ونلاين جانە وفلاين فورماتتا وربىگەن كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا تاريحشى عالىمدار مەن وسى تاقىرىپتى زەردەلەپ جۇرگەن جاس زەرتتەۋشىلەر قاتىستى. ءىس-شارانى اشقان ارحيۆ, قۇجاتتاما جانە كىتاپ ءىسى كوميتەتىنىڭ مونيتورينگ جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى يبرايم باباەۆ بيىلعى جەڭىس تاريحىنىڭ مەرەيلى جىلىندا مايدان تاريحىن زەرتتەۋگە اۋقىمدى كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعانىن ايتتى. سونىڭ ءبىرى – مينيسترلىكتىڭ باستاماسىمەن ۇلتتىق ارحيۆ جانىنان قۇرىلعان «باتىرلارعا تاعزىم» سايتى. پلاتفورما قولدانۋشىلارى سوعىسقا قاتىسقاندار تۋرالى تولىققاندى مالىمەتتى وسى اقپارات الاڭىنان تابا الادى. بۇعان دەيىن «پاميات نارودا», «مەموريال kz» سىندى وزگە ەلدەردىڭ سايتىن قولدانىپ كەلگەن ەلىمىز ءۇشىن بۇل – ايتۋلى جاڭالىق. مينيسترلىك وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, سايتقا كۇنى بۇگىن 677 مىڭنان اسا قۇجات ەنگىزىلگەن.
«ەۆاكۋاتسيا تاريحىنىڭ اشىلماعان بەتى: يسپان ەميگرانتتارى قازاقستاندا» تاقىرىبىندا بايانداما جاساعان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى گۇلجاۋھار كوكەباەۆا سوعىسقا دەيىنگى كەزەڭدە ەۋروپانىڭ ساياسي ەميگرانتتارى شىعىس ەلدەرىنە, ونىڭ ىشىندە قازاق دالاسىنا كوپتەپ قونىس اۋدارعانىن ايتادى. دەگەنمەن عىلىمي اينالىمدا بۇعان قاتىستى اقپاراتتار اسا زەرتتەلە قويماعان. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, يسپانيادا جارىق كورگەن قۇجاتتىق جيناقتاردا كەڭەس وداعىندا بولعان 4 236 يسپاندىقتىڭ ءتىزىمى بار.
«سادونسك قورعاسىن-مىرىش زاۋىتىندا جۇمىس ىستەيتىن يسپاندار 1942 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قازاقستانعا كوشىرىلدى. ولار سول تۇستا سالىنىپ, ىسكە قوسىلعان تەكەلى قورعاسىن-مىرىش زاۋىتىندا جۇمىس ىستەۋگە ءتيىستى بولدى. 1942 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اقتوبە ارقىلى تەكەلىگە 108 يسپان ەميگرانتى كەلدى. ولاردىڭ 34-ءى – ەر, 46-سى – ايەل, ال 28-ءى – ورىمدەي بالا. بۇل توپتا بىرنەشە ازامات سوعىسىنىڭ مۇگەدەگى, اسكەرگە شاقىرىلعان وتباسىلار بولدى. ولار جولدا كوپ قيىندىق كوردى. قازكسر حكك 1942 جىلعى 4 جەلتوقساندا كەلگەن قۇپيا حاتتا التى ايلىق اۋىر جولدا مەرت بولعاندار بارى تۋرالى جازىلعان. سوعىس دالاسىندا 700-دەي يسپان رەسپۋبليكاشىلدارى بولعانى بەلگىلى. ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە قازاقستاننان قىزىل اسكەرگە شاقىرىلعان يسپاندار ءتىزىمى ساقتالعان. وندا الماتىدان – 12, اقتوبەدەن – 13, تەكەلىدەن 14 يسپان شاقىرىلعانى كورسەتىلەدى», دەيدى گ.كوكەباەۆا.
