– جادىرا بەردىمۇراتقىزى, وتاندىق عىلىمدى قولداۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان يگى باستامانىڭ ءبىرى – «500 عالىم» باعدارلاماسى اياسىندا شەتەلدەگى جەتەكشى جوعارى وقۋ ورنىندا بىلىكتىلىگىڭىزدى جەتىلدىردىڭىز. وسى باعدارلاما سىزگە نە بەردى؟ قانداي مۇمكىندىككە جول اشتى؟
– «500 عالىم» باعدارلاماسىنىڭ عىلىم سالاسىندا تاباندى ىزدەنىس جاساپ جۇرگەن جاندارعا بەرەتىن مۇمكىندىگى مول. بۇل باعدارلاما اياسىندا ءبىزدىڭ عالىمدار الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي جانە جوعارى ءبىلىم ۇيىمدارىندا تاعىلىمدامادان وتۋگە مۇمكىندىك الا الادى.
مەملەكەت تاراپىنان جاس عالىمدارعا كورسەتىلگەن قولداۋدى پايدالانىپ, 2023 جىلى اتالعان باعدارلاماعا قاتىسۋعا قۇجات تاپسىردىم. بارلىق كەزەڭنەن ءساتتى ءوتىپ, «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتى اتاندىم. يتاليانىڭ انكونا قالاسىنداعى ماركە پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «بيوتەحنولوگيا. جاسىل يننوۆاتسيا. بيوينجەنەريا» ماماندىعى بويىنشا (UNIVPM) عىلىمي تاعىلىمدامادان وتۋگە جولداما الدىم.
اتالعان ۋنيۆەرسيتەت – يتاليامەن قاتار, ەۋروپاداعى ينجەنەريا, بيولوگيا, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە مەديتسينا باعىتتارىنداعى الدىڭعى قاتارلى ءبىلىم ورداسى. انكونا قالاسى ادريات تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان پورتتى قالا. 2400 جىلدان استام تاريحى بار شاھار يتاليا ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
تاعىلىمداما بارىسىندا پروفەسسور برۋنو مەتسزەتتي مەن دوكتور لۋكا ءماتسزونيدىڭ جەتەكشىلىگىمەن ماركە پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ازيەندا اگرارلىق پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي زەرتحانالىق بازاسىندا جۇمىس ىستەدىم. اتاپ ايتقاندا, تاماق ونىمدەرىنە ەۋروپالىق ستاندارت تالاپتارى زەردەلەنىپ, ءتۇرلى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنە زەرتحانالىق تاجىريبە مەن زەرتتەۋ سىناقتارى جۇرگىزىلدى. بۇدان بولەك, تاعىلىمداما اياسىندا يتاليالىق بىلىكتى عالىمداردىڭ دارىستەرىن تىڭداپ, زەرتتەۋ ناتيجەسىندە الىنعان دەرەكتەردى تالدادىق.
– ءسىز بيوتەحنولوگيا, جاسىل يننوۆاتسيا, بيوينجەنەريا سالالارى بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋ جاسايسىز. تاعىلىمداما بارىسىندا اتالعان سالالار بويىنشا قانداي ءبىلىم مەن كاسىبي داعدىنى مەڭگەردىڭىز؟
– UNIVPM ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتحانالارى قاجەتتى قۇرالدارمەن تولىققاندى جابدىقتالۋى ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋىمىزگە مۇمكىندىك بەردى. مىسالى, پراكتيكالىق جانە زەرتحانالىق جۇمىس بارىسىندا وسىمدىكتەردىڭ بيوتەحنولوگياسىنىڭ ادىستەرىمەن تانىسىپ, باكتەريالاردى ءوسىرۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن مەڭگەردىم. «In vitro» سەلەكتسياسىن جاساپ, جاڭا «dsRNA» نەگىزىندەگى فورمۋلالار سىناقتان وتكىزىلدى. ال ەڭ نەگىزگىسى – «قۇلپىناي جەمىسىنىڭ تۇراقتىلىعى, تاعامدىق ساپاسى, ساقتاۋدىڭ ءتۇرلى شارتتارى» تاقىرىبىنداعى زەرتتەۋ جوباسى. عىلىمي جەتەكشىلەرىممەن بىرلەسىپ زەرتتەۋدىڭ ماقساتى مەن مىندەتتەرىن ايقىنداپ الىپ, جوعارى ناتيجەگە قول جەتكىزدىك.
تاعىلىمداما بارىسىندا «Battistini Vivai» كاسىپورنىنىڭ قىزمەتىمەن جان-جاقتى تانىسۋعا مۇمكىندىك الدىق. «Battistini Vivai» جوعارى ساپاداعى جەمىس-جيدەك وسىرەدى. كاسىپورىن تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا جەتۋ ءۇشىن عىلىمدى, يننوۆاتسيانى جانە كاسىبي دايىندىقتى ۇيلەستىرگەن. كاسىپورىننىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن, اگروەكولوگيالىق ترانسفورماتسيالاردى, بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتى, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى تۇراقتى دامىتۋدى جانە وسىمدىكتەر مەن جەمىس اعاشتارىنىڭ كليماتتىق وزگەرىسكە توزىمدىلىگىن باسىمدىققا قويۋى. «Battistini Vivai» ونىمدەرى ساپاسىنىڭ جوعارى بولۋىمەن حالىقارالىق نارىقتا ۇلكەن سۇرانىسقا يە جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىگى جوعارى. بۇل ءوز كەزەگىندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە دە وڭ ىقپال ەتەتىنى بەلگىلى. ءبىلىمىمدى جەتىلدىرۋ كەزەڭىندە اتالعان كاسىپورىننىڭ جىلىجايى مەن پلانتاتسياسىندا بولىپ, جەمىستى ءوسىرۋدىڭ جاڭا ءادىسىن زەردەلەدىم.
