– ۇكىمەت ساعاتىنداعى قوسىمشا بايانداماڭىزدا اليمەنتتەردى جالاقىنىڭ ءبىر بالاعا ¼ بولىگى نەمەسە ءۇش بالاعا ½ بولىگى تۇرىندەگى ۇلەستىك قاتىناسپەن ءوندىرىپ الۋدىڭ قولدانىستاعى جۇيەسى بالانىڭ بارلىق قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىنىن ايتقان ەدىڭىز, ەندەشە, قانشالىقتى مولشەردە تولەنگەنى دۇرىس؟
– اليمەنتتى اتا-انانىڭ تابىسىنان ۇلەستىك قاتىناسپەن ءوندىرىپ الۋدى كوزدەيتىن قازىرگى قالىپتاسقان جۇيە – بۇل بالانىڭ بارلىق قاجەتتىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە سايكەس كەلە بەرمەيدى.
سول سەبەپتى ءبىز سەنات پەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ, ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ وكىلدەرىمەن سەنات جانىنان قۇرىلعان جۇمىس توبىمەن وتباسىلىق-نەكە قاتىناستارى سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جانە اليمەنت ءوندىرىپ الۋ شەڭبەرىندە تالقىلاۋدامىز. وسىعان بايلانىستى ءبىز اليمەنت مولشەرى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنە بايلانىستى انىقتالاتىن جۇيەگە كوشۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ جاتىرمىز.
ناقتىراق ايتار بولساق, «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» قر-نىڭ كودەكسىنە: اليمەنت تولەۋ تۋرالى كەلىسىم بولماعان كەزدە سوت كامەلەتكە تولماعان بالالارعا ولاردىڭ اتا-انالارىنان اليمەنتتى اي سايىن مىناداي مولشەردە: ءبىر بالاعا – اتا-اناسى تابىسىنىڭ جانە (نەمەسە) وزگە دە كىرىسىنىڭ – تورتتەن ءبىر بولىگىن, بىراق ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 0,75 ەسەلەنگەن مولشەرىنەن كەم ەمەس; ەكى بالاعا – ۇشتەن ءبىر بولىگىن, بىراق ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 1,5 ەسەلەنگەن مولشەرىنەن كەم ەمەس; ءۇش جانە ودان دا كوپ بالاعا تەڭ جارتىسىن, بىراق ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 2,0 ەسەلەنگەن مولشەرىنەن كەم ەمەس ءوندىرىپ الۋ بويىنشا ۇسىنىس قاراستىرىلىپ جاتىر.
– سول بايانداماڭىزدا اكەلەردىڭ بالالارىنا بەرەشەگى جىل سايىن ءوسىپ, جالپى بۇگىندە 18 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعانىن ايتتىڭىز. بۇنداي كولەمدى سومانى ءوڭدىرىپ الۋ ۇزاققا سوزىلماي ما؟
– اليمەنت ءوندىرىپ الۋ باسىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى. الايدا, قارىزدىڭ كوپ مولشەرىن ءوندىرىپ الۋ شىنىمەن دە قيىن جانە ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. بۇل, ەڭ الدىمەن, بورىشكەردىڭ جاعدايى مەن تولەم قابىلەتتىلىگىنە بايلانىستى.
ەگەر بورىشكەر جۇمىس ىستەسە, م ۇلىك, كىرىستەر بولسا, وندا اليمەنت ءوندىرىپ الۋ ايتارلىقتاي پروبلەمالار تۋعىزبايدى, اليمەنت ونىڭ جۇمىس ورنىنان ءماجبۇرلى تۇردە ۇستالادى. ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, بۇگىندە بارلىق اليمەنت ىستەرىنىڭ شامامەن 94%-ى ورىندالادى جانە جىل سايىن اليمەنت بويىنشا ىستەردىڭ شامامەن 6%-ى وزەكتى بولىپ تابىلادى.
ماسەلەن, ەگەر بورىشكەرلەردە تۇراقتى جۇمىس ورنى بولماسا, ءوندىرىپ الۋعا بولاتىن تابىسى جوق بولسا, بورىشكەر ىزدەۋدە بولسا نەمەسە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا بولسا, اتا-انالار الەۋمەتتىك وسال ادامدار ساناتىنا جاتسا, ارينە, اليمەنت ءوندىرىپ الۋ پروتسەسى ۇزاققا سوزىلادى. كەيبىر بورىشكەرلەر بەيرەسمي تۇردە جۇمىس ىستەيدى جانە كىرىستەرىن جاسىرادى. مىسالى, جەكە كاسىپكەرلەر كىرىستەردى جاسىرۋ ماقساتىندا ەڭ تومەنگى جالاقىنى (ايىنا 70 مىڭ) بەلگىلەيدى جانە از مولشەردە اليمەنت تولەيدى.
