مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى جان-جاقتى زەرتتەپ, شىنايى باعا بەرۋ قاجەتتىگى حاقىندا ايتقان ەدى. پرەزيدەنت ايتقان شىنايى باعا ارحيۆ دەرەكتەرىندەگى قۇپيالار اشىلىپ, شاڭ اراسىندا جاتقان مالىمەتتەر جارىق كورگەندە عانا بەرىلەتىنى بارشاعا ءمالىم. بۇل ورايدا «اتامنىڭ اماناتى» قوعامدىق بىرلەستىگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا بەلسەنە قىزمەت اتقارىپ جاتقانىن ۇيىم بەلسەندىلەرىمەن اڭگىمەلەسكەندە انىق بايقادىق. ۇيىم ەرىكتىلەرىنىڭ ايتۋىنشا, مايداندا قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ءىسى جەڭىستىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنان كەيىن دە سايابىرسىماۋ كەرەك.
«ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان باتىرلارىمىز تۋرالى ىزدەنىس ەشقاشان توقتاماۋى قاجەت. ولار تۋرالى دەرەكتەردى تاۋىپ, جيناپ, قورىتۋ جۇمىسى 80 جىلدىقتان كەيىن دە جالعاسا بەرەرىنە سەنەمىن. ويتكەنى ەلىمىزدەگى مايدانگەر اتا-بابالارى تۋرالى دەرەك ىزدەۋشى ۇرپاقتىڭ سانى 2 ملن ادامنان اسادى. اتالارى تۋرالى اقپارات ىزدەگەن سول 2 ملن ازاماتىمىزعا كومەكتەسۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز», دەيدى ۇيىم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ابۋباكىر سمايىلوۆ.
وسى ورايدا «اتامنىڭ اماناتى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ەرىكتىسى مەيىرحان نۇرقايدارقىزى سوعىستا قازا تاپقان نەمەسە ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن جاۋىنگەرلەردىڭ دەرەگىن ىزدەۋدىڭ گەوگرافياسى جىل سايىن كەڭەيىپ, مۇراعاتتاردى اقتارۋ ادىستەرى جەتىلىپ جاتقانىن العا تارتتى.
«بۇل جۇمىسقا مەيلىنشە ەرىكتى جاستاردى, تاريحشى-عالىمداردى, قوعامدىق بەلسەندىلەردى تارتىپ, ولاردى دەرەك ىزدەۋگە ۇيرەتىپ, ارنايى توپ قۇردىق. بۇگىندە جۇمىسىمىزدى قالىڭ بۇقاراعا ناسيحاتتايتىن سايتىمىز جۇمىس ىستەپ تۇر. اتالارىنىڭ دەرەگىن ىزدەگەن ازاماتتار جەدەل جەلىمىزگە حابارلاسىپ, تاپسىرىس بەرە الادى. سونداي-اق الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشالارىمىز ارقىلى اتقارعان شارۋالار تۋرالى ۇزدىكسىز ماتەريال جاريالاپ وتىرامىز. بۇگىنگە دەيىن بىزگە 10 مىڭنان اسا ءوتىنىش كەلىپ ءتۇسىپ, 4 مىڭنان اسا مايدانگەردىڭ مالىمەتى تابىلدى. قازىر ءبىزدىڭ اي سايىن ورتا ەسەپپەن 40-50 جاۋىنگەردىڭ جەرلەنگەن جەرى مەن اسكەري جولىن انىقتاۋعا مۇمكىندىگىمىز بار», دەيدى م.نۇرقايدارقىزى.
