دامۋدىڭ ايقىن باعىتى

ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋىمەن جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتقا ۇشتاستىردى. وسىعان وراي ءبىز ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءماجىلىس دەپۋتاتى تۇرسىنبەك ومىرزاقوۆتىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى پىكىرلەرىن بىلگەن ەدىك. – كوپتەگەن ساراپشىلار قازاقستاننىڭ «نۇر­لى جول» جاڭا ەكو­نومي­كالىق ساياسا­تىن حح عاسىردىڭ 30-شى جىل­دار­ىنداعى اقش-تا پرەزيدەنت ف.رۋزۆەلت قولعا ال­عان ەكونوميكالىق سايا­ساتقا ۇقساتادى. سىزدىڭشە وسىنداي ۇقساستىق بار ما, بار بولسا ول قاي جەردەن كورىنەدى؟ – فرانكلين رۋزۆەلت امەريكا قۇراما شتات­تارى­نىڭ تاريحىندا قاتا­رىنان ءتورت مەرزىمگە ساي­لانعان جالعىز پرەزيدەنت. وسى رۋزۆەلتتىڭ كەزىنەن قازىرگى اقش ورنادى دەپ ايتۋعا بولادى. ەلدى « ۇلى كۇيزەلىستەن» الىپ شىققان ونىڭ «جاڭا باعىتى» وسىعان قول جەتكىزدى. «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى مەن «جاڭا باعىتتىڭ» اراسىندا ۇقساستىقتار ءسوزسىز كوپ. ماسەلەن, ءبىزدىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ تىرەگى ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ بولسا, رۋزۆەلت تە اسا ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا كوڭىل بولگەن. سونىڭ ىشىندە اقش-تىڭ ارتتا قالعان اۋداندارىنىڭ ءبىرى – تەننەسيدە گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس پەن ەلەكتر ستانساسى كەشەنىن سالۋدى قولعا العان. وسىنىڭ ارقاسىندا ەلەكتر قۋاتىنىڭ مول قورى جاسالىپ, ەنەرگيا قاجەت ەتەتىن وندىرىستەر قاۋلاپ دامىعان. ونىڭ اراسىندا ازوت, تىڭايتقىش جانە جارىلىس زاتتارىن شىعارۋمەن بايلانىستى حيميا سالاسىنىڭ زاۋىتتارى بار. سونداي-اق, «جاڭا باعىتىندا» رۋزۆەلت اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا قاتتى كوڭىل ءبولدى. بىزدە دە «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە اگروونەركاسىپ كەشەنىن قولداۋعا 20 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. رۋزۆەلت تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن ىنتالاندىرۋعا دا كوڭىل اۋداردى, سونىڭ ارقاسىندا مەنشىك ءۇيى بار امەريكالىقتار سانى 40 پايىزدان 66 پايىزعا دەيىن كوتەرىلگەن. «نۇرلى جول» باعدارلاماسى دا جاڭادان 487 مىڭ شارشى مەتر نەمەسە 9 740 پاتەر سالۋدى قاراستىرىپ وتىر. مىنە, وسى جانە باسقا دا ۇقساستىقتارعا قاراپ ەكى باعدارلامانىڭ دا ماقساتى ءبىر ەكەنىن كورۋگە بولادى. – رۋزۆەلتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتى تەوريالىق تۇرعىدان بەلگىلى عالىم كەينستىڭ يدەيالارىن باسشىلىققا العان دەسەدى. كەينستىك جول مەملەكەتتىك شىعىندار ۇلتتىق ءونىمنىڭ وسىمىنە اكەلگەنى دۇرىس ەكەنىن دالەلدەدى. بىزدەگى مەملەكەتتىك شىعىندار كوبىنەسە ۇلتتىق ءونىم جاسامايتىن, تەك قوزعالىس تۋدىرىپ, جۇمىسپەن قامتيتىن ينفرا­قۇرىلىمدارعا جۇمسالىپ جاتىر عوي. وسىعان قاراعاندا بىزدەگى ەكونوميكالىق ساياسات رۋزۆەلتتىكىنەن بولەك سياقتى كورىنەدى. ءسىز قالاي ويلايسىز؟ – كەينستىڭ تەورياسىنىڭ ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق ساياساتتان ايىرماشىلىعى سول, ول ەكونوميكاعا جاڭا اقشا ەميسسياسىنىڭ قۇيىلۋىنا قارسىلىق بىلدىرمەيدى. ال بۇل ينفلياتسياعا سوقتىراتىنىن ءبىز جاقسى بىلەمىز. ينفراقۇرىلىمدىق قۇرىلىستارعا باعىتتالعان «نۇرلى جول» ينفلياتسيالىق ۇلكەن تاۋەكەلدەرگە بارمايدى. بىراق بۇدان ونىڭ مۋلتيپليكاتيۆتى تيىمدىلىگى تومەندەمەيدى. