الاش قالاسىنان – جاپون ەلىنە...
– سەرىك مىرزا, جاڭا قىزمەتىڭىزبەن قۇتتىقتايمىز! ءسىزدى سەمەيدە دارىگەر قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن كەزىڭىزدە, سوندا زەرتتەۋمەن كەلگەن جاپوندىق عالىمدار الەۋەتىڭىزدى بايقاپ, دوكتورانتۋراعا شاقىرعان ەكەن. سول ءساتتى قايتا ءبىر ەسكە الساق. جاپونياعا قالاي باردىڭىز؟
– كوپ راحمەت. ءيا, ول كەزدى استە ۇمىتپايتىن شىعارمىن. ول شاقتا سەمەي وبلىستىق اۋرۋحاناسىندا جاس حيرۋرگ بولىپ جۇمىس ىستەپ, ءوڭىردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرىمەن ءجىتى اينالىسىپ جۇرگەن ەدىم. ءسىز ايتىپ وتىرعان مۇمكىندىك كۇتپەگەن جەردەن بولدى. جاپوندىق عالىمدار سەمەي وڭىرىندەگى رادياتسيانىڭ ۇزاقمەرزىمدى اسەرلەرىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ, سەمەي مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزگەن. اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىندىگىم سەپتىگىن تيگىزگەن بولار, ولارمەن عىلىمي جاقتان قارىم-قاتىناس ورناتۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ناگاساكي مەديتسينالىق مەكتەبىنە دوكتورانتۋراعا شاقىرتۋ العانىم ۇلكەن ءارى كۇتپەگەن وقيعا بولدى. بۇل شاقىرتۋ مەنىڭ ەڭبەگىمنىڭ مويىندالۋى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار سەمەي وڭىرىندەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسىنىڭ ماڭىزىن كورسەتتى. ارينە, قۋانىشپەن قاتار ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تە سەزىلدى. بۇل مۇمكىندىك – كاسىبي باعىتىمدى عانا ەمەس, جالپى ومىرگە دەگەن كوزقاراسىمدى دا تۇبەگەيلى وزگەرتتى. جاپونياداعى عىلىمي زەرتتەۋلەردەن العان ءبىلىمىم مەن تاجىريبەمدى ەلىمنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا پايداسى ءتيسىن دەگەن ماقساتپەن قابىلدادىم.
– جاپونيادا PhD دارەجەسىن قورعاۋ جاعى قالاي بولدى؟ عىلىمي ديسسەرتاتسياڭىزدى قانداي تاقىرىپتا جازدىڭىز؟
– ءيا, جاپونيادا PhD دارەجەسىن قورعاۋ وتە جاۋاپتى. ماعان اكادەميالىق ءارى مادەني تۇرعىدان كوپ قيىندىق كەزدەستى. العاشقى قيىندىقتىڭ ءبىرى – ءتىل كەدەرگىسى. ونى ەڭسەرۋ ءۇشىن كۇن سايىن 100 جاپون ءسوزىن جاتتاۋعا تۋرا كەلدى. زەرتتەۋ ورتاسىنداعى تالاپتار وتە جوعارى ەدى: ادىستەمە, تالداۋ جانە جاڭاشىلدىق دەڭگەيى ەرەكشە قاتاڭ باقىلاۋدا بولدى. ءتۇن ورتاسىنا دەيىن زەرتحانادا جۇمىس ىستەگەن كۇندەرىمدى دە ەشقاشان ۇمىتپاسپىن. سونىمەن قاتار اكادەميالىق مادەنيەتكە بەيىمدەلۋ, ياعني جاپوندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى سەنپاي-كوحاي (ۇلكەن-كىشى) قارىم-قاتىناس جۇيەسىن مەڭگەرۋ دە وڭاي سوققان جوق. عىلىمي توپتاعى مىنەز-ق ۇلىق نورمالارى, اعا ستۋدەنتتەردەن قالاي كەڭەس الۋ كەرەكتىگى, توپتىق جۇمىستارداعى ءوزارا ارەكەتتەسۋ ەرەجەلەرى – وسىنىڭ ءبارىن وقۋ ۇدەرىسىنەن تىس مەڭگەرۋ قاجەت ەدى. بىراق وسى قيىندىقتىڭ بارلىعى ۇلكەن تاجىريبە اكەلدى. ديسسەرتاتسيام وتاندىق عالىمدارمەن بىرلەسكەن جوبا اياسىندا جازىلدى. تاقىرىپ اتاۋى – «قالقانشا جانە ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىنىڭ جاسۋشالىق مەحانيزمدەرى جانە ولاردىڭ رادياتسيا اسەرىمەن بايلانىسى». اتالعان زەرتتەۋ اياسىندا ەلىمىزدەگى ونكولوگيالىق جاعدايدى تەرەڭ زەردەلەپ, جاپونياداعى وزىق زەرتتەۋ ادىستەرىن پايدالانۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىم. قيىن بولعانىمەن, بۇل تاجىريبە كوپ مۇمكىندىككە جول اشتى. سەبەبى وسى ارقىلى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە جاھاندىق كوزقاراسپەن قاراۋدى ۇيرەندىم.
حالىقارالىق بىلىمنەن كوپ پايدا كوردىم
– قازاقتا «ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستانىمى جاقسى» دەگەن ءسوز بار. عىلىم جولىنداعى ۇستازىڭىز كىمدەر؟ ولاردان ءسىز نە ۇيرەنە الدىڭىز؟
– قازاقتىڭ بۇل ناقىلى وتە تەرەڭ ماعىناعا يە دەپ ويلايمىن. جاپونيادا دوكتورانتۋرادا وقىپ جۇرگەنىمدە, عىلىمي جەتەكشىم پروفەسسور ماساxيرو ناكاشيما عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ دالدىگى مەن ادىستەمەلىك قاتاڭدىعىنىڭ ماڭىزىن ۇيرەتتى. ول PhD جۇمىسىم ءۇشىن اسا قاجەت بولعان عىلىمي ءتارتىپ پەن جۇيەلىلىكتى بويىما ءسىڭىردى.
ەلىمىزدە ەرەكشە قۇرمەت تۇتاتىن تۇلعانىڭ ءبىرى – پروفەسسور ايقان اقانوۆ. ول ماعان مەديتسينا جانە عىلىم سالاسىنداعى كوشباسشىلىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ماڭىزىن تەرەڭ تۇسىنۋگە كومەكتەستى. وسىنداي ۇستازداردان اشىق قارىم-قاتىناستىڭ, وزىڭە بيىك ماقسات قويۋدىڭ ماڭىزىن ۇيرەندىم. اسىرەسە پروفەسسور اقانوۆ توزىمدىلىكتى ەرەكشە باعالايتىن. ول كەز كەلگەن قيىندىقتى ساتسىزدىك دەپ ەمەس, كەرىسىنشە, باعا جەتپەس تاجىريبە رەتىندە قابىلداۋعا باۋلىدى. سونىمەن قاتار ول بىرلەسكەن جۇمىستىڭ قۇندىلىعىن, العان ءبىلىم مەن حالىقارالىق بايلانىستاردى ەلدىڭ يگىلىگى ءۇشىن پايدالانۋدىڭ ماڭىزىن دارىپتەيتىن. بۇگىنگى كۇنى وسى ەكى ۇلكەن ۇستازدان العان قاعيدالاردى ۇستانامىن: كۇنشىعىستا يگەرگەن عىلىمي دالدىك پەن ءتارتىپ, سونداي-اق ەلىمىزدە بويعا سىڭىرگەن كوشباسشىلىق, توزىمدىلىك پەن ىنتىماقتاستىققا دەگەن ۇمتىلىس كاسىبي جولىمدى قالىپتاستىرۋدا باستى باعدارشام بولدى.