سوندىقتان اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ ورگاندارى بۇل باعىتتا بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتىر. بورىشكەرلەردىڭ ورنالاسقان جەرىن, ولاردىڭ تابىس كوزى مەن مۇلكىن انىقتاۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, ءارتۇرلى ينتەرنەت-الاڭداردى, تاكسي جانە جەتكىزۋ قوسىمشالارىن, بلوگەرلىكتى, كريپتوۆاليۋتا ساۋداسىن جانە ت.ب. پايدالانۋدان تۇسەتىن كىرىستەردى انىقتاۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلىپ جاتىر.
ودان بولەك, بورىشكەرلەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. مىسالى, 2022 جىلى – 2150 بورىشكەر, 2023 جىلى – 4 238 بورىشكەر, 2024 جىلى – 6265 بورىشكەر جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. سونىمەن قاتار, بورىشكەرلەردى قارىزداردى تەز ارادا وتەۋگە ماجبۇرلەۋ ءۇشىن ەلدەن شىعۋدى شەكتەۋ, اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ جانە ت.ب. شارالار قولدانىلادى.
– بالامەن قارىم-قاتىناس ءتارتىبى جانە بالانى تارتىپ الۋ سياقتى ساناتتاعى ىستەردى ورىنداۋ ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى قانداي, وسى تۇرعىدا نە ايتار ەدىڭىز؟
– بالامەن قارىم-قاتىناس ءتارتىبى جانە بالانى تارتىپ الۋ, ياعني اتا-انا قۇقىعىنان ايىرۋ سياقتى ماسەلەلەر زاڭنامالىق, قۇقىق قورعاۋ, پروفيلاكتيكالىق جانە ت.ب. شارالاردى قامتيتىن كەشەندى ءتاسىلدى قاجەت ەتەدى.
ەڭ الدىمەن, بالالارعا الەۋمەتتىك جانە پسيحولوگيالىق كومەككە نازار اۋدارۋ كەرەك, ياعني, وتباسىلاردا اجىراسۋ, جانجالدار جانە قيىن ومىرلىك جاعدايلار تۋىنداعان كەزدە كومەك كورسەتەتىن وتباسىلاردى قولداۋ ورتالىقتارىن دامىتۋ, سونىمەن قاتار پسيحولوگتاردىڭ بالاعا قامقورشىلىق تۋرالى سوتتىڭ شەشىم قابىلداۋ كەزىندە, اتا-انالار اراسىنداعى مەدياتسيالىق ءتارتىپ پروتسەستەرى كەزىندە نەمەسە جالپى سوت پروتسەستەرى كەزىندە مىندەتتى تۇردە قاتىسۋى سەكىلدى جۇمىستارمەن جۇزەگە اسىرۋعا بولادى.
– اليمەنت تولەمدەرىن ماجبۇرلەپ ءوندىرىپ الۋ جانە بورىشكەردى جالعىز تۇرعىن ۇيىنەن شىعارۋ تىم قاتال ءىس ەمەس پە؟ اتالعان ماسەلەلەر بويىنشا ەلىمىزدە جالپى كورىنىستەر قانداي؟
– سۇراعىڭىز بالا مەن بورىشكەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ اراسىنداعى ماڭىزدى تەپە-تەڭدىكتى قوزعايدى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل جەردە بالانىڭ مۇددەلەرى ماڭىزدىراق بولۋ كەرەك جانە اليمەنت تولەۋ اتا-انانىڭ بالا الدىنداعى قۇقىعى ەمەس, مىندەتى. سول سەبەپتى, ەگەر بورىشكەر اليمەنتتەن قاساقانا جالتارسا جانە ميلليونداعان قارىزى بولسا, وندا بۇل قاجەتتى جانە زاڭدى شارا بولىپ سانالادى. الايدا, بۇل سوڭعى كەزەكتەگى شارالار ەكەنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. ياعني, ەگەر ۇلكەن قارىز بولسا جانە باسقا كىرىستەردەن ءوندىرىپ الۋ مۇمكىن بولمايتىن ەرەكشە جاعدايلاردا عانا قولدانىلادى.
بۇل «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكسىمەن جانە اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ تۋرالى زاڭمەن قاتاڭ رەتتەلەدى جانە سوتتىڭ باقىلاۋىندا بولادى, ياعني جالعىز تۇرعىن ءۇيدى ءوندىرىپ الۋ قاجەتتىلىگىن سارالاپ, تۇپكىلىكتى شەشىمدى سوت شىعارادى.
تۇتاستاي العاندا, قوعام بالاعا قامقورشىلىق جاساۋ, ونىڭ قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى ماسەلە ەكەنىن تۇسىنەدى جانە اليمەنتتى ماجبۇرلەپ ءوندىرىپ الۋ, ونىڭ ىشىندە بورىشكەردىڭ مۇلكى ەسەبىنەن ءوندىرىپ الۋ كوپ جاعدايدا ورىندى دەپ سانايدى.
- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
