كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
بىرەگەي ەڭبەكتەگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا, قوعامعا باعىتتالعان ويلارى مەن يدەيالارىنىڭ وزەكتىلىگى ۋاقىت وتكەن سايىن كۇشەيە تۇسپەسە, استە كەمىگەن جوق. ويتكەنى اۆتور ايتقانداي – «اباي ءسوزى ءاردايىم ۇرپاقتىڭ باعىت الاتىن تەمىرقازىعىنا اينالۋى قاجەت. ابايدى تەرەڭ تانۋعا باسا ءمان بەرگەنىمىز ءجون. ابايدى تانۋ – ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋى. ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋى جانە ۇنەمى دامىپ وتىرۋى, عىلىمعا, بىلىمگە باسىمدىق بەرۋى – كەمەلدىكتىڭ كورىنىسى. ينتەللەكتۋالدى ۇلت دەگەنىمىز دە – وسى».
راسىندا, ماڭگىلىك ەسكىرمەيتىن اباي مۇراسى ءبىزدىڭ زامانىمىزدا قازاق ۇلتىنىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەدى, ونىڭ شىعارمالارىنداعى وي-تۇجىرىمدار ءاربىر جاستىڭ بويىندا حالقىنا, ەلى مەن جەرىنە دەگەن پاتريوتتىق سەزىمدى ورنىقتىرادى. دەمەك, حاكىم اباي ەڭبەكتەرىنىڭ ءنارىن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ جانە ومىرلىك ازىعىنا اينالدىرۋ – ۇلتتى جاڭعىرتۋعا جول اشاتىن ماڭىزدى قادامنىڭ ءبىرى, دەپ تۇجىرىمدايدى پرەزيدەنت. سوندىقتان ازاماتتارىمىزدىڭ كوزى اشىق بولسىن دەسەك ابايدى وقۋعا, اقىن ولەڭىن جاتتاۋعا كەڭەس بەرەدى. ءبىز ەلدى, ۇلتتى ابايشا ءسۇيۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك. وسىلايشا اقىن مۇراسىن بۇگىنگى ەل حالقىنا جاڭا ۇستانىممەن, بۇل جولى ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان زامانا تالابىنا بارىنشا بەيىمدەپ جەتكىزۋدى مۇرات تۇتقان سالماقتى ەڭبەك قازىرگى قوعام قاجەتتىلىگىن قامتىعان بىرقاتار تۇعىرنامالىق وزەكتى باعدارلاردى الدىمىزعا تارتادى.
جاڭعىرۋ. وتكەننەن قول ۇزبەي جاڭا قۇندىلىقتارعا ۇمتىلۋ. دەي تۇرساق تا, وتكەننىڭ ءبارى تازا, كىرشىكسىز, ايىرىلۋعا قيماستاي ارداقتى بولا بەرمەيتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتى الدىمەن ابايدىڭ ءوزىن اشىندىرعان, تاپتاۋرىن, جاداعاي, جاعىمسىز ادەتتەرىمىزدەن باس تارتۋىمىزدىڭ قاجەتتىلىگى پرەزيدەنت ماقالاسىندا تايعا تاڭبا باسقانداي ايتىلعان. ويتكەنى قازىرگى الەم كوزدى اشىپ جۇمعانشا وزگەرىپ جاتىر. ءومىردىڭ بارلىق تۇسىندا جاڭا مىندەتتەر مەن تالاپتار قويىلادى. عىلىممەن, اقىل-ويمەن عانا وزاتىن كەزەڭ كەلدى. زامانا كەرۋەنىنە ىلەسىپ, ىلگەرى جىلجۋ ءۇشىن سانانىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, وركەنيەتتىڭ وزىق تۇستارىن ۇلتتىق مۇددەمەن ۇيلەستىرە ءبىلۋ تالاپ ەتىلەدى. مۇنداي كەزدە تاپتاۋرىن, جاداعاي ادەتتەرىمىزدەن باس تارتۋىمىز قاجەت, دەيدى ماقالا اۆتورى. ەندەشە, دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتىڭ اجىراماس مۇشەسى رەتىندە قازاقستان جاھاندىق الەممەن قابىسپايتىن كەيبىر داعدىلار مەن ادەتتەردەن ارىلا وتىرىپ, ۇلتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى جاسايتىن وتكەننىڭ كەرتارتپا تۇستارىن مانسۇقتاۋ ارقىلى جان-جاقتى جاڭعىرا الادى. وتكەن كەزەڭدەردە ابدەن قانعا سىڭگەندەي قاسىرەتكە اينالعان سىبايلاس جەمقورلىق, ىسىراپشىلدىق, ورىنسىز داڭعازالىق پەن ۇنەمسىزدىك ەلدىڭ وركەندەۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى. دەمەك وركەنيەتىلىككە ەمەس وزىمشىلدىككە, زيالىلىققا ەمەس زياندىققا, پاراساتتىلىق ەمەس پاسىقتىققا جەتەلەيتىن مۇنداي «عۇرىپتاردان» ارىلىپ, ناقتى ماقساتقا جەتۋگە, ءبىلىم الۋعا, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ, كاسىبي ونەردى يگەرۋ, «بەس دۇشپانىڭدى ءبىلىپ, بەس اسىل ىسكە كونۋدى» كوزدەيتىن ۇلتتىق پراگماتيزمگە شاقىرادى. وسى باعىتتى العاندا, ابايدىڭ اسا تەرەڭ, اۋقىمى وتە كەڭ ۇلاعاتىنىڭ ءبىرى – تولىق ادام. اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستاعان جان. اباي ايتىپ وتىرعان «تولىق ادام» اعىلشىن تىلىندەگى «A man of integrity» تۇسىنىگىنە ساي كەلەدى ەكەن. ياعني وتە ىلكىمدى, وزىنە سەنىمدى, ىزگىلىك پەن جاقسىلىققا ۇمتىلاتىن ادام. دەمەك, ۇلى ۇستازىمىز بۇدان ەكى عاسىر بۇرىن بۇگىنگى زاماننىڭ تالاپتارىن كوزبەن كورگەندەي ايقىنداپ بەرگەن. ءبىزدىڭ قوعامدا عانا ەمەس, انىعى بارشا الەمدە مۇنداي ۇعىم مەن ولشەم ازايىپ بارا جاتقانداي. دەسەك تە, اق جۇرەكتى, اسىل تەكتى حالقىمىز زاماننىڭ ەڭ ءبىر قيىن كەزدەرىندە وسىناۋ ومىرلىك فيلوسوفياسىنان ايىرىلماعانى قۋانتادى جانە ەل كەلەشەگىنىڭ كەمەل ەكەندىگىنە قاپىسىز سەندىرەدى. مۇنىڭ جارقىن دالەلدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە جاھاندىق كوۆيد ىندەتىنىڭ اۋىر سىناعىنان ءوتۋ, ودان كەيىنگى جويقىن سۋ تاسقىنىنىڭ اكەلگەن زاردابى كەزىندە قاراپايىم قاۋىمنىڭ اۋىزبىرلىك تانىتىپ, ءوزارا كومەك پەن قۇتقارۋ جۇمىسىنا جاپپاي كىرىسىپ, ىزگىلىكتىڭ بيىك بەلگىسىن, جالپىۇلتتىق تۇتاستىعىن جاريالاي بىلگەن بيىك پاراساتىن ايتۋىمىز لازىم.