– كەيىن ءسىز ريتسۋمەيكان ازيا-تىنىق مۇحيتى ۋنيۆەرسيتەتىنە (APU) اۋىسىپ, عىلىمي جانە پەداگوگيكالىق قىزمەتپەن اينالىسىپسىز. بۇل يدەيا قايدان كەلدى؟
– دوكتورانتۋرادان كەيىنگى زەرتتەۋىمدى اياقتاپ, قوسىمشا تاجىريبە جيناعان سوڭ, قىزىعۋشىلىعىم كەڭەيە ءتۇستى. نەگىزگى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋمەن قاتار الەۋمەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋ (Public Health) جانە ءبىلىم سالالارى ەرەكشە قىزىقتىردى. بۇل باعىتتاردا مەديتسينا (MD) جانە عىلىمي (PhD) ءبىلىمىم ماڭىزدى ءرول اتقارا الاتىنىن ءتۇسىندىم. وسى ءبىلىم مەن تاجىريبە ارقىلى بولاشاق مامانداردى دايارلاۋعا, قوعام مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە ۇلەس قوسۋ ۇلكەن ماقساتقا اينالدى. ءدال سول كەزەڭدە APU-دا الەۋمەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋ مەنەدجمەنتى (Public Health Management) بويىنشا جاڭا ماگيسترلىك باعدارلاماعا وقىتۋشى ىزدەپ جاتىر ەكەن. ريتسۋمەيكان ازيا-تىنىق مۇحيتى ۋنيۆەرسيتەتى ءالى قالىپتاسۋ كەزەڭىندە بولسا دا, ونىڭ باستى ميسسياسى – جاھاندىق كوشباسشىلاردى دايارلاۋ, ايماقتىڭ مادەنيەتى مەن وزەكتى ماسەلەلەرىنە باسىمدىق بەرۋ ەدى. بۇل يدەيا مەنى ەرەكشە قىزىقتىردى, ويتكەنى ءوزىم دە حالىقارالىق بىلىمنەن كوپ پايدا كورگەن اداممىن. بۇل قىزمەت مەنىڭ عىلىمي قىزىعۋشىلىعىم مەن تاجىريبەمنىڭ توعىسقان نۇكتەسى دەپ شەشتىم. APU-داعى بۇل ورىنعا ۇمىتكەرلەر كوپ بولدى, سەبەبى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ديناميكالىق جانە حالىقارالىق ورتاسى كوپتەگەن تالانتتى عالىمداردى قىزىقتىردى. سوندىقتان بۇل مۇمكىندىكتى شىن مانىندە جوعارى باعالادىم. APU-عا اۋىسۋ حالىقارالىق تاجىريبەم مەن عىلىمي نەگىزىمدى ءبىلىم سالاسىندا پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەردى.
– ءسىز وسىدان بۇرىن اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتە دەكان مىندەتىن اتقارىپسىز. جاپونيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە جوعارى لاۋازىمدارعا نەمەسە اتقارۋشى قىزمەتتەرگە, مىسالى, دەكاندىققا ۇمىتكەرلەر اراسىندا باسەكەلەستىك كۇشتى مە؟ مۇنداي لاۋازىمعا قويىلاتىن نەگىزگى تالاپ قانداي؟
– ءيا, جاپونيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە, سونىڭ ىشىندە دەكان نەمەسە ۆيتسە-پرەزيدەنت سياقتى جوعارى باسشىلىق لاۋازىمدارعا يە بولۋ – باسەكەنى تالاپ ەتەدى. بىراق اتقارۋشى قىزمەتتەرگە ۇمىتكەرلەردى باعالاۋ تەك عىلىمي جەتىستىكتەرمەن شەكتەلمەيدى. اسىرەسە مەن جۇمىس ىستەگەن ريتسۋمەيكان ازيا-تىنىق مۇحيتى ۋنيۆەرسيتەتى (APU) سياقتى ەرەكشە كوپ مادەنيەتتى ورتادا قوسىمشا فاكتورلار ۇلكەن ءرول اتقارادى.