م.نۇرقايدارقىزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مايداندا ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن ساربازداردى ىزدەۋ ىسىندە بىرنەشە كەدەرگى بار. رەسمي قۇجاتتاردىڭ كوبىندە مايدانگەرلەردىڭ اتى-جوندەرىنىڭ 50 پايىزى بۇرمالانىپ جازىلعان. بۇعان باستى سەبەپ سوعىس جىلدارىندا قۇجات تولتىرۋشىلاردىڭ دەنى ساربازداردىڭ ەسىمىن ەستۋ ارقىلى جازعان. مىسالى, ساقاۋوۆ وسپان ەسىمى قۇجاتتاردا سوكولوۆ وستاپ بولىپ ءجۇر. سونداي-اق قازاق تىلىندەگى سينگارمونيزم زاڭدىلىعى (ۇندەستىك) ەسىمدەردىڭ تۇرلىشە جازىلۋىنا اسەر ەتەدى ەكەن. مىسالى: «بەك – پەك», «باي – ۆاي», «عالي – گالەي», «جان – دجان – چان» دەپ جازىلۋى مۇمكىن. دەمەك, رەسمي قۇجاتتا باتىرعاليدىڭ – باتۋرگالەي, باقىتجاننىڭ – باگيدجان, ۆاحيدجان بولىپ جازىلۋى ابدەن مۇمكىن.
«اتامنىڭ اماناتى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ بەلسەندىلەرى وسىنداي تۇيتكىلدى شەشىپ, قانشاما تاعدىرعا جان ءبىتىردى. ءار تاپسىرىستىڭ ارتىندا اتالارى تۋرالى مالىمەت ىزدەگەن ەل ازاماتتارىنىڭ ءۇمىتى تۇر. سول ءۇمىتتى اقتاعان ساتتەگى قۋانىشتى اۋىزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس.
«مۇراعاتتاعى قۇجاتتاردان دەرەك ىزدەۋدىڭ وزىندىك الگوريتمى بار. «اتامنىڭ اماناتى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ەرىكتىلەرى ۇزاق جىلعى تاجىريبەنىڭ ارقاسىندا تالاي ءتۇيىندى شەشۋدىڭ تاسىلدەرىن مەڭگەرىپ الدى. ماسەلەن, كەيدە ءبىز تەك داۋىسسىز دىبىستاردى ساقتاي وتىرىپ ىزدەۋ جۇرگىزەمىز. «باقىتجان» دەگەن مايدانگەردى – ب – ت – ج – ن دىبىستارى ارقىلى ىزدەسەڭىز, ىزدەۋ ناتيجەسىندە «باتدجان», «باحيدجان», «باگيدجان», «باگچان», «باليگان» دەگەن اتاۋلارعا كەزدەسەسىز. سوسىن ونىڭ تەگى, تۋعان جەرى, مايدانعا اتتانعان ەلدى مەكەنى ارقىلى ءارى قاراي قازىپ, ءشوپ اراسىنان ينە ىزدەگەندەي ەڭبەكتەنەمىز», دەيدى ەرىكتى ايگۇل ايتوۆا.
كەيىنگى ءبىر جىل بەدەرىندە «Egemen Qazaqstan» باسىلىمىندا بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە جاريالانباعان ونداعان ماقالا جارىق كوردى. ول جاريالانىمدارداعى تىڭ دەرەكتەردى تابۋعا دا وسى ايگۇل ايتوۆا كومەكتەسكەنىن ايتا كەتكەن ابزال.