وتكەن وتىز جىلدىق كەزەڭدە حالقىمىز عاسىرلارعا لايىق بەلەستەردەن وتە ءبىلدى. دەي تۇرعانمەن, بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى نەگىزگى كۇش-جىگەر ەكونوميكالىق, ساياسي سالالارعا ويىسىپ, تەمىرقازىعى اباي دەپ تانىلعان رۋحاني قۇندىلىقتار ەكىنشى قاتاردا قالىپ وتىردى. ىشكى ساياساتتا ۇلتتىق جاڭعىرۋدان بۇرىن ۇلتارالىق كەلىسىم جوعارى تۇردى. ەل تۇرعىندارى بۇتىندەي ءبىر كەزەڭ ۇكىمەتىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدە سويلەمەۋىنە دە تولەرانتتىلىق تانىتىپ كەلدى. الايدا قازاق قوعامىنىڭ وزەكجاردى وي-پىكىرلەرى ءتيىستى ورىنداردا ەستىلمەي قالا بەرۋى ۇلتتىق جاڭعىرۋعا ەمەس, اسىرەسە جاس بۋىن اراسىندا كوڭىل تولماۋشىلىق كۇيگە ۇلاسىپ, تەرىس الەۋمەتتىك ارەكەتتەرگە, سونىڭ ىشىندە شەت ەلدەردەن كەلگەن جات ءدىني اعىمدار مەن يدەولوگيانىڭ قارماعىنا ءىلىنۋ قاۋپى, لايىقتى كوزقاراس پەن جۇمىس تابىلماعاندىقتان, شەت ەلدەرگە ەڭبەك ميگرانتى رەتىندە ۇدەرە كوشۋ ءۇردىسى بايقالدى. وسىنداي وكىنىشتى سالدارلاردى ءوز زامانىندا سەزگەندەي, ۇلى اباي قازاقتىڭ ءار بالاسىن ۇلتجاندى ازامات ەتىپ تاربيەلەۋگە, ەلدىكتى قادىرلەۋگە شاقىردى. اقىن مۇراسى قازاق ۇلتىنىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەدى. پرەزيدەنت اباي ەڭبەكتەرىنىڭ ءنارىن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ جانە ومىرلىك ازىعىنا اينالدىرۋ – ۇلتتى جاڭعىرتۋعا جول اشاتىن ماڭىزدى قادامنىڭ ءبىرى دەپ مالىمدەدى.
مەملەكەت ىسىنە مۇددەلەستىك. «اباي جانە XXI عاسىرداعى قازاقستان» تۇعىرناماسىندا حالىقتىڭ, قوعامنىڭ نازارىنا تارتىلعان كۇرەتامىرلى جايتتاردىڭ ءبىرى – ەگەمەن ەل رەتىندە ءوسىپ-وركەندەۋىمىز ءۇشىن مەملەكەتتىلىگىمىزدى نىعايتۋ قاجەتتىلىگى. بۇل باعىتتا زاڭ ۇستەمدىگىن ورناتا وتىرىپ قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ بارشاعا ورتاق مىندەت ەكەنى ناقتى كورسەتىلگەن. وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن قۇرمەتى قالىپتاسپاسا, ەلدىگىمىزگە سىن. مەملەكەتتىڭ دامۋى مەن تۇراقتىلىعىنىڭ ىرگەتاسىن قۇرايتىن وسىناۋ ۇلى تالاپ – ەكىجاقتى سيپاتقا يە. ياعني ماقالا اۆتورى ناقتى اتاپ كورسەتكەندەي, زاڭ ۇستەمدىگى, بيلىكتىڭ اشىقتىعى مەن حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋى جوعارى دەڭگەيدە بولىپ, مەملەكەت ىسىنە ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى بەلسەنە ارالاسقان جاعدايدا عانا ادىلەتتىلىك بەرىك ورنىعادى. ال ادىلەتتىك ءداستۇر قالىپتاسقان ەلدىڭ بيلىگىنە حالىقتىڭ قۇرمەتى تابيعي تۇردە ورنايدى. دەمەك, ەلدىك مۇراتتى اسقاقتاتىپ, ۇلت بىرلىگىن بيىكتەتكەن ۇلى ابايدىڭ ادىلەتتى قوعام قۇرۋ يدەياسى ءححى عاسىرداعى قازاقستان ءۇشىن اسا قۇندى ءارى وركەنيەتتى مەملەكەت قاعيدالارىمەن تولىق ۇندەستىگىن مالىمدەگەن پرەزيدەنت ءوزى جاريالاعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ ءدال وسى ادىلەتتى قوعام يدەياسىن دامىتۋ ماقساتىمەن ۇسىنعانىن جەتكىزەدى. راسىندا, اباي مۇراسىنا زەيىن قويۋ ارقىلى ازاماتتارعا, اسىرەسە, جاستارعا مەملەكەتتى سىيلاۋدىڭ, ادىلەتتىلىك قاعيداتىن ۇستانۋدىڭ ءمان-ماڭىزىن ۇدايى ءھام ۇزدىكسىز ءتۇسىندىرۋ قاجەت.