APU-دىڭ ستۋدەنتتەرى مەن وقىتۋشىلارى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەندىكتەن, مۇندا مادەنيەتارالىق كوشباسشىلىق جانە كوممۋنيكاتسيا, اكىمشىلىك باسقارۋ جانە ستراتەگيالىق كوزقاراس, كوپمادەنيەتتى پەداگوگيكانى ءتۇسىنۋ, كەلىسىمگە كەلۋ جانە ىنتىماقتاستىق, ۋنيۆەرسيتەت ميسسياسىنا ادالدىق سياقتى فاكتورلاردى قۇرايدى. APU-دىڭ ءبىلىم فيلوسوفياسىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ, ونى دامىتۋعا شىنايى ىقىلاس ءبىلدىرۋ – باسشىلىق قىزمەتكە قويىلاتىن نەگىزگى تالاپتاردىڭ ءبىرى. جالپى, اكادەميالىق بىلىكتىلىك – تەك ىرگەتاس. ال كوشباسشىلىق لاۋازىمدارعا ۇمىتكەرلەردەن كۇردەلى, حالىقارالىق جانە كوپمادەنيەتتى وقۋ ورنىن ءتيىمدى باسقارۋعا قاجەتتى اكىمشىلىك, كوممۋنيكاتيۆتىك, ستراتەگيالىق جانە مادەنيەتارالىق داعدىلاردىڭ ۇيلەسىمىن تالاپ ەتەدى.
– ءسىز ۇزاق ۋاقىت شەتەلدە تۇرساڭىز دا, ەلىمىزدىڭ عىلىمي قاۋىمداستىعىمەن بايلانىسىڭىزدى ۇزبەي كەلەسىز. ءبىزدىڭ ەل عىلىمى دامىعان مەملەكەتكە اينالۋ ءۇشىن قانداي قادام جاساۋى كەرەك؟
– بۇل ارادا ەلىمىزدىڭ عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى جۇرگىزىپ وتىرعان ماڭىزدى جۇمىستاردى اتاپ وتكەن ءجون. ولار عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن جوعارى ءبىلىمدى دامىتۋ باعىتىندا بىرقاتار اۋقىمدى باستامانى قولعا الىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە كەلەسىلەرىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. قارجىلاندىرۋدى ارتتىرۋ جانە تۇراقتى ۇستاۋ – عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا ارنالعان ۇزاقمەرزىمدى, تۇراقتى قارجىلاندىرۋ كولەمىن مەملەكەتتىك جانە جەكە سەكتورلار ارقىلى ايتارلىقتاي ۇلعايتۋ.
عالىمداردى قولداۋ, ولارعا باسەكەگە قابىلەتتى جاعداي جاساۋ, ساپالى PhD جانە پوستدوكتورانتۋرا باعدارلامالارىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋ, سونداي-اق, «ميدىڭ اينالىمىن» (brain circulation) ىنتالاندىرۋ ارقىلى تالانتتاردى دامىتۋ جانە ەلدە تۇراقتاندىرۋ دا وتە ماڭىزدى. ال ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ – وزىق زەرتحانالارعا, زاماناۋي جابدىقتارعا, حالىقارالىق عىلىمي دەرەكقورلار مەن جۋرنالدارعا قولجەتىمدىلىكتى كەڭىنەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءجونى ءوز الدىنا. عىلىمدى ينتەرناتسيوناليزاتسيالاۋ – ەلىمىزدىڭ الەمدىك عىلىمي جەلىلەرگە تەرەڭ ينتەگراتسيالانۋىن كۇشەيتۋ جانە ستراتەگيالىق حالىقارالىق ارىپتەستىكتەردى دامىتۋعا دا باسا نازار اۋدارىلعانى ابزال. بۇل قادامدار وتە ماڭىزدى. الايدا عىلىمى دامىعان ەلگە اينالۋ ءۇشىن جۇيەلى, ستراتەگيالىق قادامدار قاجەت. الەمدىك تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, ەلىمىز عىلىمي الەۋەتىن ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن وسى باعىتتارعا ەرەكشە نازار اۋدارۋى كەرەك.
