ورتادا وتىرعان تۇرسىن تورەحانوۆ
تۇركىستان وبلىسى سوزاق اۋدانىنىڭ تۋماسى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى باس ديرەكتورىنىڭ حالىقارالىق بايلانىستار جونىندەگى ورىنباسارى جومارت جەڭىس قيلى زامان كەزىندەگى ءوز وتباسىنا قاتىستى اڭگىمەنىڭ ۇشىن شىعارىپ, ءوزىنىڭ ناعاشىسى, مايدانگەر تۇرسىن تورەحانوۆتىڭ ءومىرى تۋرالى وتباسىلىق جازبالارمەن, قۇجاتتارىمەن ءبولىستى.
اۋداندا حالىق اعارتۋ سالاسىندا مەكتەپتە ساباق بەرە الاتىن ارنايى ءبىلىمى بار مامانداردىڭ تاپشىلىعىنان 16 جاستاعى تۇرسىن تورەحانوۆ ءوزى تۋىپ-وسكەن قوزمولداك ۇجىمشارىنداعى باستاۋىش مەكتەپتە ۇستازدىق ەڭبەك جولىن باستاپ, قىزمەتىن 1931–1932 جىلدارى سىزعانداعى باستاۋىش مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ جالعاستىرادى.
اشارشىلىق جىلدارى سوزاقتاعى جەتىمدەر ءۇيىن پانالاپ امان قالعان تۇرسىن تورەحانوۆتىڭ قامقورلىعىن كورگەن بالالاردىڭ ءبىرى مالىبەك تورەحانوۆ ەدى. سوزاقتاعى كۇمىستى مەن كوكتوبەنىڭ اراسىنداعى سۇرلەۋ جولدىڭ بويىندا اشتىقتان اجال قۇشقان كىسىنىڭ جانىندا «اتالاپ» جىلاپ وتىرعان سەگىز جاسار بالانى تاۋىپ العان ءبىر جولاۋشى ونى سوزاقتاعى تۇرسىن باسشىلىق ەتەتىن بالالار ۇيىنە اكەلەدى. ول ەلگەزەك, بىلىمگە قۇمار مالىبەكتى ءوزىنىڭ تەگىنە جازدىرىپ, تۋعان بالاسىنداي باۋىرىنا باسادى. كەيىن اشتىقتىڭ بەتى قايتىپ, بالا مالىبەك ەس جيىپ, وڭ-سولىن تانىعاندا, قاراتاۋدان جاقىندارى ىزدەپ كەلىپ, الىپ قايتۋعا نيەت بىلدىرگەندە, ولارعا ەرمەي تۇرسىن اكەسىنىڭ جانىندا قالادى. ول مالىبەكتى شىمكەنت كالاسىنداعى قورعاسىن زاۋىتىنىڭ جانىنداعى ونجىلدىق مەكتەپكە تاپسىرادى.
تۇرسىن تورەحانوۆتىڭ وكىل ۇلى مالىبەك بۇل مەكتەپتە بولاشاق جازۋشى كەمەل توقاەۆپەن ءبىر سىنىپتا وقيدى. كەمەل توقاەۆتان باسقا سىنىپتا بەلگىلى ارحەولوگ-عالىم باۋىرجان بايتاناەۆتىڭ اكەسىنىڭ ءىنىسى امانتاي بايتاناەۆ تا وقىعان. امانتايدىڭ اعاسى ءابىش بايتاناەۆ وسى سىنىپقا ساباق بەردى. ءبىر سىنىپتا وقىعان 25 بالانىڭ بارلىعى مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ وتان قورعاۋعا مايدانعا اتتانادى.
جۋىردا مالىبەك تورەحانوۆتىڭ جاتقان جەرى اراعا 83 جىل سالىپ انىقتالدى. مالىبەك بايمۇرات ۇلى شىمكەنت اسكەري كوميسسارياتى ارقىلى اسكەرگە شاقىرىلىپ, العاشقى اسكەري دايىندىقتان ءوتتى. بەيبىت ءومىردى ارتقا تاستاپ, جاستىق شاعىن سۇم كۇرەسكە ارناعان بوزداق لەنينگراد وبلىسى ۆولحوۆ قالاسىنداعى 461-اتقىشتار پولكى, 142-اتقىشتار ديۆيزياسى ساپىندا مايدانعا جىبەرىلدى. 1942 جىلى 12 اقپاندا بولعان شايقاستا مالىبەك بايمۇرات ۇلى ەرلىكپەن قازا تاپتى.
قورعاسىن زاۋىتى مەكتەبىنىڭ مالىبەك وقىعان ءبىر سىنىبىنان سوعىسقا اتتانعان 25 وقۋشىنىڭ 22-ءسى سوعىستا قازا تاۋىپ, تەك 3-ەۋى عانا امان ورالعان. ولاردىڭ ءبىرى – امانتاي بايتاناەۆ, ەندى ءبىرى – كەمەل توقاەۆ.
تۋرا سول 1942 جىلى مالىبەكتىڭ وكىل اكەسى تۇرسىن تورەحان ۇلى دا ەل ىرگەسىن شايقاعان جاۋمەن شايقاسۋعا ءوزى سۇرانىپ اتتانادى. قاندى مايداندا ەرلىك كورسەتكەنى ءۇشىن وعان كەڭەس وداعىنىڭ باس قولباسشىسى, مارشال ءستاليننىڭ بۇيرىعىمەن العىس جاريالانادى.
وسى ورايدا قازاقتىڭ باتىرلارىن ءوز دارەجەسىندە قۇرمەتتەپ ءجۇرمىز بە دەگەن وي مازالايدى. اشارشىلىقتا تالاي تاعدىردى قۇتقارىپ قالعان, قۋعىن-سۇرگىننىڭ قيامەتىن كورگەن, باۋىرىنا باسقان بالاسىنىڭ قازاسىنان كەيىن سوعىسقا ءوزى سۇرانىپ بارعان تۇرسىن تورەحانوۆقا كەزىندە ءوزى ديرەكتور بولعان مەكتەپتىڭ ەسىمىن نەمەسە اشتىقتان اراشالاپ الىپ قالعان اۋدانىنداعى ءبىر كوشەنىڭ ەسىمىن بەرسە دەگەن ۇسىنىس-ويىمىز بار. قازاقتىڭ قيلى تاريحىنداعى ءاربىر باتىردىڭ ەسىمى ۇمىتىلماۋعا ءتيىس.
سامات جۇماتاي ۇلى,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
