جۇماباي دوسپانوۆ, اسكەري تاريحشى: ەرلىك ەشقاشان ۇمىتىلمايدى

– جۇماباي ورىنعالي ۇلى, بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋ قاشان باستالىپ ەدى؟ وعان نە تۇرتكى بولدى؟

– كەڭەس داۋىرىندە كوپ مالىمەت اشىق ايتىلمادى. ونىڭ ىشىندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسىپ, ءتۇرلى ماراپاتقا ۇسىنىل­عانىمەن, ەرلىگى ەسكەرۋسىز قالعان قازاق مايدانگەرلەرى از ەمەس. مىنە, وسىنداي سەبەپتەن 1994 جىل­دىڭ كوكتەمىندە سول كەزدەگى «قازاقتۇرىكمۇناي» بىرلەسكەن كوم­­پانياسىنىڭ باس ديرەكتورى باق­تىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ, جازۋ­شىلار وداعى اتىراۋ وبلىس­تىق في­ليالىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى قويشىعۇل جىلقىشيەۆ ۇشەۋمىز جوسپار قۇرعان ەدىك. سۇراپىل سوعىستا قان كەشكەن مايدانگەرلەردىڭ ەرلىك جولىن تەرەڭ زەرتتەۋدى ماقسات تۇتتىق. كوزدەگەنىمىز – جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىنا دەيىن 80 تومدىق كىتاپ شىعارۋ. وسى كەزگە دەيىن ارقايسىسى 7 كىتاپتان تۇراتىن 56 توم جارىققا شىقتى. ەندى ماۋسىم ايىندا تاعى 24 تومدى جارىققا شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.

– اۋقىمدى جوبانى ىسكە اسىرۋدا قانداي دەرەكتەردى زەرت­تە­دى­ڭىزدەر؟

– ارينە, بۇل – وڭاي ىسكە اسىرىلاتىن جوبا ەمەس. نەگە؟ ويتكەنى ارحيۆتەگى دەرەكتەرگە قول جەتكىزۋ قيىندىق تۋدىردى. قولعا تۇسكەن دەرەكتەردى سارالاپ, جۇيەگە كەلتىرۋ ءبىراز ۋاقىت الدى. ماسەلەن, 2015 جىلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى قازاق وفيتسەرلەرى» دەپ اتالاتىن 10 تومدىق كىتاپتى باسپادان شىعاردىق. ەلىمىزدە بۇرىن ءدال وسىنداي دەرەكتەر قامتىلعان كىتاپ بولماعان ەدى. بۇل كىتاپتارعا 8 400-دەن اسا قازاق وفيتسەرى تۋرالى ما­لىمەتتى قۇجاتىمەن ەنگىزدىك. ولار قازاقستاندا, وزگە دە رەسپۋبليكالاردا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ ىشىندە 120 وفيتسەر باتالون باسقارعان. ارتيللەريا ديۆيزيونىنا – 20, اۆياتسيا ەسكادريلياسىنا – 2, پارتيزان وتريادىنا 7 قازاق وفيتسەرى جەتەكشىلىك ەتكەن. پودپولكوۆنيك شەنىنە ساي كومانديرلەردىڭ سانى – 149. ال اتالعان اسكەري قۇرىلىمدارداعى اعا وفيتسەر-مايور شەنىندەگى قىز­مەتتەردى اتقارعان قانداستار از ەمەس. ماسەلەن, كوميسسار مىندەتىن 55 وفيتسەر اتقارىپتى. بۇعان قوسا 162 قازاق وفيتسەرى كومانديردىڭ ساياسي ورىنباسارى, 145-ءى ساپ جونىندەگى ورىنباسارى, ال 79 قانداس شتاب باستىعى بولعان.

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا دايىندالعان 25 توم­دىققا 12 056 قازاق وفيتسەرى ەنگى­زىلدى. ولاردىڭ اراسىنداعى 654 قاندا­سىمىز وزگە ەلدە تۋعان. الدىڭعى كى­تاپ­تاعى اعا بۋىن لاۋازىمىندا بول­عان 590 سارداردىڭ سانى ەندى 961-گە جەتتى. ونىڭ ىشىندە 185-ءى – باتالون, 39-ى ديۆيزيون كومانديرى بولعانى ناقتىلاندى.