«وسى ۇيىمدا ەرىكتى بولىپ جۇمىس ىستەگەنىمە ءتورت جىلعا جۋىقتادى. بىراق تاجىريبەم ودان دا كوپ. وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان ورالماعان ناعاشى اتام ءادىلباي جارلىعاپوۆتىڭ دەرەكتەرىن رەسەيلىك سايتتاردان ىزدەپ, جەرلەنگەن جەرىن انىقتادىم. ول كىسى ستالينگراد شايقاسىنا قاتىسىپ, 1943 جىلدىڭ 7 قاڭتارىندا اۋىر جاراقات الىپ, گوسپيتالدا كوز جۇمىپتى. انام اكەسى سوعىسقا كەتكەندە ءالى قىرقىنان دا شىقپاعان شاقالاق ەكەن. مايدانگەردىڭ ارتىندا قالعان جالعىز تۇياعىنا, ياعني اناما بۇل حاباردى ايتقانىمدا جانارى جاسقا تولىپ, قاتتى تولقىدى. سول كۇنگى اسەر ماعان اتالاردىڭ دەرەگىن ىزدەۋدىڭ ماڭىزىن تەرەڭ ۇقتىردى. ارتىنشا ءوز اتام رامازان ايتباەۆ تۋرالى مالىمەتتەر ىزدەۋدى باستادىم. نەبارى 18 جاسىندا مايدانعا اتتانعان اتامىز تۋرالى ەش دەرەك تابىلمادى. ءبىر كۇنى Instagram-نان «اتامنىڭ اماناتى» پاراقشاسىن كورىپ, رامازان اتامدى ىزدەۋگە تاپسىرىس قالدىردىم. سول كۇنى ۇيىم قىزمەتكەرى مارفۋزا سەيىتنۇرقىزى حابارلاسىپ, ەرىكتى بولۋعا شاقىردى. بۇل ۇسىنىستى قۋانا قابىلدادىم. سودان بەرى وسى ىزگى جۇمىستى بار ىنتاممەن اتقارىپ ءجۇرمىن. مەن ءۇشىن ەرىكتى بولۋ – ۇلى ميسسيا, ءارى جاۋىنگەرلەردىڭ ۇرپاعى رەتىندەگى ازاماتتىق پارىزىم», دەيدى ا.ايتوۆا.
قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وتستاۆكاداعى مايورى فاريدا ۇشكەمپىروۆا دا «اتامنىڭ اماناتى» ۇيىمىنا ءوز ەركىمەن ەرىكتى بولعانىن ايتادى.
«وسىدان ءتورت جىل بۇرىن بۇل ۇيىمعا ىزدەۋشى رەتىندە بەلگىلى ءبىر تاجىريبەمەن كەلدىم. بىرنەشە جىل بويى كۇيەۋىمنىڭ سوعىسقا العاشقى كۇندەرى اتتانىپ, حابارسىز كەتكەن اعاسىن ءوز بەتىمشە ىزدەپ ءجۇردىم. رەسەيدىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ارحيۆىمەن حات-حابار الماسىپ, «پاميات نارودا», وبد «مەموريال» سياقتى دەرەكتەر بازاسىن قانشا اقتارسام دا, ۇزاق ۋاقىت بويى ەشقانداي ناتيجە بولمادى. ءتىپتى رەسەي تاراپىنان «مۇنداي ادام تىزىمدە جوق» دەگەن رەسمي جاۋاپ تا كەلدى. سوعان قاراماستان, ءۇمىتىمدى ۇزبەي, ىزدەۋدى جالعاستىرا بەردىم. «پاميات نارودا» سايتىنداعى دەرەكتەر جاڭارتىلعاننان كەيىن, اتالعان تۋىسىمنىڭ «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنە ۇسىنىلعانى جونىندە ماراپات پاراعى تابىلدى. وسى دەرەككە سۇيەنىپ, اعامىزدىڭ اسكەري بورىشىن وتەگەن ارتيللەريالىق پولكىن انىقتادىق, اسكەري ءىس-قيمىلدار جۋرنالىنا قول جەتكىزدىك. ول جەردە ونىڭ قاي جەردە, قاي كۇنى اۋىر جاراقات العانى جانە قايتىس بولعانى تۋرالى ناقتى اقپارات بەرىلگەن. وسىلايشا, رەسەيلىك ىزدەۋشىلەر مەن تۆەر وبلىسى زۋبتسوۆ اۋدانىنداعى شەكولدينو اۋىلىنداعى «زۋبتسوۆسكي رۋبەج» مەكتەپ ىزدەۋ وتريادىنىڭ كومەگىمەن تۋىسىمىزدىڭ جەرلەنگەن جەرىن انىقتاپ, ەسىمى باۋىرلاستار زيراتىنا جازىلدى. 2019 جىلدىڭ 9 مامىرىندا كۇيەۋىم اتالعان جەرگە بارىپ, تۋعان جەرىنىڭ توپىراعىن اپارىپ, جەڭىس كۇنىنە ارنالعان شارالارعا قاتىستى. وسى وقيعادان كەيىن بۇل جۇمىستىڭ ماڭىزىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, «اتامنىڭ اماناتى» قوعامدىق ۇيىمىنا ەرىكتى رەتىندە قوسىلدىم», دەيدى ف.ۇشكەمپىروۆا.
