قازاق ءتىلى – ۇلتارالىق ءتىل

تاياۋدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 30 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا جۋرناليست اللا گاۆرينا قازاق ءتىلىنىڭ ەتنوسارالىق قاتىناس تىلىنە اينالۋىنىڭ اۋىلى الىس ەمەس ەكەنىن ايتقانى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءتىل جاناشىرىنىڭ بۇل پىكىرىن قولداپ, ەتنوسارالىق قاتىناستار مەن ۇلتتىق بىرلىكتىڭ بۇكىل قۇرىلىمى ء«بىز – ءارتۇرلىمىز, بىراق ءبارىمىز تەڭبىز» دەگەن مىزعىماس قاعيداعا نەگىزدەلگەنىن جەتكىزدى.

«مەملەكەت ازاماتتاردىڭ ۇلتىنا, ءدىني نانىمىنا نەمەسە الەۋمەتتىك مارتەبەسىنە قاراماي, بارىنە بىردەي ءادىل ءارى تەڭ جاعداي جاسايدى. بۇل – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى ۇستانىمى. ءبىز پوپۋليستىك اسىعىس شەشىمدەردەن بويىمىزدى اۋلاق ۇستايمىز. ارقاشان ناقتى جاعدايعا قاراپ, بايىپتى سايا­ساتتى باسشىلىققا الامىز. بۇل, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ەتنوسارا­لىق قاتىناس ءتىلى رەتىندە بەكىتۋ ماسەلەسىنە تىكە­لەي قاتىستى. بۇل جونىندە جۋرناليست اللا گاۆرينا دۇرىس پىكىر ايتتى. مەنىڭشە, ول باسقا دا ارىپتەستەرىنىڭ اتىنان وتە جاقسى ۇسىنىس ءبىلدىردى», دەدى پرەزيدەنت.

سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى بۇگىندە تۇلەكتەردىڭ 80 پايىزعا جۋىعى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدى مەملەكەتتىك تىلدە تاپسىراتىنىن جانە بيىل العاش رەت مەكتەپكە باراتىن بالالاردىڭ 70 پايىزدان استامى قازاق تىلىندە وقيتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.

حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى راۋان كەنجەحان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, تىلگە دەگەن تابيعي سۇرانىستى كۇشەيتىپ, تىلدىك احۋالدى تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن دە – وسى تولقىن. ولارعا قولايلى تىلدىك ورتا قالىپتاستىرىپ, انا ءتىلىنىڭ اياسىندا تۇلعا جانە مامان رەتىندە ءوسىپ-ونۋىنە جاعداي جاساۋ – ءبىزدىڭ مىندەت.

ء«سوزسىز, ءبىزدىڭ ەل بولىپ دامۋىمىزدىڭ, مەملەكەت بولىپ كۇشەيۋىمىزدىڭ بەرىك ىرگەتاسى – ءوزارا كەلىسىم, ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن بەيبىتشىلىك. بۇل قۇندىلىقتاردى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ – ءبىرىنشى كەزەكتە ءار قازاقتىڭ ازاماتتىق پارىزى. پرەزيدەنت قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە ەل تۇتاستىعىن ءتىل تۇتاستىعىمەن بايلانىستىردى. ءبىز ءۇشىن ءتىل مەن تاۋەلسىزدىك – ەگىز ۇعىمدار», دەدى ول.

ر.كەنجەحان ۇلى وسى تۇرعىدان العاندا «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ باستى ماقساتى – ءتىلدى ۇيرەنۋشى ورتاعا قاجەتتى وقۋ-ادىستەمەلىك, ماز­مۇندىق جانە تەحنولوگيالىق قولداۋ, قازاقشا سويلەيتىن ورتانى زامانعا ساي مازمۇنمەن قامتاماسىز ەتۋ, اسىرەسە جاستار اراسىندا ءتىل تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ەكەنىن جەتكىزدى. «قازىر ءبىز ءۇشىن انا ءتىلىمىزدىڭ تەحنولوگيالىق, عىلىمي, كرەاتيۆتى كەڭىستىكتەگى الاتىن ورنىن بارىنشا كەڭەيتۋ ماڭىزدى», دەدى ول.

مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋدە قول جەتكىزگەن جاعىمدى جەتىستىكتىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ەشبىر ۇلت وكىلىنىڭ قۇقىعىن شەكتەمەي, قىسىم كورسەتپەي, قيىندىق تۋدىرماي بىر­تىندەپ دامۋ جولىمەن كەلگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. تولەرانتتىلىق پەن تاتۋلىقتى تۋ قىل­عان قازاق ەلىندە وسى مەملەكەتتى مەكەندە­گەن بارلىق دياسپورانىڭ ءوز ءتىلى مەن مادە­نيەتىن دامىتۋىنا جاعداي جاساۋمەن قاتار, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ زاڭدى تۇعىرىنا قونۋى ءۇشىن دە قاجەتتى جۇمىس اتقارىلدى. سونىڭ ءبىرى – جۋىردا عانا 30 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ ارقىلى ەتنوسارالىق دوستىق پەن ىنتىماقتىڭ نىعايۋىنا جول اشۋ. بىرلىگىمىز بەن تۇتاستىعىمىزدىڭ تىرەگى بولعان بۇل ۇيىمنىڭ نەگىزگى قىزمەت باعىتىنىڭ ءبىرى دە – مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ, ونى ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالدىرۋ.

ايتا كەتسەك, قحا-نى دامىتۋدىڭ 2022–2026 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان جوبالار مەن ءىس-شارالار تىزبەسى بەكىتىلگەن. ونىڭ ىشىندە « ۇلى دالانىڭ ۇلتارالىق ءتىلى» فورۋمى 2019 جىلدان باستاپ جىل سايىن وتكىزىلىپ كەلەدى. فورۋمدا قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن ازاماتتار مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋ بويىنشا تاجىريبەلەرىمەن بولىسەدى.

2017 جىلدان باستاپ جازعى لاگەر تۇرىندەگى ء«تىل مەكتەبى» جوباسى ىسكە قوسىلعان. جوبا قحا ەتنومادەني بىرلەستىكتەرىنىڭ جاستارىنا ارنالعان. سونداي-اق 2015 جىلدان باستاپ قحا-نىڭ «مىڭ بالا» مادەني-اعارتۋ جوباسىنا جىل سايىن 300 مىڭعا جۋىق بالا قاتىسادى.

2016 جىلدان بەرى قازاقستان حالقى تىلدەرى كۇنىنە ورايلاستىرىلعان جالپىقازاقستاندىق اشىق ديكتانت وتكىزىلىپ كەلەدى. 2023 جىلى «اسسامبلەيا جاستارىنىڭ» باستاماسىمەن «ۇيدە سويلە» جوباسى ىسكە قوسىلدى. ونىڭ ەرەكشەلىگى – ۇيدەن شىقپاي-اق قىزىقتى فورماتتا ءتىل ۇيرەنۋگە مۇمكىندىكتىڭ بولۋى.

سونىمەن قاتار ەلىمىزدەگى دوستىق ۇيلەرىنىڭ بازاسىندا «مامىلە» قازاق ءتىلىن وقىتۋ كلۋبتارى جۇمىس ىستەيدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحححىىى سەسسياسىندا بەرگەن تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا «مەملەكەتتىك ءتىل – ەتنوسارالىق قاتىناس ءتىلى» جوباسى جۇمىس ىستەپ جاتىر.

ءاربىر يگى باستامانىڭ ءوز ناتيجەسى مەن بەرەكەسى بولارى انىق. سونىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە قازاق تىلىندە ەركىن سويلەيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قاتارى دا ارتىپ جاتقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ناقتى تسيفرلارعا جۇگىنسەك, 1989 جىلى كەڭەس وداعىندا ەڭ سوڭعى رەت جۇرگىزىلگەن حالىق ساناعى ەلىمىزدەگى ورىس دياسپوراسى وكىلدەرىنىڭ 1%-ى عانا قازاق ءتىلىن بىلەتىنىن كورسەتكەن ەدى. سول جىلى «قازاق كسر-ىندەگى تىلدەر تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, قازاق ءتىلى رەسپۋبليكاداعى جالعىز مەملەكەتتىك ءتىل دەپ تانىلعان سوڭ, ونى وقىتۋ وزگە تىلدەگى بارلىق مەكتەپكە مىندەتتى ءپان رەتىندە ەنگىزىلدى. 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العان سوڭ, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەندەر قاتارى ودان سايىن ارتا ءتۇستى.

ماسەلەن, 1999 جىلعى حالىق ساناعى كەزىندە ەلدەگى ورىستاردىڭ 12%-ى, 2009 جىلعى ساناقتا 20%-ى, 2021 جىلعى ساناقتا 25,1%-ى قازاق ءتىلىن بىلەتىندەرىن ايتىپتى. وزگە دە ەۋروپالىق ۇلت وكىلدەرى اراسىندا دەڭگەي – وسى شامالاس. ماسەلەن, سوڭعى ساناق ناتيجەسىندە ۋكرايندەردىڭ 23,7%-ى, نەمىستەردىڭ 25,2%-ى, بەلارۋستەردىڭ 22,8%-ى, پولياكتاردىڭ 22,1%-ى قازاق ءتىلىن مەڭگەرگەنى بەلگىلى بولدى.

ال ازيالىق, سونىڭ ىشىندە تۇركى حالىقتارى اراسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىندەر قاتا­رى الدەقايدا جوعارى. اتاپ ايتقاندا, تاتار­لار­دىڭ 50,5%-ى, قىرعىزداردىڭ 58,5%-ى, ازەر­بايجانداردىڭ 58,5%-ى, تۇرىكتەردىڭ 61%-ى, ۇيعىرلاردىڭ 71,7%-ى, وزبەكتەردىڭ 72%-ى قازاقشانى جەتىك بىلەدى. بۇل دياسپورالار نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە مەكەن ەتەتىندىكتەن, بۇل ايماقتا مەملەكەتتىك ءتىل ەتنوسارالىق قاتىناس قۇرالىنا اينالعان دەپ سەنىممەن ايتۋعا تولىق نەگىز بار.

اۋىزبىرلىك پەن ءوزارا سىيلاستىق التىننان دا قىمبات قۇندىلىققا اينالعان مىنا زاماندا ءبىز مەملەكەتتىك ءتىل سەكىلدى ۇلتتى ۇيىستىرار قۇرالدىڭ دامۋىن جاقسىلىققا بالايمىز. قازاق ءتىلى – ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىن ورتاق مۇددە جولىندا بىرىكتىرەتىن ماڭىزدى تەتىك. ونىڭ كەڭ قولدانىسقا ەنۋى تەك ءتىل سايا­ساتى ەمەس, ەلدىڭ بولاشاعىنا باعىتتالعان ستراتەگيالىق قادام.