامىتۋ كەرەك. وسىعان وراي, الماتى قالاسىنىڭ جانە الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدەرىنە «سامۇرىق-قازىنا» قورىمەن بىرلەسىپ, بيىل ءبىرىنشى تامىزعا دەيىن «Skytrain» جەلىسىن سالۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى تاپسىرامىن. بۇل جەلى قالانىڭ شەكاراسىنان شىعىسقا جانە باتىسقا قاراي تارتىلۋعا ءتيىس. سونداي-اق الاتاۋ مەن الماتى قالالارىن جالعايتىن جۇردەك قوعامدىق كولىك جۇيەسىن دامىتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ قاجەت. جاڭا شاھاردىڭ ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوكولىك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسۋى جانە الاتاۋ قالاسىن قورعاسپەن قوساتىن تەمىرجول تارماعىنىڭ جوسپارلانۋى كەلەشەكتە الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتە تۇسەدى. ياعني اۋقىمدى وبلىستىق كلاستەر پايدا بولادى. «Almaty SkyHub» زاماناۋي مۋلتيمودالدى لوگيستيكا ورتالىعى وڭىردەگى ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى بولماق. وسى ءىرى, ءورشىل جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى جاعدايدى جاساپ, ينۆەستورلاردى بەلسەندى تۇردە تارتۋ كەرەك. قازىردىڭ وزىندە ساۋدا-لوگيستيكا ورتالىعىن جانە قويما ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان الەۋەتتى سەرىكتەستەردىڭ, سونىڭ ىشىندە شەتەل كومپانيالارىنىڭ بار ەكەنىن بىلەمىن. اتالعان مۇمكىندىكتەردى بارىنشا پايدالانۋ قاجەت, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت قالانى كوركەيتۋ جۇمىسى كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلۋگە ءتيىس ەكەنىن, بۇل قازاقستاننىڭ بارلىق قالالارىنا قاتىستى مىندەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ارنايى باسقارۋ رەجىمىن ەنگىزۋ, ينۆەستيتسيانى قورعاۋ جانە قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ءىسىن ءبىر-بىرىنەن بولەك قاراستىرۋعا بولمايدى. بۇل باعىتتاردىڭ ءبارى وتە ماڭىزدى. مىسالى, باستاپقى ينفراقۇرىلىم بولماسا, ينۆەستيتسيا قورعالماسا, حالىقارالىق ينۆەستورلار مۇندا كەلمەيدى. بۇل – ايقىن نارسە. ارناۋلى قۇقىقتىق رەجىم بولماسا, يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردى ەنگىزە المايمىز.
– شىن مانىندە, Alatau city جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ – تۇرمىس ساپاسى جانە ىسكەرلىك ورتاسى ەڭ جوعارى الەمدىك تالاپتارعا ساي كەلەتىن وزىق قالا سالۋ دەگەن ءسوز. بۇل – مەملەكەتتىك ماڭىزى زور مىندەت, ەلىمىز ءۇشىن ستراتەگيالىق ءمانى بار جۇمىس. سوندىقتان ءبىز تىڭعىلىقتى, تياناقتى, ساپالى جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. قۇر قاعاز جۇزىندەگى ەسەپتىڭ ەش قاجەتى جوق. بارىمىزگە كەرەگى – ءبىر-اق نارسە: بۇل – ناقتى ناتيجە. قاجەتتى جاعدايدىڭ ءبارى جاسالىپ جاتىر. ءتيىستى قۇقىقتىق نەگىز بار, رەسۋرس تا جەتكىلىكتى. ەندى بارلىعى الداعى مىندەتتەردىڭ ۋاقتىلى ءارى ساپالى ورىندالۋىنا تىكەلەي بايلانىستى بولادى. ءاربىر باعىت بويىنشا جەكە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. وسى اۋقىمدى جوبانى بىرلەسىپ, تابىستى جۇزەگە اسىرامىز دەپ سەنەمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
كونستيتۋتسيا – ەل دامۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى
سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى ناۋ-رىز ايىندا كونستيتۋتسيالىق رەفورما تابىستى جۇزەگە اسقانىن, بىرلىگى مىقتى, جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ەل رەتىندە جاڭا اتا زاڭدى قابىلداعانىمىزدى, كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىگىمىزدىڭ مىزعىماس تىرەگى, حالقىمىزدىڭ تەمىرقازىعى ەكەنىن ايتا كەلىپ, ەلىمىزدىڭ باس قۇجاتىندا ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا كەپىلدىك بەرۋ, زاڭعا قۇرمەت, تابيعاتقا جاناشىرلىق, شىنايى وتانشىلدىق, ەڭبەكقورلىق, ءبىلىم-عىلىم جانە جوعارى تەحنولوگيالار قاعيداتتارى ايقىن كورىنىس تاپقانىن, بۇعان قوسا كونستيتۋتسيادا ەلىمىزدىڭ, جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىن, ەگەمەندىگىن جانە تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋ ءار ازاماتتىڭ قاسيەتتى بورىشى دەپ جازىلعانىن ەسكە سالدى.