«مايدان مەن تىلدىڭ بىرلىگى: قازاقستان ايەلدەرىنىڭ جەڭىسكە قوسقان ۇلەسى» تاقىرىبىندا ءسوز قوزعاعان اتىراۋ وبلىسى مەملەكەتتىك ءارحيۆى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى تۇرسىن قاليموۆا كەيىنگى جىلدارى حالىق تاراپىنان بۇرىن-سوڭدى ەسىمى مەن ەرلىگى ەسكەرىلمەي قالعان باتىرلاردى تانۋعا تالپىنىس ارتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
«اتىراۋلىق تاريحشى جۇماباي دوسپانوۆتىڭ «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى قازاق وفيتسەرلەرى» اتتى 25 تومدىق زەرتتەۋ ەڭبەگىندە كوپتەگەن وفيتسەر قازاق قىزدارى تۋرالى مالىمەت جيناقتالعان. رەسمي دەرەكتەردە ەلىمىزدەن سوعىس دالاسىنا جالپى سانى 5 250 ارۋ اتتاندى دەلىنسە, ج.دوسپانوۆتىڭ مالىمەتتەرىندە 8 مىڭعا جۋىق ايەل جاۋىنگەر بار. قان مايدانعا ءوز ەركىمەن كەتىپ جەڭىستى جاقىنداتقان, الايدا ەسىمى ەسكەرىلىپ ناسيحاتتاۋى از بولعان قازاق قىزدارىنىڭ قاتارىندا زەنيتشى اجار ورازعاليەۆانى اتاۋعا بولادى. اجار اپا 18 جاسىندا ءوز وتىنىشىمەن 1943 جىلى تۋعان جەرى گۋرەۆتەن 17 قىز بولىپ مايدانعا اتتانعان. الدىمەن ولاردى 416-ستالينگراد اتقىشتار ديۆيزياسىنا ءبولىپ, زەڭبىرەكتى مەڭگەرۋگە وقىتادى. ءبىر ايدان كەيىن ناعىز زەنيتشى بولىپ مايدانعا ارالاسادى. كۋرس دوعاسىندا باستالعان ونىڭ مايدان جورىعى حاركوۆ, ورەل, لۆوۆ, كيەۆ, رۋمىنيا باعىتىمەن جالعاسادى. وسى جەردەن كەڭەس اسكەرلەرى بەرلينگە كىرەدى. اجار اپاي رەيحستاگقا تۋ تىككەن ساربازداردىڭ شاتتانعاندارىن ءوز كوزىمەن كورگەندەردىڭ ءبىرى بولدى. سول سەكىلدى مايدان دالاسىندا ەرلىك كورسەتكەن قازاق قىزدارى از ەمەس», دەيدى ت.قاليموۆا.
قازاقستانعا سوعىس جىلدارى 220 زاۋىت پەن فابريكا كوشىرىلىپ اكەلىندى. رەسپۋبليكامىز قورعاسىننىڭ 85 پايىزىن, مىستىڭ 35, موليبدەننىڭ 60, ۆيسمۋتتىڭ 65, پوليمەتالل كەندەرىنىڭ 79 پايىزىن بەرەتىن. قاراعاندى كەنشىلەرى سوعىس جىلدارى 34 ملن توننا كومىر بەردى, مۇناي ءوندىرۋ 39 پايىزعا ارتتى. اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ داڭقى ارتا ءتۇستى. ماسەلەن, سوعىس باستالىسىمەن-اق, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بارلىق ماتەريالدىق-تەحنيكالىق, قاراجات جانە ەڭبەك قورلارى جاۋعا قارسى كۇرەسكە باعىتتالدى. العاشقى ەكى جىلدىڭ وزىندە عانا وبلىستان 70 مىڭنان اسا جىگىت مايدانعا اتتانىپ كەتكەندىكتەن, ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس قولىنا زارۋلىك كۇشەيگەن-ءدى. وسىلايشا, مايدانعا كەتكەن ەرلەردىڭ ورنىن قىز-كەلىنشەكتەر, جاسوسپىرىمدەر باستى. مىسالى, پەتروپاۆل ەت كومبيناتىنا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 300 قىز-كەلىنشەك جۇمىسقا كىرگەن. بۇل مالىمەتتەردى «قىزىلجار ءوڭىرى – ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا» تاقىرىبىمەن بايانداما جاساعان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ساۋلە مالىكوۆا كەلتىردى.