دەي تۇرعانمەن, قازىرگىدەي قىم-قۋىت زاماندا ساناۋلى ادامدار بولماسا, اباي كىتابىن كوپ ەشكىم قولىنا الا قويمايتىنى بەلگىلى. ەندەشە بۇعان ىنتالاندىرۋ, ءتىپتى وركەنيەتتى جولدارمەن ماجبۇرلەۋ تاسىلدەرىن قولدانعان ورىندى سياقتى. ونىڭ ءبىر جولى – بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋدا جانە كەيىننەن مەرزىم سايىن تاپسىراتىن تەست كەزىندەگى توم-توم زاڭداردىڭ سانىن ءسال ازايتىپ, ونىڭ ورنىنا ابايدىڭ 4-5 ولەڭىن, قارا سوزدەرىن جاتقا ءبىلۋ, جالپى ۇلتتىق كوركەم ادەبيەتتەن حاباردار بولۋ تالابىن ەنگىزۋ. نەگىزى, اباي مۇراسى ارقىلى قازاق كوركەمسوزى مەن مادەنيەتى ارقىلى ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسى قالىپتاسپاق.
اباي جانە الەمدەگى قازاقستان. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ جوعارىدا اتالعان ماقالاسىندا ۇلى اقىندى حالىقارالىق اۋقىمدا تانىتۋ مەن ناسيحاتتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى. ءوزىنىڭ جەكە تاجىريبەسىمەن بولىسە وتىرىپ اۆتور «قازىرگى وركەنيەتتى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك شوقتىعى بيىك تاريحي تۇلعالارىمەن ماقتانا الادى. بىراق ءبىز ۇلى ويشىلىمىزدى جاھان جۇرتىنا لايىقتى دەڭگەيدە تانىتا الماي كەلەمىز. نەگە قازاقتىڭ ءبىتىم-بولمىسىن, مادەنيەتىن اباي ارقىلى تانىتپايمىز؟» – دەپ اتاپ ءوتتى. وزگە جۇرت «قازاق حالقى – ابايدىڭ حالقى» دەپ بىزگە ءىلتيپات ءبىلدىرىپ وتىرسا, زور مارتەبە ەكەندىگىن ەسكەرتىپ, اقىن تۋىندىلارىن شەت تىلدەرگە اۋدارۋ, قازاقستاننىڭ ەلشىلىكتەرى جانىنان «اباي ورتالىقتارىن» قۇرۋ تۋرالى مالىمدەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازىرگى كەزەڭدە بارىنشا وزەكتى بولىپ وتىرعان قوعامدىق تۇراقتىلىق, وتانسۇيگىشتىك, ۇلتتىق تۇتاستىق پەن رۋحاني قۋاتتىلىقتى ارتتىرۋدى, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى ورنى مەن بەدەلىن نىعايتۋدى كوزدەيتىن ناقتى ۇستانىمدارىن, سونىڭ ىشىندە بۇعان اباي مۇراسى ارقىلى قول جەتكىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى وي-تۇجىرىمىن جۇزەگە اسىرۋ بارىنشا ماڭىزدى ەكەنى انىق. مىسالى, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە 2025 جىلدى «اباي جىلى» دەپ جاريالاي وتىرىپ, ونىڭ اياسىندا قىزمەتكەرلەردىڭ, اسىرەسە ورتا جانە جاس بۋىن وكىلدەرىنىڭ اباي شىعارمالارىن وقۋىن, اقىن ولەڭدەرىن جاتتاۋىن ىنتالاندىرۋ وزەكتى. رەسپۋبليكا كۇنى مەملەكەتتىك مەيرامى قارساڭىندا اباي شىعارمالارىن وقۋ ءىس-شارالارىن وتكىزۋگە بولار ەدى. بۇدان بەس جىل بۇرىن مەملەكەت باسشىسى قاتىسقان اباي ولەڭدەرىن وقۋ چەللەندجىن شەتەلدىك ديپلوماتتار مەن لاۋازىمدى ادامدارعا تاپسىرا وتىرىپ جالعاستىرۋ دا ناتيجەلى بولار ەدى. اقىن شىعارمالارىن الەمنىڭ كەڭ تارالعان تىلدەرىنە, سونىڭ ىشىندە كورشىلەس, باۋىرلاس ەلدەردىڭ تىلدەرىنە اۋدارۋ داستۇرگە اينالعانى ابزال. وسىلايشا, ماقالا اۆتورى ۇسىنعانداي شەتەلدىكتەردىڭ قازاقستان دەگەندە بىردەن ابايدىڭ ەسىمىن اتايتىنداي دارەجەگە جەتۋىمىزگە ناقتى ءىس-قيمىل جاساۋ قاجەت.
