كوكتەمگى ەگىس كەدەرگىسىز جۇرۋگە ءتيىس

كوكتەمگى ەگىستى ۋاقتىلى جانە ساپالى جۇرگىزۋ – ۇكىمەتتىڭ تۇراقتى باقىلاۋىنداعى ماسەلەنىڭ ءبىرى. بيىل جالپى ەگىس القابى 23,7 ملن گەكتاردى قۇرايدى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىس­تىرعاندا 413 مىڭ گەكتارعا كوپ. پرە­زيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلىن ارتاراپ­تاندىرۋعا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. ناتيجەسىندە, 2 جىلدا بيداي القابى 750 مىڭ گا قىسقاردى.

«ال «تۇركىستان» الەۋمەتتىك كاسىپ­كەرلىك كورپوراتسياسى مەن قىتاي­لىق سينتسزيان ليحۋا كومپانياسىنىڭ ورتاق جوباسى ەسەبىنەن تامشىلاتىپ سۋارىلاتىن ماقتا الاڭى كەرىسىنشە 50 مىڭ گەكتارعا ۇلعايادى. 2023 جىلعا دەيىن تەك 2 مىڭ گەكتار ماقتا القابى تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىمەن وسىرىلگەن ەدى. قىزىلوردا وڭىرىندە كۇرىش القابى 4,7 مىڭ گا قىسقارادى. ودان بولەك, سۋدى ۇنەمدەۋ ءۇشىن 9,2 مىڭ گا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ەنگى­زىپ, 60 مىڭ گا لازەرلىك تەگىستەۋ جۇ­مىسى جۇرگىزىلەدى», دەدى اۋىل شارۋا­شىلىعى ءمينيسترى ايداربەك  ساپاروۆ.

بۇگىندە رەسپۋبليكا بويىنشا جازدىق داقىلداردى ەگۋ باستالىپ, ەگىس ناۋقانى بارلىق وڭىردە ءجۇرىپ جاتىر. بارلىعى 3,7 ملن گا ەگىلدى. سونىمەن قاتار وڭتۇستىك وڭىردە ەرتە پىسەتىن كوكونىستەردى جيناۋ جۇمىسى باستالدى. تۇركىستان وبلىسىندا 1,2 مىڭ گا الاڭنان 38,3 مىڭ توننا قىرىققابات جينالدى. جالپى, بيىل 580 مىڭ تونناعا جۋىق ەرتە پىسەتىن كوكونىس جيناۋ جوسپارلانعان. بۇل جاڭا ەگىن جيناۋعا دەيىنگى ماۋسىمارالىق كەزەڭدە ىشكى نارىقتىڭ قاجەتىن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

كوكتەمگى اۋا رايىنىڭ قالىپ­تان تىس جىلى بولۋىنا بايلانىس­تى بيىلعى ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭ جىلداعىدان 20 كۇنگە ەرتە باستالدى. بيىلعى ەرەكشەلىكتىڭ ءبىرى – ۆەگەتاتسيا الدىندا توپىراق ىلعالىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى. بۇل فاكتور وڭتۇستىك وڭىردەگى سۋ شارۋاشىلىعى جاعدايىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. ۇستىڭگى قاباتتاعى ىلعالدىڭ از بولۋىنا بايلانىستى ەگىستىكتىڭ سۋعا قاجەتتىلىگى 50%-عا ارتتى. بۇل الداعى ايلاردا سۋ تاپشىلىعى قاۋپىن كۇشەيتىپ وتىر.

«2025 جىلعى 1 ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى سۋ قويما­لاردا 26 ملرد م³ سۋ جينالعان. مەجە­لى تۇردە تۇراقتى سۋ جەتكىزۋدى قام­تا­ماسىز ەتۋ ماقساتىندا, مامىر ايىندا قازاقستان, تاجىكستان جانە وزبەكستان اراسىنداعى «باحري-توچيك» سۋ قويماسىنىڭ ماۋسىم-تامىز ايلارىنداعى جۇمىس رەجىمى بويىنشا ۇشجاقتى كەستە بەكىتىلەدى. اتالعان قۇجات شەڭبەرىندە ەلگە ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە دوستىق كانالى ارقىلى كەمىن­دە 491 ملن م³ سۋ جەتكىزىلەدى دەپ جوس­پار­لانىپ وتىر», دەدى سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ.

سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا مينيسترلىك وتكەن جىلدىڭ قازان ايىنان باس­تاپ ۆەگەتاتسياارالىق كەزەڭ مەن كوكتەمگى تاسقىن كەزىندە جالپى كولەمى 15,7 ملرد م³ سۋدى كولدىك جۇيە­لەر مەن جايىلىمدىق جانە شا­­­بىندىق القاپتارعا باعىتتاۋ جۇ­مىس­­تارىن جۇرگىزدى. مىسالى, تاسوت­­كەل سۋ قويماسىنان سوزاق اۋدانى اۋماعىنا 1,5 ملرد م³ سۋ اعى­زىل­­دى. بيىل جىل باسىنان بەرى قاپشاعاي سۋ قويماسىنان بالقاش كولىنە 3,8 ملرد م³ سۋ جىبەرىلدى. بۇل ءىس-شارالار ايماقتاردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنا وڭ اسەرىن تيگىزەرى ءسوزسىز.

قازگيدرومەتتىڭ مالىمەتى بو­يىنشا, الداعى ۆەگەتاتسيا ماۋسىمى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك جانە باتىس وڭىرلەرىندە جاۋىن-شاشىن تاپشىلىعى جاعدايىندا وتەدى. سونداي-اق, دۇنيەجۇزىلىك مەتەو­رو­لو­گيالىق ۇيىم مەن سولتۇس­تىك ەۋرازيالىق كليماتتىق ورتالىعى­نان الىنعان دەرەكتەرگە سايكەس, بيىل مامىر-شىلدە ايلارىندا گيدرولو­­گيا­لىق قۇرعاقشىلىقتىڭ تۋىنداۋ ىقتي­مالدىلىعى جوعارى دەپ بولجا­عان. بۇل جاعداي اگرارلىق سەكتوردا, اسىرەسە جايىق جانە سىرداريا وزەن­دەرى باسسەيندەرىندە ەلەۋلى قيىندىق تۋ­دىرۋى مۇمكىن.

ايتسە دە, بيىل ەلدىڭ كوپ بولىگىندە قىس جىلى جانە قارلى بولىپ, توپى­راقتىڭ مولىنان ىلعالدانۋىنا اسەر ەتتى. ەلدىڭ سولتۇستىگى مەن ورتالىعىنىڭ ەگىس القاپتارىندا ىلعال قورى نەگىزىنەن قاناعاتتانارلىق جانە وڭتايلى. الايدا, ساۋىردەگى ىستىق اۋا رايى بەلسەندى بۋلانۋعا سەبەپ بولدى. ىلعال تەز كەتىپ, سول سەبەپتى ەگىس كەزەڭىندە باتىس قازاقستاننىڭ كەيبىر اۋدانىندا توپىراق ىلعالىنىڭ قورى جەتكىلىكسىز بولۋى ىقتيمال.

«جاۋىن-شاشىن نەگىزىنەن كوپجىلدىق نورمالار شەگىندە بولجانىپ وتىر. تەك قيىر سولتۇستىك-باتىستا, سولتۇستىكتە, وڭتۇستىكتە جانە وڭتۇستىك-شىعىستا جاۋىن-شاشىن نورمادان كوپتەۋ جاۋادى. تامىز بەن قىركۇيەك ايى ەگىننىڭ ءپىسۋى جانە ونى جيناۋ جۇمىسىنا قولايلى بولادى. جاز ايلارىنىڭ الدىن الا بولجامى ناقتىلانىپ, اي سايىن تولىقتىرىلادى, سونداي-اق بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن حالىققا جەتكىزىلەتىن بولادى», دەدى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان  نىسانباەۆ.

