پارلامەنتتە ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار مەن ادام اعزاسىنا زيان تاعامدارعا قوسىمشا اكتسيزدىك تولەمدى كۇشەيتۋ ارقىلى ءبىز كىشكەنە بولسىن ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك الامىز دەگەن ءۇمىت بولعان. ۇسىنىس قاراۋعا قابىلداندى, بىراق 15 ساۋىردە وتكەن جۇمىس توبىنىڭ كەزدەسۋىندە ازامات ءامرين بۇل يدەيانى قولدامادى.
دەگەنمەن بۇل ابدەن ەكشەيتىن ماسەلە. كولا مەن ليمونادتىڭ باعاسىن كوتەرسە, تۇتىنۋ ازايادى دەپ ويلاۋ اڭقاۋلىق. دۇكەن سورەلەرىنءىڭ بەلىن قايىستىرىپ تۇرعان ءتاتتىلەردىڭ ءتۇپ اتاسى – قانت. بۇل ماسەلە ابدەن ەكشەيتىن ماسەلە.
قازاقستاننىڭ الكوگولسىز سۋسىندار وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى ءاليا مامىتباەۆا قۇرامىندا قانتى بار الكوگولسىز سۋسىندار سالىعىن ەنگىزۋ سالا كاسىپورىندارىنا تەرىس اسەرىن تيگىزەدى دەپ ەسەپتەيدى.
«دەپۋتاتتاردىڭ ەنەرگەتيكالىق سۋسىندارعا اكتسيز ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىسى تالقىلاۋسىز قابىلداندى. اكتسيز ەنگىزىلگەن جاعدايدا ءبىز ءوندىرىستىڭ 2025 جىلعى 3,4 ملرد ليتردەن 2029 جىلى 2,9 ملرد ليترگە دەيىن تومەندەۋىن كۇتەمىز. بۇل رەتتە اكتسيزدى ەنگىزۋدىڭ العاشقى جىلدارىندا ايتارلىقتاي قىسقارۋ كۇتىلۋدە, ال بۇل سالىق تۇسىمدەرىنە تەرىس اسەرىن تيگىزەدى جانە يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى كۇشەيتەدى. جيىنتىق اكتسيز سالىعى مەن ققس 16% -عا دەيىن ەنگىزگەندە ءونىمنىڭ قۇنى كەم دەگەندە 25% -عا دەيىن وسەدى» دەيدى ءاليا مامىتباەۆا.
قاۋىمداستىق باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, اكتسيز اكتسيزى جەرگىلىكتى ءوندىرىستىڭ رەسەيدەن كەلەتىن يمپورتپەن باسەكەگە تۇسە الماۋىنا اكەلەدى, وندا دا اكتسيز بار, بىراق تومەن.
«رەسەيدە قازىر اكتسيز - ليترىنە 50 تەڭگە, وزبەكستاندا - 77 تەڭگە. اكتسيز مولشەرلەمەسىن كورشى ەلدەرگە قاراعاندا كوبىرەك ەنگىزۋ جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تومەندەتەدى. قازىردىڭ وزىندە قازاقستاندىق كومپانيالار رەسەيلىك وندىرۋشىلەرمەن باسەكەلەستىكتە جەڭىلىپ وتىر. اكتسيزدى ەنگىزۋ بۇل قىسىمدى كۇشەيتەدى» دەپ ءتۇسىندىردى ءاليا مامىتباەۆا.
«ەسەپ» كومپانيالار توبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ماكسيم بارىشەۆتىڭ پىكىرىنشە, وندىرۋشىگە كەز كەلگەن جۇكتەمە جۇكتەۋ تۋرالى شەشىمگە سانالى جانە مۇقيات قاراۋ كەرەك.
«كەز كەلگەن جاڭا اكتسيزدەر - بۇل قولدانىستاعى ءوندىرىستىڭ قىسقارۋى. تۇتىنۋ قۇنىنىڭ ارتۋى كۇتىلگەندەي وسىمگە ەمەس, سالىقتىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى. ناتيجەسىندە بيۋدجەتكە از تۇسەتىن بولادى. ءوندىرىس قىسقارعان كەزدە جۇمىستان بوساتىلادى جانە جۇمىسسىزدار پايدا بولادى. الەمدىك تاجىريبەدە مۇنداي باج سالىعىن ەنگىزە الماعان كاسىپورىندار جابىلعان جاعدايلار بولدى», دەپ اتاپ ءوتتى ماكسيم بارىشەۆ.
Best Solution Research (BSR) زەرتتەۋى قازاقستاندا قۇرامىندا قانت بار سۋسىندارعا اكتسيزدى ەنگىزۋ وسى كەزەڭدە ورىنسىز ەكەنىن كورسەتەدى.
وسى ورتالىقتىڭ زەرتەۋشىسى ماديار كەنجەبولاتتىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك تاجىريبە اكتسيزدەردى ەنگىزۋ مەن قانت تۇتىنۋدىڭ تومەندەۋى, سەمىزدىك نەمەسە ديابەتتىڭ تارالۋى اراسىندا ناقتى بايلانىستىڭ بار ەكەنىن راستامايدى. بۇل ماسەلە زاڭ شەڭبەرىندە شەشىلەتىندىكتەن نازار اۋدارىلماعان.
«قازاقستاندا اكتسيزدى ەنگىزۋ ەڭ الدىمەن شاعىن بيزنەسكە سوققى بولادى. الكوگولسىز سۋسىندار وندىرۋشىلەردىڭ 90% -دان استامى - جەكە كاسىپكەرلەر مەن شاعىن كومپانيالار. Coca-Cola نەمەسە رەسەيلىك يمپورتتاۋشىلار سياقتى ءىرى ويىنشىلار بەيىمدەلە الادى, ال شاعىن وندىرۋشىلەر جابىلۋى مۇمكىن. بۇل نارىقتىڭ مونوپوليالانۋىنا جانە ەڭ الدىمەن رەسەيدەن كەلەتىن يمپورتقا تاۋەلدىلىكتىڭ ارتۋىنا اكەلەدى», دەيدى ماديار كەنجەبۋلات.
BSR زەرتتەۋىنە سايكەس, ورتاشا قازاقستاندىق كۇنىنە 3100-3400 ككال تۇتىنادى جانە قانت قوسىلعان سۋسىندار وسى كولەمنىڭ 165 ككال عانا بەرەدى -شامامەن 5%.
Tax Foundation ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, گازداندىرۋعا اكتسيزدەر ءونىمنىڭ تىم تار سەگمەنتىن قامتيدى. ساتىپ الۋشىلار كولا مەن ليمونادتاردىڭ قىمباتتاۋى كەزىندە راتسيونداعى قانتتىڭ جالپى كولەمىن قىسقارتپاي, باسقا تاتتىلەرگە اۋىسادى. BSR زەرتتەۋىنىڭ مالىمەتتەرءى بويىنشا, كەيبىر ەلدەر سالىق سالىنعاننان كەيىن تاتتىلەندىرىلگەن سۋسىندار ساتىلىمىنىڭ تومەندەگەنىن بايقاعان, بىراق بۇل ساۋىقتىرۋ ناتيجەسىن بەرمەدى. سودا باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن ايتارلىقتاي جاقسارتادى دەگەن دالەل جوق.
تەك ءتاتتى سۋسىندارعا عانا باعىتتالعان سالىقتى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ساراپشىلارى وقشاۋلانعان شارا دەپ سانايدى. Caspian International School of Medicine, Caspian University قاۋىمداستىعىنىڭ پروفەسسورى رافايل قىپشاقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, اكتسيز جاي عانا قوڭىراۋلى ساعات سياقتى ەسكەرتەدى, ۇيقىدان وياتادى. بىراق سەمىزدىك ىندەتى كورىنىسىن ناقتى وزگەرتۋ ءۇشىن سالىق دەكلاراتسياسى بار جالعىز سوليست ەمەس, شارالار وركەسترى قاجەت.
پروفەسسوردىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى ۋاقىتتا گازداندىرۋ - جاسوسپىرىمدەر مەن بالالاردىڭ ارتىق سالماعىنىڭ باستى دەمەۋشءىسى, جانە ەگەر ەلدە سەمىزدىكتىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان ەپيدەمياسىنا اسەر ەتپەك بولسا, وندا جارقىراعان بوتەلكەدەگى قانتتىڭ ەڭ ارزان, جاپپاي جانە زياندى كوزىنەن باستاۋ قيسىندى. ءبىراق اكتسيز پروبلەمانى تولىعىمەن شەشە المايدى.
«پروبلەماعا كەشەندى تۇردە قاراۋ كەرەك ءجانە حالىقتىڭ تالعامىن قايتا ۇيرەنۋدى بالا كەزدەن باستاۋ كەرەك. قانت - تەمەكى سياقتى ادەت. ودان دا بىرتىندەپ ايىرىلۋ كەرەك. ادال تاڭبالاۋ كەرەك. قازىر كوبى شىرىنعا ءونىمنىڭ تابيعي ەكەنىن, ال ىشىندەگى گليۋكوزا-فرۋكتوزا ءشارباتىنىڭ پروپورتسيالى ەكەنىن جازادى. ءاسىرەسە بالالار ءۇشىن جارنامانى رەتتەۋ كەرەك. بالالارعا تەمەكىنى جارنامالاۋعا بولمايدى عوي, سودا دا جارنامالاۋعا بولمايدى. ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن ەمحانالاردا فاستفۋد اۆتوماتتارىن اۋىستىرۋ, مەكتەپتەردە چيپستەر مەن شىرىنداردى ساتپاۋ. سۋ, جەمىس, اشىعان ءسۇت سۋسىندارىن ساتۋ. ول ءۇشىن پايدالى بالامالاردى ءوندىرۋ مەن ساتۋعا سۋبسيديالار قاجەت. جانە تريبۋنادان قانت زيانى تۋرالى قىزىق دارىستەر وقىماۋ كەرەك. قانتتى از جەپ, كوڭىلدى ەمەس, ءساندى بولۋ كەرەك» دەيدى رافايل قىپشاقباەۆ.
