قىتاي مەن اقش تەكەتىرەسى زەرتحانالارعا قالاي اسەر ەتىپ جاتىر؟

عىلىمي جابدىقتار جەتىسپەيدى

قىتاي عىلىمى بۇگىنگى تاڭدا اقش تەحنولوگياسىنا ايتارلىقتاي تاۋەلدى. سوڭعى دەرەكتەرگە سايكەس, 2024 جىلى قىتاي اقش-تان 12,5 ميلليارد دوللار كولەمىندە عىلىمي-زەرتتەۋ قۇرالدارىن يمپورتتاعان. ونىڭ ىشىندە نانوتەحنولوگيا, گەنەتيكا, جاساندى ينتەللەكت جانە جارتىلاي وتكىزگىشتەر سالاسىندا كەڭىنەن قولدانىلاتىن جوعارى دالدىكتى جابدىقتار بار.

الايدا, اقش تاراپىنان ەنگىزىلگەن 145 پايىزدىق كەدەندىك سالىق بۇل قۇرالداردىڭ باعاسىن بىرنەشە ەسەگە ءوسىرىپ وتىر. قىتاي جاۋاپ رەتىندە اقش ونىمدەرىنە 125 پايىزدىق باج ەنگىزىپ, ناتيجەسىندە كوپتەگەن زەرتحانالار رەاكتيۆتەر مەن ارنايى جابدىقتاردى ساتىپ الا الماي, عىلىمي جوبالار تەجەلىپ قالدى.

چجەتسزيان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مولەكۋلالىق بيولوگى سيۋن بو بۇل جاعدايدى بىلاي سيپاتتايدى:

«تاريفتىك شەكتەۋلەر – عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ دامۋىنا كەدەرگى. بۇل ءۇردىس جالعاسا بەرسە, تەك قىتاي عانا ەمەس, بۇكىل الەمدىك عىلىم زارداپ شەگەدى».

بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى فان شاوفەن دە بۇل پىكىردى قۋاتتايدى:

«عىلىم – شەكارا تانىمايتىن سالا. ساۋدا سوعىسى عىلىمدى ساياساتتىڭ كولەڭكەسىندە قالدىرماۋى ءتيىس», دەيدى ول.

قىتاي عىلىمى ىشكى رەسۋرستارعا بەت بۇردى

تۋىنداعان قيىندىقتارعا قاراماستان, قىتاي ۇكىمەتى جاعدايعا بەيىمدەلۋ باعىتىندا ناقتى قادامدار جاساپ جاتىر. 2021–2025 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق عىلىمي دامۋ جوسپارى اياسىندا رەاكتيۆتەر مەن زەرتحانالىق ماتەريالداردىڭ ىشكى ءوندىرىسىن دامىتۋ, ماڭىزدى قۇرالداردى شۇعىل قوردا ساقتاۋ, سونداي-اق شەتەلدىك بالامالارعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ مىندەتتەرى قويىلعان.

كوپتەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي ورتالىقتار شەتەلدەن الىناتىن رەاكتيۆتەر مەن جابدىقتاردى وتاندىق ونىممەن الماستىرۋ شارالارىن قولعا الىپ جاتىر. عالىمدار ءوزارا زەرتحانالىق قۇرالداردى ءبولىسىپ قولدانۋ, بىرلەسكەن ورتالىقتار قۇرۋ سەكىلدى ۇجىمدىق تاسىلدەرگە دە كوشكەن.

كەلەسى مايدان شەبى – جاساندى ينتەللەكت

قىتاي مەن اقش اراسىنداعى تاعى ءبىر شيەلەنىس نۇكتەسى – جاساندى ينتەللەكتكە ارنالعان چيپتەر ءوندىرىسى. 2022 جىلى اقش ۇكىمەتى Nvidia كومپانياسىنىڭ وزىق چيپتەرىن قىتايعا ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالدى. قىتاي بۇعان جاۋاپ رەتىندە ءوز چيپتەرىن ازىرلەۋدى جەدەلدەتىپ جاتىر. Huawei-ءدىڭ Ascend سەريالى چيپتەرى قازىردىڭ وزىندە Nvidia ونىمدەرىنىڭ كەيبىر فۋنكتسيالارىن الماستىرىپ ۇلگەرگەن.

الايدا ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل باسەكەنىڭ عىلىمي ورتاعا وڭ اسەرىنەن گورى بولىنە باستاعان جاھاندىق عىلىم جۇيەسى ءۇشىن قاۋىپتى تۇسى باسىم. ۆاشينگتونداعى ساراپشى رەي ۆانگ اتاپ وتكەندەي:

«عىلىمنىڭ بولاشاعى – ەركىندىك پەن ىنتىماقتاستىقتا. تەحنولوگيالىق سانكتسيالار – دامۋعا ەمەس, وقشاۋلانۋعا باستايدى».

سايىپ كەلگەندە, قىتاي مەن اقش اراسىنداعى تاريفتىك شيەلەنىس – بۇگىنگى عىلىم مەن تەحنولوگيا دامۋىنىڭ جاڭا شىندىعى. بۇل تەك قوس ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق قاقتىعىس ەمەس, سونىمەن قاتار ادامزاتتىڭ ورتاق ىلگەرىلەۋىنە كەدەرگى بولاتىن كۇردەلى ۇدەرىس. عالىمدار مەن ساياساتكەرلەر وسىنى ۇعىنىپ, عىلىمنىڭ بەيتاراپتىعى مەن ەركىندىگىن ساقتاپ قالۋعا كۇش سالۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.