پاتەر جالداۋ نەگە قيىن؟

قۇرىلىستىڭ بەلسەندى قارقى­نى­نا قاراماستان, جالعا بەرى­لە­تىن ساپالى تۇرعىن ءۇي ۇسى­نىسى ءالى دە شەكتەۋلى. جاڭا پاتەرگە ءۇمىت ارتۋعا قالتاسى كوتەرە بەرمەيتىن حالىقتىڭ ورتاشا, تومەن ساناتىنىڭ تالاي جىل جوندەۋ كورمەگەن ەسكى ۇيلەردى پانالاۋدان باسقا امالى جوق. ءوز كەزەگىندە بارلىق تاۋار­لار مەن قىزمەتتەردىڭ (قۇرىلىس ماتەريالدارى, كوممۋنالدىق قىزمەتتەر, تۇر­عىن ءۇيدى ۇستاۋعا بايلانىستى باسقا دا شى­عىن­دار) قۇنىنا اسەر ەتەتىن ينفلياتسيا دا جال­عا الۋشىعا سالماق تۇسىرەدى. بىراق قان­شا جەردەن قىمبات, تاپشى بولسا دا جۇرت­تىڭ باس اۋرۋى­نا اينالعان باسپانا – ءبارىبىر باس­تى قاجەتتىلىك بولىپ قالا بەرمەك.

جىل باسىندا اباتتاندىرىلعان پا­تەر­­ مەن ءۇيدى جالعا الۋ باعاسى­نىڭ يندەكسى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزە­ڭى­مەن سالىستىرعاندا 10%-عا جەتتى. ابات­تاندىرىلعان تۇرعىن ءۇيدىڭ ءبىر شارشى مەترىن جالعا الۋدىڭ ورتاشا قۇنى بۇگىندە 4,5 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ياعني اۋدانى 50 شارشى مەتر ستاندارتتى ەكى بولمەلى پاتەردى جالعا الۋ كەزىندە قاتارداعى وتباسى ايىنا ورتا ەسەپپەن 226,7 مىڭ تەڭگە جالداۋ اقىسىن تولەيدى دەگەن ءسوز. كەڭىرەك ورىن قاجەت ەتەتىن وتبا­سىلارعا 70 شارشى مەترلىك پاتەردى جالعا الۋ 317,3 مىڭ تەڭگە بولادى. كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە, ينتەرنەتكە, اۆتوتۇراققا قوسىمشا شىعىندار ءوز الدىنا. ادەتتەگىدەي, جالعا بەرىلەتىن ەڭ قىمبات باسپانا – الماتى مەن استانادا. ۇسىنىس 50 مىڭ تەڭگەنىڭ كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەتىن پاتەرىنەن باستالىپ, ايىنا 3 ميلليون تەڭگە تۇراتىن ەليتالىق تۇر­عىن ءۇي كەشەنىندەگى ءساندى پاتەردىڭ ارا­سىن شارلاپ ءجۇر. قالا شەتىندەگى قولجە­تىمدى باسپانا دا قىمباتتاي باستاعان. ور­تا­لىقتا جاقسى جوندەۋدەن وتكەن ەكى بول­مەلى پاتەردىڭ جالداۋ باعاسى 350 مىڭ­نىڭ ۇستىندە. ءتىپتى استانادا ايىنا 6 ميلليون تەڭگەگە باعالانعان ديزاينەر­لىك بەس بولمەلى پاتەر دە بار. ەلوردادا ەكى بولمەلى پاتەردى جالعا بەرۋشى شامامەن 250-300 مىڭ تەڭگە (بۇل ورتاشا جالاقىمەن تەڭ) سۇرايدى.

تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋ باعاسىنىڭ ءبىرشاما قاراپايىم كورسەتكىشتەرى ء(بىر شارشى مەتردىڭ قۇنى 2 000 تەڭگەدەن جوعارى) تاراز, تۇركىستان, اقتوبە, پاۆلو­­دار قالالارىنىڭ ۇلەسىندە. تابىس­تىڭ قوماقتى بولىگىن قارپيتىن قوناەۆ, تال­دى­قورعان, قاراعاندى, شىمكەنت قالالا­­رىنداعى جالداۋ اقىسى بارىنە بىر­دەي قولجەتىمدى ەمەس. ماسەلەن, قوناەۆ­تا اۋدانى 50 شارشى مەتر ەكى بولمە­لى پاتەردى جالعا الۋ قۇنى 186 000 تەڭ­گەنى, ياعني وسى قا­لا­داعى ورتاشا جا­لاقىنىڭ 60%-دان اس­تا­مىن قۇراي­دى. تالدىقورعاندا, قارا­­عان­دىدا, شىم­كەنتتە بۇل كورسەتكىش 50%-دان اسادى.

جىل سايىن ستاتيستيكا ماماندارى الەۋمەتتىك ساۋالنامالار جۇرگىزىپ, تۇر­عىن ءۇيدى جالعا بەرۋ بويىنشا كور­سەتىلگەن قىزمەتتەردىڭ قۇنىن ەسەپتەيدى. بۇل دەرەكتەر 2018–2023 جىلدارى حالىق جىلجىمايتىن م ۇلىگىن جالعا بەرۋدەن تۇسكەن تابىسىن 2,3 ەسەگە, ياعني 42,6 ملرد تەڭگەدەن 98,5 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايت­قانىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار مۇنداي قىزمەتتەردى كورسەتۋگە كەتەتىن شىعىن 2,6 ەسە ءوستى. كەيىنگى بىرنەشە جىلدا تۇرعىن ءۇيدى جالعا بەرۋ قىزمەتتەرى قۇنىنىڭ شىعىنى 20%-دان 23%-عا دەيىن كوبەيگەن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جالداۋ مەن ساتۋ نارىعى قاشاندا ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى. ەگەر تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا قولجەتىمدى بولسا, جالداۋ سۇرانىسى دا تومەندەيدى. قۇرىلىس سالۋشىلارعا ققس ەنگىزىلگەن جاعدايدا باستاپقى جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ باعاسى كوتەرىلەدى. دەمەك, كوپشىلىك ساتىپ الۋ جوسپارىن وزگەرتىپ, جالعا الۋعا كوبىرەك مويىن بۇرۋى مۇمكىن.