پولك باسشىلىعىندا قىزمەت اتقارعان قانداستار تۋرالى كورسەت­كىش تە ايتۋعا تۇرارلىق. پولك كو­مانديرى – 16, پولك كوميسسارى – 10, پولك كو­مانديرىنىڭ ساياسي ورىنباسارى – 13, پولك كومانديرىنىڭ ساپ بويىنشا ورىنباسارى – 33, وزگە ورىنباسارلار – 3, شتاب باستىعى – 20, اۆياپولك شتۋرمانى – 2, پولك كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى – 5, پولك پارتيا بيۋروسىنىڭ سەكرەتارى – 66, پولك قىزمەتىنىڭ باستىعى – 143, پولك كومانديرى مەن شتاب باستىعىنىڭ كومەكشىلەرى – 73. بارلىعى 384 قا­زاق پولكتە اعا وفيتسەر قىزمەتىن اتقارعان.

بريگادا باسشىلىعىندا اعا وفيتسەر-مايور شەنىندەگى مىندەتتى اتقارعانىن ايتپاعاننىڭ وزىندە پودپولكوۆنيك قىزمەتىندەگى قا­زاقتار از ەمەس. ماسەلەن, پارتيا كوميس­سياسىنىڭ سەكرەتارى – 7, بريگادا قىز­­مەتىنىڭ باستىعى – 13, ساياسي ءبولىم باس­تىعىنىڭ ورىنباسارى – 6, شتاب بو­لىمشەسىنىڭ باستىعى – 6. بارلىعى – 32.

ديۆيزيا باسشىلىعىندا پودپولكوۆنيك شەنى بار وفيتسەرلەرگە جۇك­تەلەتىن لاۋازىمدى اتقارعان قان­داستارىمىز دا بار. پارتيا كوميس­­سياسىنىڭ سەكرەتارى – 7, ديۆيزيا قىزمەتىنىڭ باستىعى – 14, ساياسي ءبولىم باستىعىنىڭ ورىنباسارى – 3, شتاب باستىعىنىڭ ورىنباسارى – 3, شتاب بولىمشەسىنىڭ باستىعى – 9. بارلىعى – 36.

كورپۋستاعى پودپولكوۆنيك شە­نىنە لايىق لاۋازىمدا بولعاندار دەرەگى مىناداي: ساياسي ءبولىمنىڭ اعا نۇسقاۋشىسى – 5, اسكەري تري­بۋنالدىڭ مۇشەسى – 1, ارتيللەريا شتابى باس­تىعىنىڭ كومەكشىسى – 1, ساياسي ءبولىمنىڭ ينسپەكتورى – 2, ساياسي ءبولىمنىڭ ۇگىتشىسى – 1, شتاب ءبولىمى باستىعىنىڭ اعا كومەكشىسى – 5, ءبولىم باستىعىنىڭ كومەكشىسى – 6. «سمەرش» قارسى بارلاۋدىڭ پولك, بريگادا, ديۆيزيا, كورپۋس شتابتارى جاندارىنداعى جەدەل وكىلەتتى لاۋازىم 59 قازاققا جۇكتەلگەن.

– سوعىستاعى ەرلىگى ەسكەرىلمەي قال­عاندار تۋرالى دەرەكتەرگە توق­تالساڭىز...

–جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى قارسا­ڭىندا «نە ستاۆشيە گەرويامي سوۆەت­سكوگو سويۋزا» دەگەن اتاۋمەن 3 تومدىق كىتاپ شىعاردىق. بۇل اتاققا رەسمي ۇسىنىلعان, بىراق بەرىلمەگەن بۇرىنعى 15 وداقتاس رەپۋبليكادان 8 097 مايدانگەر بار ەكەن. ماسەلەن, الدىڭعى بەستىكتە رەسەي (5 118), ۋكراي­نا (1 521), قازاقستان (417), بە­لارۋس (224), وزبەكستان (157) ەلدەرى بار. رەسەيدەگى 5 ايماققا التاي ولكەسى (227, بىرەۋى – قازاق), ماسكەۋ وبلىسى (182), ورىنبور وبلىسى (176, بەسەۋى – قازاق), تاتارستان (176) مەن ساراتوۆ وبلىسى (176, ۇشەۋى – قازاق) كىرەدى. ال 56 ۇلتتىڭ ءبىرىنشى وندىعىنا مىنالار ەنەدى. ولار – ورىس (5 304), ۋكراين (1 443), بەلورۋس (214), تاتار (179), قا­زاق (166), وزبەك (102), ارميان (85), گرۋ­زين (83), ەۆرەي (80), ازەربايجان (64).