رەسەي, فرانتسيا, ۇلىبريتانياداعى ەلشىلىكتەر جانىنان اشىلعان اباي ورتالىقتارىنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىس تاجىريبەسى نەگىزىندە اتالعان ورتالىقتاردى اشۋدى وزگە مەملەكەتتەردە جالعاستىرۋ, ولاردىڭ فورمالدى تۇردە ەمەس, ناقتى جۇمىس ىستەۋىنە قول جەتكىزگەن ءجون. بۇل ورايدا قىرعىزستاننىڭ وش مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان اشىلعان «اباي اۋديتورياسى» جانە «قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتى ورتالىعىندا» قازىرگى ۋاقىتتا 90-نان استام ستۋدەنت قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن, اباي شىعارمالارىمەن تەرەڭدەي تانىسىپ, ولاردىڭ اراسىندا جىل سايىن ءساۋىر ايىندا «مەكەنىم» اتتى پوەزيا بايقاۋ ءداستۇرلى تۇردە وتكىزىلەدى. جەرگىلىكتى جاستار اباي, ماحامبەت, ماعجان, مۇقاعالي ولەڭدەرىن جاتقا وقيدى. «اباي اۋديتورياسى» جۇمىسىنىڭ اياسىندا زاماناۋي قىرعىز پوەزياسى ديپلوماتتاردىڭ قاتىسۋىمەن قازاق تىلىنە, سونداي-اق قازاق تىلىندەگى «اكە تۋرالى وي-تولعاۋ» كىتابى جەرگىلىكتى كاسىبي مامانداردىڭ كۇشىمەن قىرعىز تىلىنە اۋدارىلىپ جاقىن كۇندەرى جارىق كورەدى. سونىمەن بىرگە بيىلعى اباي جىلىندا وش قالاسىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالىنىڭ اشىلۋى كوزدەلىپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسى – ابايدى ۇلتىمىزدىڭ مادەني كاپيتالى رەتىندە ناسيحاتتاۋ, وركەنيەتتى ەلدەر قازاقتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن, رۋحاني ورەسىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىرتۋار پەرزەنتتەرىنىڭ دارەجەسىمەن باعالايتىنىن, ولاي بولسا, ابايدى جاڭا قازاقستاننىڭ برەندى رەتىندە الەم جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىستىرۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قاستەرلى بورىشى, دەپ اتاپ كورسەتتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «اباي جانە XXI عاسىرداعى قازاقستان» ماقالاسىندا ورتاعا سالىنعان وردالى ويدىڭ ءبىرى – اباي جىلى بارىسىندا بۇكىل حالىقتىڭ ۇلت ۇستازى الدىندا ەسەپ بەرۋى. بۇل وتە تەرەڭ ماعىنالى جايت. راسىندا, ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن اباي وسيەتىنە قانشالىق قۇلاق استىق, قاي شامادا ورىندادىق, نەنى ءتۇسىنىپ, نەنى تۇسىنبەدىك, قاي كەمشىلىگىمىزدى, ءمىنىمىزدى, وسالدىعىمىزدى تۇزەي الدىق. مىنە, وسى سۇراقتارعا ۇلت ۇستازىنىڭ الدىندا ەسەپ بەرەتىن ءساتىمىز كەلدى. ول ءۇشىن, البەتتە اباي ءسوزىن يگەرىپ, اباي مۇراسىن ۇعىنىپ, ابىزدىڭ جانىن تۇبەگەيلى تۇسىنگەنىمىز ابزال.
مۇحتار كارىباي,
ديپلومات
وش قالاسى