قازىردە ەلىمىزدە 4,5 ميلليون ازامات ء(اربىر ءتورتىنشى تۇرعىن) باسپاناعا مۇقتاج. ونىڭ 1,3 ميلليونى – جاستار. 2 ميلليوننان استام ازامات باسپانا جالداپ تۇرادى. ولاردىڭ قاتارىندا جەكە-دارا تولەۋگە شاماسى كەلمەگەندىكتەن بىرنەشەۋى قوسىلىپ پاتەر جالدايتىن ستۋدەنت جاستار كوپ. «قازانشىنىڭ ەركى­نە» سالىپ, كوپ جاعدايدا كەلىسىمشارت جاسامايتىن, جالداۋ باعاسىن كوتەرىپ, كوممۋنالدىق قىزمەت ءۇشىن قوسىمشا اقشا تالاپ ەتەتىن ادەپتەن جۇرداي قو­جايىنعا تاپ بولعان ازاماتتار قور­عان­سىز قالادى. وسىعان بايلانىستى تۇرعىن ءۇيدى جالعا بەرۋ قاداعالانبايتىنىن, مەنشىك يەلەرى باسقا ۇقساس جارنامالارمەن سالىستىرا وتىرىپ, باعانى ءوز بەتىنشە بەلگىلەيتىنىن نازارعا العان ءماجىلىس دەپۋتاتتارى بىلتىر پاتەرلەردى جالعا الۋدىڭ شەكتى باعاسىن انىقتاۋدى ۇسىنعان. «Respublica» پارتياسىنىڭ مۇشەلەرى بارلىق جالعا بەرىلەتىن پاتەرلەردى جايلىلىق دەڭگەيىنە قاراي جىكتەۋ, سونداي-اق جالعا بەرۋشىلەردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمىن قۇرۋ مەن جالداۋ شارتىنىڭ ۇلگىلىك جوباسىن بەكىتۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. الايدا نارىق­تىق ەكونوميكا زاڭدارىنا قايشى كەلدى مە, الدە ازاماتتاردىڭ (جالعا بەرۋشىلەر­دىڭ) ءبىر ساناتىنىڭ قۇقىعى ەكىنشىسى­نىڭ (جالعا الۋشىلاردىڭ) پايداسىنا قالاي شەكتەلۋى كەرەكتىگى ناقتىلانبادى ما, ايتەۋىر حالىق قالاۋلىلارىنىڭ ستۋدەنتتەردى نەمەسە باسپانا ساتىپ الۋعا مۇمكىندىگى جوق ازاماتتاردى قورعاۋعا باعىتتالعان باستاماسى جالعاسىن تاپپادى.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, مۇن­داي شەكتەۋ كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ وسۋىنە, مامىلەلەرگە قاتىسۋشىلاردىڭ قورعالۋىنىڭ تومەندەۋىنە جانە مەم­لەكەتتىك بيۋدجەت ءۇشىن شىعىندارعا اكەل­مەك. ماسەلەن, «Finance.kz» تelegram ارناسىنىڭ تالداۋشىلارى ەلىمىزدە بەل­گىلەنگەن مولشەرلەمەمەن تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋدىڭ ارنايى باعدارلاما­لارى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن اتاپ ءوتىپ, كاسىپ­كەرلىك ەركىندىگى قاعيداتتارىن ساقتاۋ قاجەتتىگىن ەسكە سالدى. ولاردىڭ ايتۋلارىنشا, شەكتى باعامەن تۇرعىن ءۇيدى جالعا بەرۋ نارىعىنا ارالاسۋ ونسىز دا اشىق جۇرگىزىلمەيتىن پاتەرلەردى زاڭدى تۇر­دە جالعا بەرۋ جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىمەن قاۋىپتى. ياعني جالدامالى تۇرعىن ءۇي يەلەرى سالىق تولەۋدى مۇلدەم توقتاتىپ, باعا شەكتەۋلەرىنە بايلانىستى پايداسىن جوعالتپاۋ ءۇشىن قىزمەتتى زاڭسىز جۇرگىزۋى مۇمكىن. وتكىر پروبلەما – قوعامعا ورتاق دەسەك تە, ءار ۇيىم ءوز مۇددەسى تۇرعىسىنان ارەكەت ەتەتىنى راس. ماسەلەن, قازاقستان ريەلتورلار قاۋىمداستىعىنىڭ مالىم­دەۋىنشە, باعانىڭ وسۋىنە اكەلەتىن قوسىمشا سۇرانىستى ستۋدەنتتەر تۋدىرادى. تيىسىنشە, الدىمەن جاتاقحانا جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسىن شەشۋگە نازار اۋدارعان ءجون.

شىن مانىندە, دەپۋتاتتاردىڭ ۇسى­نىسىندا باقىلاۋسىز, رەتتەۋسىز كەتكەن جالداۋ نارىعىنا بەيجاي قاراماۋ, جالداۋ باعاسىن ۇستاپ تۇرۋ قۇرالدارى بۇرىننان بار مەملەكەتتەردىڭ تاجى­ريبەسىنە سۇيەنىپ, ۇزاقمەرزىمدى, نە­عۇر­لىم اشىق تەتىكتەردى قابىلداۋ مەڭزەل­گەنى تۇسىنىكتى. ەلىمىز بەيىل بولىپ وتىرعان دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتى – اي سا­يىن جالداۋ اقىسىن تولەۋگە قينالاتىن ازاماتتاردىڭ ساناتتارىن ناقتى قولداۋ. بۇل تۇتاستاي العاندا نارىقتىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەيدى, بىراق ونىڭ ءالسىز قاتىسۋشىلارىنا كومەكتەسەدى.