– ناعىز وتانشىل ازاماتتىڭ وزىق ۇلگىسىن, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر كورسەتۋى كەرەك. بۇل – ەل مۇددەسى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ءاربىر قىزمەتشىنىڭ قاستەرلى پارىزى. لاۋازىمدى تۇلعالار, كۇشتىك قۇرىلىمدار مەن باسقا دا بيلىك وكىلدەرى كونستيتۋتسياعا ۇنەمى سىلتەمە جاساۋى كەرەك. مىسالى, امەريكا قۇراما شتاتتارىندا ادامدار ومىردە بولسىن, كينودا بولسىن, كونستيتۋتسيانى اۋزىنان تاستامايدى. ءبىز دە وسىنداي قۇقىقتىق مادەنيەت قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت. بۇل ەڭ الدىمەن ۇلتتىق بولمىسىمىزعا وڭ اسەر ەتەدى. باس قۇجاتىمىز ادامي قۇندىلىقتار مەن زاڭ نورمالارىنىڭ جيىنتىعى عانا ەمەس, ەل دامۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولۋعا ءتيىس. تۇعىرىنا قونعان كونستيتۋتسيامىز قوعامدىق كەلىسىمدى تۇبەگەيلى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋى كەرەك. مەملەكەت پەن قوعام اراسىندا شىنايى سەرىكتەستىك ورناپ, بەلسەندى, جاناشىر ازاماتتار ۇلتتىڭ جاسامپاز كۇشىنە اينالۋى قاجەت. سوندىقتان كونستيتۋتسيانىڭ نورمالارى بارلىق جەردە, سونىڭ ىشىندە ازاماتتىق جانە اسكەري جوعارى وقۋ ورىندارىندا, مەكتەپتەر مەن اسكەري بولىمدەردە, مەملەكەتتىك جانە جەكە كاسىپورىنداردا ەكى تىلدە قاتار قولجەتىمدى بولۋعا ءتيىس, – دەدى پرەزيدەنت.
بۇگىندە قولدانىستاعى زاڭنامالاردى كونستيتۋتسيا تالاپتارىنا ساي وزگەرتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا قۇرىلتاي سايلاۋى وتەدى, حالىق كەڭەسى قۇرىلادى. قازىر پارلامەنت «جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدە. بۇل وزگەرىستەر كۇشىنە ەنگەن سوڭ ءماسليحاتتاردىڭ ىقپالى ارتادى. ايماقتاعى دەپۋتاتتار بيۋدجەتتى بولۋگە تىكەلەي ارالاسادى. سونىڭ ناتيجەسىندە وبلىستار مەن قالالارداعى جەرگىلىكتى وكىلدى بيلىكتىڭ باقىلاۋ تەتىكتەرى كۇشەيەدى. بۇل ماڭىزدى قادام ايماقتاردىڭ دەربەستىگىن ارتتىرا تۇسەدى.
– بيىل قوناەۆ قالاسىنا وبلىس ورتالىعى مارتەبەسى بەرىلگەنىنە 4 جىل تولادى. شاھاردا اۋقىمدى جۇمىس ىستەلىپ جاتىر. قالا بىرتىندەپ اكىمشىلىك, تۋريستىك جانە ىسكەرلىك ورتالىق رەتىندە قالىپتاسۋدا. بۇل – اكىم مارات سۇلتانعازيەۆتىڭ ەڭبەگى. جالپى, الماتى وبلىسىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىك بار. وڭىرگە ينۆەستورلار نازار اۋدارا باستادى. جالپى, قوناەۆ پەن الاتاۋ قالالارىنىڭ دامۋى ايماقتىڭ كوركەيۋىنە زور سەرپىن بەرمەك. ءبىز كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىكتىرىپ, بەلسەندى جۇمىس ىستەسەك, بارلىق ماقساتقا جەتەمىز. بۇگىنگى جيىنعا ايماقتىڭ بەدەلدى, بەلگىلى ازاماتتارى قاتىسىپ وتىر. سىزدەر الماتى وبلىسىنىڭ دامۋىنا جانە ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە مول ۇلەس قوسىپ كەلەسىزدەر. بارشاڭىزعا شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. تاباندى ەڭبەكتەرىڭىز زور قۇرمەتكە لايىق ەكەنى ءسوزسىز. وسى ورايدا مەن ءبىر توپ ازاماتتى جوعارى مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم. ءتيىستى جارلىققا قول قويدىم. قۇتتى بولسىن بارشاڭىزعا! – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