ال كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا بىرنەشە رەت ۇسىنىلسا دا بەرىلمەگەندەر اراسىنداعى قازاقتىڭ ەرجۇرەك ۇلدارى بار. وزگە ۇلتتىڭ ءبىر وكىلى 4, ال توعىزى باتىر اتاعىنا 3 رەت ۇسىنىلعان عوي. سوعىستاعى ەر­جۇرەكتىلىگى ءۇشىن 207 مايدانگەر 2 رەت ۇسى­نىلىپتى. ءدال وسى توپتا 22 قازاقستاندىق بولعان. ونىڭ ىشىندە 6 قازاق بار.

سول التى باتىر قازاق كىم ەدى؟ ولار – زەيتەن بايجانوۆ, قابىش كوك­­تاەۆ (پاۆلودار وبلىسى), قۇداي­بەرگەن جانسەرىكوۆ, مىنايقۇل ساعىن­دىقوۆ (الماتى وبلىسى), ساعا­دات نۇر­ماعامبەتوۆ (اقمولا وبلىسى) پەن سەيىت­حان تەمىرباەۆ (قوستاناي وبلىسى).

ورال قالاسىنىڭ تۋماسى ليۋبوۆ تەلەجينسكايا دا – باتىر اتاعى بەرىل­مەگەن وتاندىق مايدانگەردىڭ ءبىرى. ول 301-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 1 052-اتقىشتار پولكىندە ساعادات نۇرماعامبەتوۆپەن بىرگە ەكى جارىم جىل سوعىسقان.

– جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى قار­ساڭىندا «قارۋ مەن قالام» اتتى تاريحي-قۇجاتتى انىقتامالىق كىتاپ جارىققا شىقتى. كىتاپقا قانشا قالامگەردىڭ دەرەگى ەندى؟

– پرەزيدەنتتىڭ جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە بايلانىس­تى بەرىلگەن تاپسىرماسىنا وراي وسىنداي كىتاپ جارىققا شىقتى. مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن «قارۋ مەن قالام» اتتى مايدانگەر-قالامگەرلەر حاقىنداعى كىتاپتى شىعارۋ ءۇشىن تەك جەكە قۇجات دەرەك­تەرىن ىزدەستىرىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزدىم. بۇرىن 70-80 قالامگەردىڭ دەرەگى بەلگىلى بولعان. بۇل – 224 بەتتىك تىڭ كىتاپ. وعان 215 مايدانگەر-قالام­گەردىڭ دەرەگى ەندى.

– سوعىس كەزىندە قازاق تىلىندە دە گازەتتەر شىعىپ تۇردى ەمەس پە؟

– ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعان 1941 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە كەڭەس وداعىنداعى قازاقتاردىڭ سانى 3 ملن 220 مىڭ بولعان. سوعىسقا 18-60 جاس ارالىعىنداعى 575 مىڭ قازاق الىنعان. قىزىل ارميا قۇرا­مىنداعى 22 مايداننىڭ 15-ءىنىڭ قۇرامىنداعى قازاقتار سانى 30 مىڭنان اسقاندىقتان, مايداندىق اسكەري كەڭەستەرىندە مايداندىق گازەتتەر جانىنان قازاق رەداكتسيالارى اشىلدى. بىلايشا ايتقاندا, 15 مايداندىق گازەت شىعىپ تۇرعان.

