ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ – ۋاقىت تالابى

كەشە ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆ.بوبروۆتىڭ جەتەك­شىلىگىمەن “قازىرگى بار ەكولوگيالىق پروبلەمالار جانە ونىڭ شەشىلۋ جولدارى” اتتى ۇكىمەت ساعاتى بولىپ ءوتتى. وندا قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى نۇرعالي ءاشىموۆ بايانداما جاسادى. مينيستر 2007-2024 جىلدارعا ارنالعان ورنىقتى دامۋعا كوشۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ دايىندىق كەزەڭى ويداعىداي ىسكە اسىرىلعان­دىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ونىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, شارۋاشىلىق قىزمەتتەرىن توقتاتا تۇرۋعا قاتىستى 210 ماتەريال سوتقا جىبەرىلگەن. اعىمداعى جىلدىڭ ءتورت ايىندا ازاماتتارعا جالپى سوماسى 726 مىڭ تەڭگەگە 110 اكىمشىلىك, ال لاۋازىم­دى تۇلعالارعا 13 ميلليون تەڭگەگە 622 ايىپپۇل سالىنىپتى. قاتاڭ شارالار ناتيجەسىندە قورشاعان ورتاعا شىعارىندىلار 6 پايىز جانە لاستانعان سۋلار توگىندىلەرى 1,7 پايىز تومەندەتىلگەن. سونىمەن قاتار, تۇسكەن تولەمدەر كولەمى جىل سايىن ارتۋدا. اتاپ ايتقاندا, 2008 جىلى 66,5 ميلليارد تەڭگە, 2009 جىلى – 85,2, 2010 جىلدىڭ ءى جارتى­جىلدىعىندا 47,9 ميلليارد تەڭگە تولەم قابىلدانىپتى. 2009 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەڭ تومەنگى تابيعات قورعاۋ ءىس-شارالارىن قارجىلاندىرۋ باتىس قازاقستان وبلىسىندا (1,5 %), پاۆلودار وبلىسىندا (4,8 %), قاراعاندى وبلىسىندا (5,1 %), اقتوبە جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا (8 %) بايقالعان. حالىقارالىق كومىرتەكتى ساۋدا الاڭىنا قوسىلاتىن ىشكى كومىرتەكتى نارىعىن قۇرۋ ۇدەرىسى ەلىمىزدە دە باستالىپ, ول “ەۋرازيالىق ساۋدا جۇيەسى” تاۋارلىق بيرجاسى” اكتسيونەرلىك قوعامىمەن بىرلەسىپ جۇرگىزىلۋدە. تازا تەحنولوگيالار قورى تازا تەحنولوگيالار بويىنشا جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن قازاقستانعا 1 ملرد. 269 ملن. اقش دوللار كولەمىندە قارجى بولىنگەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. نۇرعالي ءاشى­موۆ جاھاندىق ەكولوگيالىق قور­دىڭ جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قولداۋىمەن شامامەن 100 ملن. دوللارعا 12 تولىق كولەمدى جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا ەكەندىگى­مەن دە ءبولىستى. ونىڭ ىشىندە جەل ەنەر­گەتيكاسى, بيوالۋاندىلىق, سۋلى-باتپاقتى القاپتار جانە باس­قا دا نارىقتى دامىتۋ بويىنشا جوبالار دا بار. دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن بىرلەسىپ قاراعاندى وبلىسى شەت اۋدانىنداعى قۋاڭ جەرلەردى باسقارۋ جوباسى ىسكە اسى­رىلسا, 2011 جىلدان باستاپ وسىعان ۇقساس جوبا قىزىلوردا وبلىسىندا قولعا الىناتىن بولادى. ەلىمىز وزەندەرىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى كورشى مەملەكەتتەردەن باس­تاۋ الادى. وسىعان وراي ءۇستى­مىزدەگى جىلى 26-28 مامىردا پەكين قالا­سىندا ترانسشەكارالىق سۋلاردىڭ سۋ ساپاسىن قورعاۋ تۋرالى كەلىسىم جو­با­سىن ەكى ەلدىڭ (قازاق­ستان مەن قىتاي) تابيعات قورعاۋ ۆەدومستۆو مينيسترلەرىنىڭ ورىن­باسارلارى دەڭ­گەيىندە تالقى­لاۋ بويىنشا ار­نا­يى وتىرىس وتكەن-ءدى. سونداي-اق ارال­دى قۇت­قارۋ حالىق­ارالىق قورى­نىڭ ور­نىق­تى دامۋى ءجونىن­دەگى مەملەكەتارالىق كوميس­سياسى شەڭبەرىندە جۇمىس جۇرگى­زىلۋدە. 