ەرىكتىلەردىڭ ءومىرى تاڭعاجايىپ وقيعالارعا تولى. ماسەلەن, 2022 جىلى لەنينگراد وبلىسى كولپينو قالاسىنىڭ ماڭىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنان ءتىزىم كەلىپ, ەرىكتىلەر ونداعى قازاق ساربازىنىڭ ەسىمدەرىن الەۋمەتتىك جەلىلەرگە جاريالاعان. ءبىر ازامات حابارلاسىپ, تىزىمدەگى 35-36-سارباز ءوز اتالارى ەكەنىن ايتادى. قىزىعى سول, قوستانايلىق ءالىمباتىر جاباعينوۆ پەن كۇشقار قۇلمۇحامبەتوۆ ءبىر كۇنى قازا تاۋىپ, ءبىر جەرگە جەرلەنىپتى. ارادا ۇزاق جىلدار وتكەننەن كەيىن ولاردىڭ بالالارى ۇيلەنىپ, ءومىر بويى اكەلەرىنىڭ بىرگە سوعىسقانى مەن بىرگە جەرلەنگەنىن بىلمەي وتكەن.
«اتامنىڭ اماناتى» قوعامدىق بىرلەستىگى مايدان دالاسىندا تىكەلەي قازبا جۇمىسىن جۇرگىزۋ ءىسىن دە ۇيلەستىرىپ كەلەدى. مىسالى, ۇيىم ەرىكتىلەرى جىل سايىن كالۋگا وبلىسىندا (كالۋگا باعىتىندا بەس قازاق ديۆيزياسى سوعىسقان) وتەتىن «باتىس مايدانى. ۆارشاۆا تاس جولى» حالىقارالىق اسكەري-تاريحي ەكسپەديتسياسىنا قاتىسادى. قازبا كەزىندە تابىلعان وتانداستاردىڭ تۋىستارىن تاۋىپ, سۇيەگىن ەلگە اكەلىپ جەرلەۋ ءىسىن دە ۇيىمداستىرادى. وسىعان دەيىن ۇيىم 20-دان اسا مايدانگەردىڭ ءمايىتىن تۋعان جەرگە اكەلىپ, ارۋلاپ جەرلەۋگە مۇرىندىق بولعان. ماسەلەن, «اتامنىڭ اماناتى» جۋىردا عانا ورازعالي ايبولان ۇلى بەلۋباەۆ پەن پەتر كاپيتونوۆيچ وكونەچنيكوۆتىڭ مۇردەلەرىن ماسكەۋدەن استاناعا جەتكىزۋگە اتسالىستى.
راس, جۇمىر جەر بەتىندەگى زۇلماتتى جەڭىپ, بىزگە بەيبىت ءومىر سىيلاعان بوزداقتاردىڭ الدىندا ءبارىمىز قارىزدارمىز. سەبەبى مايداندا شەيىت كەتكەن ءبىر بوزداقتىڭ ەسىمى ۇمىتىلسا, ءبىر تاعدىردىڭ ءىزى وشەدى. ءتىپتى ءار جاۋىنگەردىڭ تاعدىرىن زەرتتەۋ ارقىلى جالپى حالىقتىڭ تاريحىن جازىپ شىعۋعا بولادى. سول سەبەپتى دە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى جەڭىسكە قازاق ۇلتىنىڭ سىڭىرگەن ولشەۋسىز ۇلەسىن بۇقاراعا ايگىلەپ, اتالاردىڭ دەرەگىن ىزدەپ جۇرگەن ەرىكتىلەرگە العىستان باسقا ايتارىمىز جوق.