ماسەلەن, 2-قيىر شىعىس مايدانىندا جارىق كورگەن «دابىل» گازەتىنىڭ رەداكتورى مايور ج.اي­­مۇراتوۆ بولسا, كاپيتان ر.ايت­جانوۆ, ۇيىمداستىرۋشى-ءتىلشى, اعا لەيتەنانت ە.قاليەۆ, ءتىلشى-ۇيىمداس­تىرۋشى, ءتىلشى-ۇيىمداستىرۋشى اعا لەيتەنانت ج.تىلەكوۆ جۇمىس ىستەگەن. ال بريانسك مايدانىندا «جاۋدى جويۋعا!» گازەتىندە اۋدارماشى, اعا لەيتەنانت ءا.تۇرىمبەتوۆ, 1-بالتىق جاعالاۋى مايداندىق «جاۋعا قارسى اتتان!» گازەتىنىڭ رەداكتورلارى – مايو­ر س.ماشاقوۆ, مايور و.نۇر­سەيىتوۆ, مايور ج.ايمۇراتوۆ, ادەبي قىز­مەتكەرلەر كاپيتان ا.زاكارين, اعا لەي­تەنانت د.ابىلەۆ, لەيتەنانت ق.كوپىشەۆ, لەيتەنانت س.وماروۆ, اۋدارماشى كاپيتان ءا.تۇرىمبەتوۆ, ءتىلشى كاپيتان ە.تاسانباەۆ.

ال «قىزىل ارميا» گازەتىن ءى بەلارۋس مايدانىندا ءتىلشى-ۇيىم­داس­تىرۋشىلار لەيتەنانت ت.اق­شولاقوۆ, لەيتەنانت ق.ابدىقادىروۆ, كاپيتان م.دىنىشەۆ شىعارىپ تۇرعان. «قىزىل اسكەر اقيقاتى» گازەتىندە كاپيتان ع.ابىشەۆ ادەبي قىزمەتكەر, اعا لەيتەنانت ح.نۇرمۇحامەدوۆ ءتىلشى-ۇيىمداستىرۋشى دايىنداپ وتىرعان. «مايدان پراۆداسى» ۆول­حوۆ مايداندىق گازەتىن شىعارۋعا رەداكتورى كاپيتان ن.قۋراباەۆ, ءىى بەلارۋس مايدانىندا گازەت رەداكتورى مايور ا.ەلشىبەكوۆ, ءتىلشى-ۇيىمداستىرۋشىلار كاپي­تان ج.مولداعاليەۆ, كاپيتان س.ەس­باتىروۆ, اۋدارماشىلار پوليترۋك ر.ايتجانوۆ, اكىمشىلىك كاپيتانى س.سەيىتوۆ, لەيتەنانت س.ماۋلەنوۆ اتسالىسقان. «وتان نامىسى ءۇشىن» ۆورونەج مايداندىق گازەتىنىڭ رەداكتورى اعا لەيتەنانت س.قۇلباباەۆ, رەداكتسياسىندا اۋدارماشى اعا لەيتەنانت ك.سۇگىربەكوۆ ۇيىمداستىرعان. ءى ۋكراين مايداندىق گازەتىنە مايور س.قۇلباباەۆ جەتەكشىلىك ەتسە, اعا لەيتەنانت ش.كارىباەۆ ءتىلشى-ۇيىمداستىرۋشى قىزمەتىن اتقارعان.

«وتان ءۇشىن!» سولتۇستىك-باتىس مايداندىق گازەتىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى كاپيتان ك.ۋسمانوۆ, اكىمشىلىك لەيتەنانتى س.سەيىتوۆ قازاق رەداكتسياسىندا اۋدارماشى بولعان. كەيىن مايور ك.ۋمانوۆ ءىى بەلارۋس مايداندىق گازەتىنە جاۋاپتى رەداكتورى رەتىندە قول قويعان. ال «وتان ءۇشىن ۇرىسقا!» گازەتى كارەل مايداندىق گازەتى بولعان. وعان مايور ن.قۋراباەۆ رەداكتور بولسا, ءتىلشى-ۇيىمداستىرۋشىلارى كاپيتان ر.ايتجانوۆ, كاپيتان ت.قوراباەۆ, ب.جۇماعاليەۆ, اۋدارماشىسى – اعا لەيتەنانت ءا.بەكتەمىسوۆ.

«وتاندى قورعاۋدا» لەنينگراد مايداندىق گازەتىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى مايور ك.ۋسمانوۆ, لەيتەنانت ت.اشىمباەۆ اۋدارماشى, رە­داك­توردىڭ ورىنباسارى, اعا لەي­­تەنانت ا.سىزدىقبەكوۆ ءتىلشى-ۇيىم­داستىرۋشى مىندەتىن ابىرويمەن اتقاردى. «سوۆەت جاۋىنگەرى» گازەتى وڭتۇستىك-باتىس مايدانى, ءىىى ۋكراين مايدانىندا شىعىپ, قازاق رە­داكتسياسىنىڭ رەداكتورى مايور ى.دۇيسەنباەۆ, ال مايور ءا.سار­سەنباەۆ ادەبي قىزمەتكەر, كاپي­تان ن.اي­دارعاليەۆ ءتىلشى-ۇيىمداس­تى­رۋشى, لەيتەنانت ج.سەيىت­قازيەۆ كور­­رەكتور بولعان. وزبەك رەداك­تسيا­­سىنىڭ رەداكتورى – مايور ف.كاما­لوۆ.