الداعى ۋاقىتتا تاعىلىمداما ناتيجەلەرى ەلىمىزدە دە ەنگىزىلەتىن بولادى. ناقتىراق ايتقاندا, جاس عالىمداردىڭ عىلىمي جوبالارى ءبىز زەرتتەگەن تاقىرىپقا باعىتتالىپ, ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلمەك. سونداي-اق «Scopus» بازاسىندا عىلىمي ماقالالار جاريالانباق. ءوز كەزەگىمدە عىلىمي تاعىلىمداما بارىسىندا قولداۋ كورسەتىپ, عىلىمي جەتەكشىلىك جاساعان پروفەسسور برۋنو مەتسزەتتيگە, دوكتور لۋكا ماتسزونيعا, دوكتور سيلۆيا ساببادينيگە, دوكتور روحۋللا كادەريگە جانە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وزگە دە پروفەسسور-وقىتۋشىلار قاۋىمداستىعىنا شىنايى العىسىمدى بىلدىرەمىن.
– دوكتورلىق جۇمىسىڭىزدا جوعارى وقۋ ورىندارى ماماندارىن ساپالى دايارلاۋ, پەداگوگتەردىڭ كاسىبي بەدەلىن ارتتىرۋ جانە ولاردىڭ ساپالىق قۇرامىن جاقسارتۋ زەردەلەنگەن ەكەن. بۇدان وزگە قانداي جاڭاشىلدىق بار؟
– دۇرىس ايتاسىز. قازىر ەلىمىزدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ءارتۇرلى سالاسىندا قىزمەت اتقاراتىن جاستارعا بولاشاقتىڭ يەسى رەتىندە ۇلكەن ءۇمىت ارتىلىپ وتىر. بۇل تۇرعىدا مامان دايارلاۋ ماسەلەسىنە جاڭاشا كوزقاراس, جاڭا تالاپ كەرەك. مەكتەپتەگى ءبىلىمنىڭ ساپاسىن, عىلىمي مازمۇنىنىڭ تەرەڭدىگىن, وقۋشىلاردىڭ ىزدەنۋشىلىگى مەن زەرتتەۋشىلىك قابىلەتىن قالىپتاستىراتىن تۇلعا – پەداگوگ.
وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ومىرگە يكەمدىگى مەن ىزدەنۋشىلىگى مەكتەپتە جۇزەگە اسادى. بۇل تۇرعىدا مامانداردىڭ كاسىبي قۇزىرەتىن جەتىلدىرىپ, ادىستەمەلىك تۇرعىدان جاڭاشا بىلىمگە شىڭداۋ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتتى.
بۇگىندە ادامزات الدىندا تۇرعان ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى كەرەك ەتەتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى – قورشاعان تابيعي ورتانى قورعاۋ. بۇل ادام بويىندا بىردەن پايدا بولاتىن ساپا دەپ ايتا المايمىز. وعان ۇيرەنۋ, ادەتتەنۋ, جاتتىعۋ قاجەت. ەكولوگيالىق ءىس-ارەكەتتى ۇيىمداستىرا ءبىلۋ قابىلەتى مۇعالىمنىڭ كۇندەلىكتى بەرەتىن ءبىلىمى مەن ولاردىڭ بويىندا قالىپتاستىراتىن تاربيەسىنە بايلانىستى.
زەرتتەۋ جۇمىسىمدا بولاشاق پەداگوگتەردى دايىنداۋعا قويىلاتىن بىرنەشە تالاپتى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلىندى. اتاپ ايتقاندا, بولاشاق بيولوگ مامانداردىڭ جەرگىلىكتى ماتەريالداردى زەرتتەۋشىلىك داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ, بولاشاق ماماننىڭ ىزدەنۋشىلىك, زەرتتەۋشىلىك, ءبىلىمدى دەڭگەيلەپ بەرۋ سياقتى كاسىبي قۇزىرەتتىلىگىن قالىپتاستىرۋ قاراستىرىلدى. سونىمەن قاتار ستۋدەنتتەرگە بيولوگيادان العان تەوريالىق ءبىلىمىن جەرگىلىكتى ماتەريالمەن بايلانىستىرۋدىڭ ءادىس-ءتاسىلىن مەڭگەرتۋ, ءبىلىم الۋشىلاردىڭ بيولوگيا پانىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ دا تالدانىپ, تارازىلاندى. زەرتتەۋ جۇمىسىمنىڭ ناتيجەسىندە عىلىمي ماقالالار جارىق كورىپ, وقۋ-ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىق وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزىلدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جىبەك اليسۇلتانقىزى,
جۋرناليست