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنا قاتىستى تىڭ قۇجاتتار تاۋىپ, ولاردى كەڭ اۋقىمدا زەرتتەپ جۇرگەن ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ءسابيت شىلدەباي, رەسەيدىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنە قاراستى ارحيۆىندە, سونداي-اق اسكەري ارحيۆ پەن رەسەيدىڭ ادەبيەت جانە ونەر ارحيۆىنەن باتىردىڭ ومىرىنە قاتىستى كوپ دەرەكتەر تابىلعانىن مالىمدەدى.
«بۇعان دەيىن باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى جازىلعان دۇنيەلەر بارشىلىق. بۇل تۇرعىدا الەكساندر بەك, ءازىلحان نۇرشايىقوۆتاردىڭ جازعانىن, باتىردىڭ ءوز جازبالارىن ەرەكشە اتار ەدىك. دەگەنمەن مومىش ۇلىنا قاتىستى ارحيۆ قۇجاتتارىن جيناۋ بارىسىندا بۇعان دەيىن جازىلعان ادەبي شىعارمالاردا ايتىلعان دەرەكتەرمەن الشاق تۇسەتىن تۇستار مول ەكەنىن اڭعاردىق. وسىدان كەيىن ءبىز باتىردىڭ ءومىرى مەن اسكەري قىزمەتىن ارحيۆ قۇجاتتارى نەگىزىندە كورسەتەتىن عىلىمي مونوگرافيا جازىپ شىقساق دەگەن ويعا كەلدىك. ماسەلەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن ب.مومىش ۇلى بانك اكادەمياسىندا وقىدى دەپ ايتىلىپ ءجۇردى. ال شىن مانىندە ول كىسى بانك اكادەمياسىندا وقىماعان, شىمكەنت قالاسىنان ىسساپارعا جىبەرىلىپ, كەڭەس وداعى ونەركاسىپ بانكىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان 4 ايلىق قىسقا مەرزىمدى كۋرستا ءبىلىم العان. تۇركىستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن تابىلعان قۇجاتتار سول تۇستا باۋكەڭنىڭ قازاقستاندا 5 اي, 1 كۇن بولماعانىن دايەكتەپ تۇر. سول سياقتى باتىر ءوزىنىڭ ءومىربايانىندا جاندوسوۆتىڭ كومەكشىسى بولدىم دەپ جازادى, ال ءبىزدىڭ انىقتامامىز بويىنشا ول كىسى جاندوسوۆتىڭ ەمەس, مۇحتار ساماتوۆتىڭ كومەكشىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. سول سەكىلدى وسىنداي قاراما-قايشى فاكتىلەر كوپ», دەيدى س.شىلدەباي.
كونفەرەنتسيادا بۇدان وزگە «جالپىعا بىردەي اسكەري جۇمىلدىرۋ جانە قازاقستان تەرريتورياسىندا اسكەري قۇرامالاردىڭ جاساقتالۋى», «قازاقستان مايدان ارسەنالى: قازاقستان اۋماعىنداعى قورعانىس ونەركاسىپ ورىندارى», «سوعىس الدىنداعى قازاقستان», «ەڭبەك ارمياسى قۇرامىنداعى قازاقتار» سەكىلدى ماڭىزدى تاقىرىپتار كوتەرىلىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۋرالى تاريحي جادتى جاڭعىرتۋداعى تىڭ ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ ءرولى مەن ماڭىزى تالقىلاندى.
الماتى