«ستالين تۋى» گازەتى وڭتۇستىك مايدانىندا, كەيىن ءىV ۋكراين مايدانىندا شىعارىلىپ, گازەت رەداكتورى رەتىندە مايور ءا.يپماعامبەتوۆ, لەيتەنانت ق.ابدىقادىروۆ ادەبي قىزمەتكەر بولعان. «ستاليندىك جاۋىنگەر» گازەتىندە اعا لەيتەنانت ءا.بەكتەمىسوۆكە اۋدارماشىلىق مىندەت جۇكتەلىپتى. زابايكالە مايدانىندا «سۋۆوروۆسكي ناتيسك» گازەتىن مايور س.ەلاگين مايدان ءومىرى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, لەيتەنانت ق.كوپىشەۆ ءتىلشى-ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە دايىنداعان. ال «سۋۆوروۆەتس» باسىلىمى 2-بالتىق جاعالاۋى ماي­دانىندا كەڭ تارالىپ, ونىڭ قازاق رەداكتسياسى بويىنشا ءتىلشى-ۇيىمداس­تىرۋشىسى كاپيتان ق.سۇلەيمەنوۆ بولعان.

– سوعىستان كەيىن ەسىمى كەڭىنەن تانىلعان قالامگەرلەردى اتاپ وتسەڭىز؟

– شىندىعىندا ەلىمىزدە سو­عىستان كەيىنگى تانىمال بولعان قالامگەرلەردىڭ اراسىندا مايدانگەرلەر از ەمەس. ماسەلەن, كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرلارى مالىك عابدۋللين, يۆان ۆورونين, كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن باۋىرجان مومىش ۇلى بار. ءبىر قىزىعى, يۆان ۆورونين 1945 جىلى اقپان جانە ناۋ­رىز ايىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ەكى رەت ۇسىنىلعانىمەن, العاشقىدا وعان الەكساندر نەۆسكي وردەنى بەرىلگەن. ول سوعىس اياقتالعان ايدىڭ سوڭىندا عانا باتىر اتاندى.

تاعى ءبىر دەرەكتى ايتايىن, ۆلا­ديمير زياتكوۆ العاشقىدا 1944 جىلى, كەيىن 1945 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلىپتى. بىراق ونىڭ ەرلىگى باستاپقىدا «جاۋىن­گەرلىك قىزىل تۋ», ودان سوڭ «لەنين» وردەنىمەن باعالانىپتى. ال ەگەمقۇل تاسانباەۆقا 1957 جىلى بەيبىت ومىردەگى قاجىرلى ەڭبەگى ءۇشىن سو­تسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعى بەرىلدى.

باتىر اتاعىنا ۇسىنىلعانىمەن, ەرلىگى ەلەنبەگەن قالامگەرلەر اراسىندا ميحايل ۆاسيلچەنكو, انا­تولي گايدين, ۆاسيلي يۋروۆ, ۆا­سيلي ياۆروۆ بار. ولاردى «لە­نين», «جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ», ءىىى دارە­جەلى «سۋۆوروۆ» وردەندەرىمەن ماراپاتتاۋمەن شەكتەلگەن.

قازاق قالامگەرلەرى اراسىنان قاسىم قايسەنوۆ قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى اتاندى. اقىن جۇبان مولداعاليەۆ پەن جازۋشى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆكە كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى.

كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلمەسە دە, سۇراپىل سوعىستا با­تىلدىعىمەن تانىلعان ءار ماي­دان­گەردىڭ ەرلىگى ەشقاشان ۇمى­تىل­مايدى. ويتكەنى ولار – بۇگىنگى بەيبىت ءومىردى سىيلاعان قاھارماندار.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

جولداسبەك كوشەرباي ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»

اتىراۋ وبلىسى