مەن ءۇشىن ەرەكشە وقيعا
– جاپوندىق ءىرى ۋنيۆەرسيتەتتە ۆيتسە-پرەزيدەنت بولىپ تاعايىندالۋىڭىز ءبارىمىزدىڭ مەرەيىمىزدى ءوسىردى. وسىنى سىزگە حابارلاعاندا قانداي كۇي كەشتىڭىز؟
– APU ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اكادەميالىق ىستەر جونىندەگى باسشىسى رەتىندە جوعارى قىزمەتكە تاعايىندالعانىم تۋرالى جاڭالىقتى ەستىگەن ءسات مەن ءۇشىن دە ەرەكشە جاعداي بولدى. ەڭ الدىمەن, ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى مەن قاۋىمداستىعىنىڭ ماعان ارتقان سەنىمىنە سۇيىنىشپەن قارادىم. سونىمەن قاتار زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلىپ وتىرعانىن سەزىندىم. بۇل جاۋاپكەرشىلىك ستۋدەنتتەر, وقىتۋشىلار, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ميسسياسى مەن وسى لاۋازىمنان كۇتىلەتىن جوعارى ستاندارتتاردى ساقتاۋ مىندەتىمەن بايلانىستى ەكەنى انىق. ەڭ ماڭىزدىسى, جاپوندىق جوعارى ءبىلىم جۇيەسىندە باسشىلىق قىزمەتكە تاعايىندالعان قازاق رەتىندە بۇل وقيعانىڭ بەلگىلى ءبىر رامىزدىك مانگە يە ەكەنىن تۇسىنەمىن. اتالعان جاعداي جاھاندىق اكادەميالىق كەڭىستىكتە ەڭبەكقورلىق, كاسىبيلىك جانە ادالدىقتا ەشقاشان شەت-شەكارا بولمايدى دەگەن تانىمدى راستاعانداي بولدى. بۇل جەكە ماقتانىش سەزىمى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قازاقستاندى وسىنداي دارەجەدە تانىتۋ جانە باسقالارعا جىگەر بەرۋ مۇمكىندىگى دەپ ويلاعان دۇرىس.
– جاپون جانە قازاق عالىمدارى اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ ءۇشىن قانداي جوبا جۇزەگە اسۋى كەرەك؟ وسىعان ءسىز عالىم رەتىندە قانداي ۇلەس قوسا الاسىز؟
– شىن مانىندە, قازاقستان مەن جاپونيا عالىمدارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق بەلگىلى دەڭگەيدە قالىپتاسقان. جالپى, جاپون جۇرتىنان ۇيرەنەرىمىز كوپ. بۇعان ناقتى مىسال دا بار. مىسالى, ينجەنەريا نەمەسە ماتەريالتانۋ سالالارىندا. جەكە عىلىمي بايلانىستاردى نىعايتۋعا از دا بولسا ۇلەس قوسىپ كەلەمىن. سوڭعى جىلدارى ونداعان وتاندىق مەديتسينا سالاسىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن زەرتتەۋشىلەرى جاپونياعا كەلىپ ءبىلىم الۋىنا جانە تاجىريبەدەن وتۋىنە اتسالىستىم. سونىمەن قاتار جاپوندىق عالىمدار, وقىتۋشىلار جانە ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارىن قازاقستانعا بارىپ, ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا كومەكتەستىم. الداعى ۋاقىتتا ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى عىلىمي بايلانىستى جۇيەلى دامىتۋعا اتسالىسا بەرەمىن.
اڭگىمەلەسكەن –
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»