قازىر الەمدە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ باعاسى مەن ولارعا دەگەن سۇرانىستىڭ ءوسۋ ءۇردىسى بايقالادى. وسىعان بايلانىستى ۇلت­تىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ مەن اگرارلىق سەكتوردىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن نىعايتۋ, ونىڭ قاتارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋدى ىنتالاندىرۋ ۇكىمەتتىڭ باسىم باعىتى. بۇل رەتتە ەگىس ناۋقانىن ۋاقتىلى ءارى ساپالى وتكىزۋ ايرىقشا ماڭىزعا يە.

«ۇكىمەت اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋ مەن  ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا بارلىق قاجەتتى شارالاردى قابىلدادى. وسى كەزەڭدە جوسپارلانعان ءىس-شارالار­دىڭ ءتيىمدى ءارى ۇيلەسىمدى ىسكە اسىرى­لۋىن قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى. ەگىس ناۋقانى بەلگىلەنگەن مەرزىمدە اياقتالۋى كەرەك. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, ديقاندار ىشكى جانە سىرتقى نارىقتا تۇراقتى سۇرانى­سى بايقالاتىن داقىلداردىڭ ەگىس القاپتارىن ۇلعايتۋى قاجەت, سونداي-اق وسىنداي باعىتتاردا مەملەكەتتىك قولداۋعا باسىمدىق بەرىلۋگە ءتيىس», دەدى ولجاس بەكتەنوۆ.

ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا ەگىس القاپتارىنىڭ قۇرىلىمىن ءارتاراپتاندىرۋ بويىنشا بەكىتىلگەن جوسپارلار ىسكە اسىرىلۋى قاجەت. مىندەتتەردىڭ تولىق كەشەنى  مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ۋاقتىلى سالۋ مەن وسىمدىكتەردى قورعاۋ قۇرال­دارىن قولدانۋدى قوسا العاندا, اگروتەح­نولوگيالىق شارتتاردىڭ قاتاڭ ساق­تالۋىن تالاپ ەتەدى. الايدا, تىڭايت­قىشتاردى سالۋ كولەمى ءالى دە بولسا, عىلىمي دالەلدەنگەن قاجەتتىلىكتەن اناعۇرلىم از بولىپ وتىر.

«وسىعان بايلانىستى ىشكى نارىق­تى تىڭايتقىشتارمەن باسىم تارتىپ­پەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا  وتان­دىق وندىرۋشىلەردى ىنتالاندىرۋ شارا­لارىن قابىلداعان ءلازىم. ونەر­كاسىپ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىك­تەرىنە ديقانداردى جەتكى­لىكتى كولەم­دە قولجەتىمدى تىڭايت­قىش­تار­­مەن قام­تاماسىز ەتۋ بويىن­شا ءتيىستى جۇ­مىستى ۇيلەستىرۋدى تاپ­سىرا­مىن. اۋىل شارۋاشىلىعى تەحني­كا­سى­نىڭ جۇ­مىسقا ءازىر بولۋ ماسە­لەسى دە  ماڭىز­دى بولىپ تابىلادى. ليزينگ­تىك باع­دار­لامالاردى ىسكە اسىرۋعا بولىن­­گەن قاراجات ءتيىمدى,  اتاۋلى ءارى اشىق پاي­دا­لانىلۋعا ءتيىس», دەگەن پرەمەر-مي­نيستر, بەلگىلەنگەن كولەم­دە ارزان­داتىلعان ديزەل وتىنىمەن ۇزدىك­سىز قام­تاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەتىنىن قاداپ ايتتى.

«بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە – اكىمدىك­تەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى. بۇگىنگى تاڭدا شامامەن 220 مىڭ توننا وتىن جونەل­تىلدى. بۇنى ماقساتسىز پايدالانۋ, الىپ­ساتارلىقپەن وتكىزۋ مەن جاسان­دى تاپشىلىق جاساۋ فاكتىلەرىنە مۇل­دەم جول بەرۋگە بولمايدى. وتىن­نىڭ بارلىق قاجەتتى مولشەرى فەرمەر­لەرگە بەكىتىلگەن كەستە بويىنشا جەت­كىزىپ بەرىلۋى شارت. مەملەكەت باسشى­سىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بيىل مەملەكەتتىك قولداۋ كولەمى ەداۋىر ۇلعايدى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

كوكتەمگى ەگىس پەن ەگىن جيناۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە 700 ميلليارد تەڭگە, جەڭىلدەتىلگەن ليزينگ باعدارلامالارىنا 200 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. بۇل رەتتە قارجىلاندىرۋ تەك قانا ءتيىمدى ءارى ادال وندىرۋشىلەرگە بەرىلگەنى دۇرىس. پرەمەر-مينيستر اكىمدىكتەرگە بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ماقساتتى ءارى ۇتىمدى پايداعا اسۋىنا تۇراقتى مونيتورينگتى جۇرگىزۋدى تاپسىرىپ, ديقانداردى قاجەتتى سۋ رەسۋرس­تارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ايتتى.

«كليماتتىق سىن-قاتەرلەردىڭ كۇشەيۋى مەن قولجەتىمدى سۋ رەسۋرستارى­نىڭ قىسقارۋى جاعدايىندا ۆەگەتا­تسيالىق كەزەڭنىڭ ءساتتى ءوتۋى ەرەكشە وزەك­تىلىككە يە بولىپ وتىر. بۇل ماسە­لەنى شەشۋ جۇيەلى ءتاسىلدى قاجەت ەتەدى. ىلعالدى كوپ تالاپ ەتەتىن داقىل­­دارعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ شارا­لارىن قابىلداۋ, عىلىمي ينستي­تۋت­تاردى جۇمىلدىرا وتىرىپ,  فەر­مەر­لەردىڭ قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى اگروتەحنولوگيالارعا كوشۋى بويىنشا جەر-جەردە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ كەرەك», دەدى و.بەكتەنوۆ.

دەگەنمەن, اۋا رايىنىڭ قولايسىز بولۋى ەگىننىڭ ساپاسى مەن كولەمىنە اسەر ەتپەۋى كەرەك. ءتيىستى شارالاردى الدىن الا قابىلداۋ قاجەت ەكەنىن ايتقان ۇكىمەت باسشىسى, ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگى «بايتەرەك» حولدينگىمەن بىرگە, وتىنىم­دەردى قاراۋ راسىمدەرىن وڭتايلاندىرۋ مەن ديقانداردى بارىنشا قامتي وتىرىپ, جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋدى اشىق ۇسىنۋدى قامتاماسىز ەتۋى قاجەت ەكەنىنە توقتالدى. سونداي-اق ەكىنشى كەزەكتە اگرارلىق سەكتوردى تسيفرلاندىرۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانى جونىندە بايانداپ, ۇكىمەت ەگىس القاپتارىن مونيتورينگتەۋ ءۇشىن دروندار ساتىپ الۋعا قاراجات بولگەنىن العا تارتتى.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, سۋ تاپشىلىعى قاۋپى جوعارى وڭىر­لەردى باسىم تارتىپپەن قارجى­لاندىرۋدى كوزدەۋ قاجەت. سونداي-اق ديقانداردىڭ تامشىلاتىپ جانە جاڭبىرلاتىپ سۋارۋعا كوشۋىن ىنتالاندىرۋ جونىندەگى شا­رالار كەشەنىن ىسكە اسىرعان ءجون. سو­نى­مەن قاتار جەدەل ارەكەت ەتۋ ءۇشىن ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مينيسترلىگى مەتەو­بولجامداردى ۋاق­تىلى ۇسىنۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس.