فرانتسۋز فيلوسوفى البەر كاميۋدىڭ «بوگدە» پوۆەسىندەگى مىنا جولدارعا نازار اۋدارايىق:
«اشۋ-ىزانىڭ الاپات ەكپىنى مەنى اۋرۋدان ايىقتىرىپ, ۇمىتتەن دە ارىلتىپ, جۇمباق نىشاندار مەن جۇلدىزدارعا تولى وسىناۋ ءتۇننىڭ الدىندا الەمنىڭ ءۇنسىز ەنجارلىعىنا قارسى ەڭ العاش اقتارىلىپ, شەشىلىپ وتىرمىن. ول دا ماعان باۋىرىم سياقتى ۇقساس, سوندىقتان دا ءوزىمدى باقىتتى سەزىنگەنمىن, قازىر دە باقىتتىمىن. بارلىعى دا شاپشاڭ ءبىتىپ, جالعىزدىقتان جاپا شەكپەۋىم ءۇشىن ءبىر عانا تىلەيتىنىم – مەنى جازالاپ ولتىرەر كۇنى كورەرمەن كوبىرەك جينالىپ, ولار مەنى وشپەندىلىك ايقايىمەن القالاسا ەكەن».
بۇل كىسى ءولتىرىپ, وعان جانى تۇك تە تۇرشىكپەگەن مەرسوننىڭ ءولىم الدىنداعى سوڭعى ويلارى.
ال ەندى جازۋشى قايسار ءالىمنىڭ «اتىلۋىن كۇتكەن التى كۇن» رومانىنداعى ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن الاشورداشى سەيدازىم قادىربايدىڭ سوڭعى ءساتى بىلاي سۋرەتتەلەدى:
«مىلتىق گۇرسىلىنەن قارقىلداي جانتالاسقان قارا قارعالار ۆورونەج اسپانىن جاۋىپ تاستاعانداي ەدى. «قىزبەلىم! وتانىم! الاشىم!» دەپ جۇرەكتەن اقتىق رەت سۋىرىلعان جالىندى سوزدەر سول قارا قارعالاردى تۇرە قۋعانداي ەدى. ءبىر وقتىق ءومىر قاس قاعىمدا ماڭگىلىك ومىرگە اينالىپ جۇرە بەردى...».
ادام ولەر الدىندا جۇرەكتەگى ءسوزىن ايتادى. مەرسو – ومىردەن ءمان كورمەگەن جان. سوندىقتان ول – ءۇمىتسىز. قازاق ء«ۇمىتسىز – شايتان» دەيدى. ال سەيدازىم باقيعا ۇمىتپەن اتتاندى. ءۇمىتىنىڭ ۇستىنى ۇشەۋ: تۋعان اۋىلى قىزبەل, ءوزىنىڭ قازاق حالقى جانە مەملەكەتى. ازىرەيىلدىڭ دەمى وڭمەنىنەن ءوتىپ تۇرعان كەزدە-اق سەيدازىم جانىنىڭ و باستان وزىنىكى ەمەس, ەلىنىكى ەكەنىن بىلگەن. ەر ەل ءۇشىن تۋادى, ەل ءۇشىن ولەدى. مەرسو دۇنيەگە نە ماقساتتا كەلگەنىن ۇقپاعان ءھام الدا نە كۇتىپ تۇرعانى ونى الاڭداتپايدى. ول بارىنەن بوگدە. «بوگدەلىك دەگەنىمىزدىڭ ءوزى – ءبىر ادامنىڭ ەكىگە جارىلۋى, ياعني «مەن» جانە «مەن ەمەس». بوگدە ادام ساناسى «مەن ەمەستە», دەيدى ءپالساپاشى عاريفوللا ەسىم. ال سەيدازىمنىڭ «مەنى» – حالىق. ول حالىق اتىنان سويلەيدى, حالىق ءۇشىن كۇرەسەدى, حالىق بولىپ ءومىر سۇرەدى. بۇل قادىم زاماننان بەرگى حالىقتىڭ بىرتۇتاستىعىن ساقتاپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ ءتول تۇسىنىگى.