2010 جىلعى قازاندا استا­نادا وتە­تىن 3-ءشى تاراپتار كون­­فەرەن­تسيا­سىنا جەرۇستى كوزدەرىنەن لاستانۋدى الدىن الۋ جونىندەگى حاتتاماعا قول قويۋ تۋرالى ۋاعدالاس­تىققا قول جەتكى­زىل­گەن. بيوالۋان­دىلىق موني­تورينگىن قوسا العاندا, كاسپي تەڭى­زىنىڭ قورشاعان ورتاسى موني­تورينگىنىڭ بىرىڭعاي اۆتومات­تاندى­رىلعان مەملەكەتتىك جۇيەسىن قۇرۋ ۇسى­نىلىپ وتىر. ەۋرازيا سۋ ورتالى­عىنىڭ قىزمەت ەتۋى ءۇشىن استانا قالاسىندا سۋ ساپاسىنىڭ زاماناۋي زەرتحاناسىنىڭ قۇرىلىسى جوسپار­لانۋدا, دەپ ەرەكشە اتاپ ءوتتى قور­شا­عان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى. تاعى ءبىر بەلگىلى بولعانى, رەسەي تارا­پىمەن “بايقوڭىر” كەشەنى اۋما­­عىندا ەلىمىز زاڭناما تالاپ­تارىن ساقتاۋدى كوزدەيتىن جاڭا حاتتاما ەرەجەسى كەلىسىلىپتى. مي­نيسترلىك ۇستىمىزدەگى جىلدان باستاپ عارىش ايلاعىندا تابيعات قورعاۋ زاڭناماسىن ساقتاۋعا العاش رەت تەكسەرىس جۇرگىزۋدى باستاعان. سونىمەن قاتار ن.ءاشىموۆ قال­دىقتاردىڭ 30 ميلليارد توننادان اسقاندىعىن, سونىڭ 100 ميلليون تونناسى تۇرمىستىق قاتتى قالدىق­تار (تقق) ەكەندىگىن جەتكىزدى. كەلتىرىلىگەن مالىمەتتەرگە قاراعان­دا, جىل سايىن 700 ميلليون توننا ونەركاسىپتىك, ونىڭ ىشىندە 250 ميل­ليون تونناعا جۋىق ۋلى قالدىقتار تۇزىلەدى ەكەن. تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردىڭ شامامەن 5 پايىزى كادەگە جاراتىلۋعا نەمەسە ورتەنۋگە جاتادى. قالدىقتار پاسپورتتارى­نىڭ كاداسترى جانە ءتىزىلىمى قۇرىل­دى (30 مىڭ پاسپورت, 7,5 مىڭ كاسىپ­ورىن). 90-جىلدارى ەرتىس وزەنى باسسەينىنىڭ جەراستى كوك­جيەك­تەرىندە جالپى اۋ­دانى 5 شار­شى مەتردى قۇرايتىن 6460 توننا اۆيا­تسيالىق كەروسين بارلىعى انىقتال­عان. ونى تازارتۋعا مي­نيسترلىك 69 ميلليون تەڭگەنى 2011-2013 جىلدار­عا ارنالعان بيۋدجەتتىك وتىنىمگە ەنگى­زىپتى. سوڭعى جىلدارى سەمەي پولي­گونى اۋماعىندا شارۋا­شىلىق قىز­مەت بەلسەندىرىلە ءتۇستى. “قارا­جىرا” كومىر كەن ورنى وڭدەلۋدە, “جاق­سىتۇز” كولىنەن تۇز وندىرىلۋدە, گەو­لو­گيالىق-بارلاۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. “ازعىر” جانە “كاپۋس­تين يار” پوليگوندارى اۋدا­نىنداعى حالىق دەنساۋلىعىنىڭ ايتارلىقتاي ناشار­لاۋى اسا الاڭ­داۋشىلىقتى تۋعىزۋدا. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى سىناقتار سالدارىنىڭ حالىق دەنساۋلىعىنا اسەرى تۋرالى ءبىر جاقتى جاۋاپ بەرمەيدى. سون­دىقتان, ولاردىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرىن انىقتاۋ ءۇشىن قوسىمشا كەشەندى زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ قاجەت. دەپۋتاتتار ءوز سۇراقتارىندا كوپتەگەن ەكولوگيالىق وڭىرلەردىڭ ماسەلەسىن جان جاقتى كوتەرىپ, ءبىراز ويلارىن ورتاعا سالدى. ناتيجە­سىندە قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ “قازىرگى بار ەكولو­گيالىق پروبلەمالار جانە ونىڭ شەشىلۋ جولدارى” تاقىرىبىندا جاساعان بايانداماسىن نازارعا الۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. اسقار تۇراپباي ۇلى.