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 2015 جىلى عانا 686 ملرد. تەڭگە قاراجات بولىنبەك, سونىڭ 423,5 ملرد. تەڭگەسى بيۋدجەتتەن, قالعانى «بايتەرەك» حولدينگى ارقىلى قاراستىرىلادى. بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجات ەكونوميكاعا قۇيىلا باستادى, ونىڭ العاشقى 23 ملرد. تەڭگەسى اۆتوجولدار سالۋعا باعىتتالىپ وتىر. وسى اۆتوجولدار سالۋ بارىسىندا عانا جاڭادان 200 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلاتىنى بەلگىلەنگەن, بۇل دەگەنىڭىز حالىقتىڭ ءال-قۋاتىن ارتتىرۋعا وراسان زور پايدا كەلتىرەرى ءسوزسىز. ال مۋلتيپليكاتيۆتى تيىمدىلىك تسەمەنت, مەتالل, تەحنيكا, بيتۋم, جابدىقتار مەن ءتيىستى قىزمەتتەر كورسەتۋ سالالارىندا جاسالادى. جۇك تاسىمالىنىڭ جىلدامدىعى مەن كولەمى دە ارتتىرىلادى. ءسويتىپ, قازاقستان ءوزىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن مولىنان ىسكە قوساتىن بولادى. – ءسىز وكىمەتتىڭ مونەتارلىق ساياساتىن قالاي باعالايسىز؟ بىزدە شىعىستار كىرىستەردىڭ اۋقىمىندا عانا انىقتالۋى كەرەك دەگەن مونەتارلىق ساياساتتىڭ پرينتسيپتەرى ۇستالىنا ما؟ – ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنىنىڭ تومەندەۋى, ەكسپورت پەن يمپورتتىڭ ازايۋى, ەنەرگيالىق رەسۋرستار باعاسىنىڭ تومەندەۋى, مۇنايدىڭ 1 تونناسىنا ەكسپورتتىق باج سالىعىنىڭ 80-نەن 60 اقش دوللارىنا ءتۇسۋى جانە مۇناي ەكسپورتىنىڭ سالىق سالىناتىن كولەمىنىڭ تومەندەۋى – مىنە, وسىنىڭ ءبارى بيۋدجەتتىڭ ءتۇسىم بولىگىنىڭ دەڭگەيىنە قىسىم تۇسىرەتىن فاكتورلار. سوندىقتان 2015 جىلى بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگى بەلگىلەنگەن جوسپاردان 939,6 ملرد. تەڭگەگە ازايتىلىپ, 3 219,9 ملرد. تەڭگە بولىپ بەلگىلەندى. بيۋدجەتتىڭ بولجانعان شىعىندارىن جالپى شىعىس بولىكتىڭ كولەمىن وڭتايلاندىرىپ, ونى 700 ملرد. تەڭگەگە, ياعني 10 پايىزعا ازايتۋ ارقىلى جابۋ كوزدەلگەن. شىعىستاردى قىسقارتۋ كەزىندە مىناداي قاعيداتتار ۇستالىندى: – جاڭا جوبالار مەن باعدارلامالاردى قىسقارتۋ (نەمەسە ىسكە اسىرۋدى كەيىنگە قالدىرۋ); – الەۋمەتتىك سالاداعى جاڭا باستامالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋ مەرزىمىن 2016 جىلعا شەگەرۋ; – تيىمدىلىگى تومەن نەمەسە انىقتالماعان باعىتتار مەن باعدارلامالاردى قىسقارتۋ; – اكىمشىلىك شىعىنداردى ازايتۋ, ءىسساپارلار مەن وكىلدىك شىعىندارىن قىسقارتۋ, اقپاراتتاندىرۋ مەن كۇردەلى شىعىستار سالاسىنداعى ساراپتىق جانە كونسالتينگتىك شىعىنداردى ازايتۋ. ال «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا قاجەتتى قاراجات ۇلتتىق قوردان بولىنەدى. ەكونوميكانىڭ قارىشتى دامىعان جىلدارى شيكىزاتتىڭ ەكسپورتىنان تۇسكەن تۇسىمدەردىڭ ءبىر بولىگىن ءبىز ناق وسىنداي قيىنشىلىق كەزەڭدەردە «قاۋىپسىزدىك جاستىعىن» جاساۋ ءۇشىن ۇلتتىق قورعا جيناقتاعان بولاتىنبىز. ەندى سول رەزەرۆتەرىمىز قازىرگى قيىندىقتان شىعارىپ, ەكونوميكانىڭ ءوسىمىن ىنتالاندىرۋعا جۇمسالىپ وتىر.  – بىزدە ينفراقۇرىلىمدىق مەگاجوبالاردى ىسكە اسىرۋ قولعا الىنىپ جاتىر. ماسەلەن, ۇزىندىعى 2500 شاقىرىم, قۇنى 8 ملرد. دوللار بولاتىن «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» اۆتوماگيسترالى. وسىنداي مەگاجوبالار ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا قاشان ءتۇسىم اكەلەتىن بولادى؟ – تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە بويىنشا بۇل جوبانىڭ ءوزىن- ءوزى اقتاۋى 8 جىلعا سوزىلادى. دەمەك, 8 جىلدان كەيىن پايدالانۋعا بەرىلگەن بۇل جول ءتۇسىم اكەلە باستايدى. سونىمەن بىرگە, بۇل جوبا قازاقستاننىڭ باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى اسا ءىرى ايماقارالىق ترانزيتتىك حاب بولۋىنا قول جەتكىزەدى. قازىر قىتايدان ەۋروپاعا تەڭىز جولى ارقىلى جەتكىزىلەتىن جۇك 45 تاۋلىك, تەمىرجول ارقىلى 14 تاۋلىك جۇرسە, بۇل جول ارقىلى ول 10 تاۋلىك قانا جۇرەتىن بولادى. سونىمەن قاتار, جولدى سالۋ بارىسىندا ونداعان مىڭ جۇمىس ورىندارى اشىلادى, باسقا قۇرامداس سالالاردىڭ دامۋىنا دا مۋلتيپليكاتيۆتى تيىمدىلىك جاسايدى. اتاپ ايتقاندا, شاعىن بيزنەستىڭ, جول بويى قىزمەتىنىڭ, كولىكتىك-لوگيستيكالىق ورتالىقتاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن بولادى. جوبانىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن ازىرلەۋ بارىسىنا زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەندە 2020 جىلى جۇك تاسىمالى 2,5 ەسە ارتتىرىلاتىنى انىقتالعان. جولدىڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى بولاتىن جىلدىق ورتاشا تيىمدىلىك 33,9 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى دەپ بولجانىپ وتىر. سونداي-اق, جول جاقسى بولعاندىقتان ازاياتىن جول-كولىك وقيعاسىنىڭ شىعىنى 49,9 ملن. تەڭگەگە تومەندەيتىنى دە بولجانعان. – ارينە, مەگاجوبالاردىڭ قولعا الىن­عانى جاقسى, الايدا ءبىزدىڭ اۋدانارالىق ىشكى جولدارىمىز قاشان جوندەلەتىن بولادى؟ ءالى كۇنگە قىستا قاردان, جازدا جاۋىننان شىعا الماي, اۋدان ورتالىعىنا جەتە المايتىن اۋىلدار بار ەمەس پە؟ – بۇل سوزىڭە مەن دە قوسىلامىن. جەرگىلىكتى جولداردىڭ جاعدايىن انىقتاعان كوميسسيانىڭ 2014 جىلعى قورىتىندىسىنا قاراعاندا بارلىق 73,2 مىڭ شاقىرىم بولاتىن جەرگىلىكتى جولداردىڭ 37 پايىزى قاناعاتتانارلىق ەمەس دەپ باعالانىپتى. ال اقتوبە, اتىراۋ, باتىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى جولدارىنىڭ بۇل كورسەتكىشى ءتىپتى 50 پايىزدان اسقان. قازاقستان بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ اۆتوجولدارعا جاساعان الەمدىك رەيتينگى بويىنشا قازىر 117-ءشى (بارلىق ەل 144) ورىن الادى. 2006 جىلى 98-ءشى ورىندا ەدىك. وسى ماسەلەگە بايلانىستى مەن بىلتىر ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال دا جاسادىم. 2001 جىلدان باستاپ بىزدەگى ايماقتىق جولدار جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا قارايدى جانە جوندەۋ جۇمىستارىن دا سولار جاسايدى. بۇل جۇمىستار وتە ناشار, زاڭداردى بۇزۋمەن جۇرگىزىلەدى. جوندەلۋ ساپاسى دا ءار ايماقتا ءارتۇرلى. ويتكەنى, جالپىعا بىردەي تالاپ, تەكسەرىس جوق. قاراجاتتاردى دا وزدەرىنىڭ قالاعان كولەمىندە بولەدى. سوندىقتان ءبىر وبلىستىڭ ءبىر شاقىرىم جولىن جوندەۋگە بالەن, ەكىنشىسىنە تۇگەن كولەمدە قاراجات جۇمسالادى. سوندىقتان دا بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى قاتاڭ قاداعالاۋعا الىپ, بەلسەندى جۇرگىزەتىن كەز كەلدى. 2015 جىلعا جەرگىلىكتى جولداردى سالۋ جانە جوندەۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 80 ملرد. تەڭگە قاراجات قاراستىرىلدى. سونىڭ 17,5 ملرد. تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ماقساتتى ترانسفەرتى, جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرت 25,3 ملرد. تەڭگە. ال جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ قوسا قارجىلاندىرۋى 37,5 ملرد. تەڭگە كولەمىندە قاراستىرىلدى. ۇكىمەت وسى قاراجاتتار رەس­پۋبليكا كولەمىندەگى ۇزىندىعى 2,5 مىڭ شاقىرىم بولاتىن جولداردى جوندەۋگە جەتەدى دەپ وتىر. ارينە, ءتيىمدى جۇمسالاتىن بولسا, بيىل ءبىرشاما جولدار جوندەلىپ قالار دەگەن ۇمىتتەمىز. اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».