روماننىڭ باستى كەيىپكەرى سەيدازىم قادىرباي – تورعاي وڭىرىندەگى الاشوردا قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرى. ول العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ زاڭگەرلىك ءبىلىم يگەرگەن ازامات. ءيا, الاشتىقتار حاقىندا جازىلعان ەڭبەكتەردە سەيدازىم قادىربايدىڭ ەسىمى اتالسا دا, ونىڭ ءومىر تاريحى مەن مۇراسىنا قاتىستى كەڭ كولەمدى اقپارات از كەزدەسەدى. الايدا مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ قىزى گۇلنار دۋلاتوۆانىڭ «ارىستىڭ ءبىرى – سەيدازىم» اتتى ەستەلىگىندە سەيدازىمنىڭ كىسىلىك كەلبەتى, ازاماتتىق ۇستانىمى, كاسىبي بىلىكتىلىگى تۋرالى جازبالار ءبىراز جايدى اڭعارتادى. وندا سەيدازىمنىڭ اكەسى قۇلماعامبەتتىڭ مىرجاقىپپەن مۇددەلەس, ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىمەن پىكىرلەس بولعاندىعى جونىندە ايتىلادى:
«...سەيدازىم اعا 1913-1918 جىلدارى ورىنبوردا زاڭ سالاسىندا ءىرى باسشىلىق قىزمەتتەر اتقاردى. ول سونداعى «قازاق» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى احمەت بايتۇرسىنوۆپەن اعا-ىنىدەي سىيلاستى. ال مەنىڭ اكەم مىرجاقىپپەن ەكەۋى جاستايىنان بىرگە وسكەن, بىرگە وقىعان, سانالى عۇمىرىندا سىيلاس, مۇددەلەس بولعان جاندار ەدى. تۇيدەي قۇرداس ءارى جەرلەس, ءبىر-ءبىرىنىڭ قادىرىنە سونداي جەتىك ولار تۋىستان بەتەر سىيلاساتىن», دەپ جازادى اسىلدىڭ سىنىعى.
جالپى قايسار ءالىم شىعارماشىلىعىنىڭ التىن ارقاۋى – الاش يدەياسى. ول وسى تاقىرىپتا جۇيەلى زەرتتەۋ جۇرگىزدى, تانىمدىق ماقالالار جاريالادى. قايراتكەرلىكپەن دە اينالىستى. قيىرداعى كارەليانىڭ سوسنوۆەتس كەنتىنەن قابىرى تابىلعان مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ سۇيەگىن ەلگە اكەلۋ ماسەلەسىن كوتەردى. سول سەبەپتى الاش تاقىرىبىمەن جەتە تانىس قايسار ءالىمنىڭ سەيدازىم قادىرباي ۇلى تۋرالى قالام تەربەۋى, ونى كوركەم شىعارما كەڭىستىگىندە كورسەتۋى ابدەن ورىندى.
روماننىڭ سيۋجەتى سەيدازىم قادىرباەۆتىڭ اتىلۋىنا بەس كۇن قالعان كەزىنەن باستالادى. الايدا ونى كەيىپكەر بىلمەيدى دە, سەزبەيدى. وسى ارقىلى اۆتور وقىرمانىن الداعى سۇمدىقتان حاباردار ەتىپ, ال باستى قاھارمانىن ودان بەيماع ۇلىم ەتۋ ارقىلى شىعارمانىڭ ىشكى كەرنەۋىن كۇشەيتە تۇسەدى. سەيدازىمگە وتكەن ءومىرىن ەسكە العىزادى. وقۋعا تۇسكەن وقيعاسىن, الاشتىقتارمەن العاشقى بايلانىسىن, تىڭشىلاردىڭ تىمىسكى ارەكەتتەرى مەن جەندەتتەردىڭ قۇقايىن... ءبارىن-ءبارىن ساناعا سالىپ, ساراپقا تۇسىرەدى. وسىلايشا كوركەم شىعارمانىڭ ىشىندەگى ۋاقىتتى ويناتا وتىرىپ, وقىرمانىن ءارى-ءسارى قىلادى. اقىرىندا شىعارما جەلىسىن باستاپقى نۇكتەگە ءبىر-اق اكەلىپ, سيۋجەتتىڭ شەڭبەرلى قۇرىلىمىندا شەبەرلىك تانىتادى.
ءيا, ءوز اجالىنا «كەلسەڭ كەل» دەپ قايمىقپاي قارسى تۇرعان سەيدازىمنىڭ مىنەزى روماندا انىق اڭعارىلادى. سەبەبى ول ءوزى ءۇشىن ەمەس, حالقى ءۇشىن ءومىر ءسۇردى. سوندىقتان ول سوڭعى ءساتىن قورقىنىشپەن ەمەس, ۇمىتپەن كۇتتى. ول ءۇمىت تۋعان ەلىنىڭ ازاتتىعى مەن تىنىشتىعى ەدى.
