قازاق مۋزىكا ونەرىنىڭ قورجىنىن قايتالانباس تۋىندىلارىمەن بايىتقان ۇلى تۇلعانىڭ 1 ءساۋىر تۋعان كۇنىنە ارنالعان ءىس-شارا جامبىل جاباەۆتىڭ ادەبي-مەموريالدى مۋزەيىنىڭ الدىنداعى جىر الىبىنىڭ جانە قازاق دالاسىن كۇيىمەن تەربەگەن حالىق قاھارمانى نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەرىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, رۋحتارىنا قۇران باعىشتاپ, تاعزىم ەتۋدەن باستالدى.
«نۇرعيسا تىلەنديەۆ – مىڭ جىلدا ءبىر تۋاتىن تۇلعا. شىعارماشىلىعىنا كوز جۇگىرتسەڭىز, 400-دەن استام ءان-رومانستارى, ودان بولەك وركەسترگە ارنالعان كۇي-پوەمالارى, كۇردەلى كولەمدى شىعارمالارى, سيمفونيا, وپەرا-بالەت جانرلارىنا دا شىعارما جازعان جان-جاقتى, وتە تالانتتى كومپوزيتور. نەگىزگى ماماندىعى ديريجەر بولعانىمەن, كۇيشىلىگى, كومپوزيتورلىعى تابيعاتتىڭ بەرگەن سىيى. ۇلى دارىن يەسىنىڭ شىعارمالارىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا ناسيحاتتاۋدى پارىزىمىز دەپ بىلەمىز. بۇگىن وسى ماقساتتا ءبىر توپ وقۋشىمدى الىپ كەلىپ, دارا تۇلعانىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ جاتىرمىز», دەيدى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق مۋزىكا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, كۇيشى, كومپوزيتور نۇركەن ءاشىروۆ.
مەرەيتويلىق ءىس-شارا ۇزىناعاش اۋىلىنداعى اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە جالعاستى. سالتاناتتى جيىنعا وبلىس باسشىلىعى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى, مادەنيەت جانە ونەر قايراتكەرلەرى, سونداي-اق جەرگىلىكتى تۇرعىندار قاتىستى. ابىز اقىن جامبىل مەن كۇيشى, كومپوزيتور نۇرعيسانىڭ مونولوگىمەن باستالعان ساحنالىق قويىلىم وقۋشىلاردىڭ حورىمەن كوركەمدەلىپ, شارانىڭ ءمان-مازمۇنىن ارتتىردى.
«بارشاڭىزدى قازاق ونەرىنىڭ جارىق جۇلدىزى, كۇيشى, ديريجەر, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن! مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «ەل تاريحىندا ەرەكشە ورنى بار تۇلعالارعا قۇرمەت كورسەتۋ – ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى نىعايتا تۇسەدى», دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. بۇل مەرەيتوي – ۇلى كومپوزيتوردىڭ شىعارماشىلىعىن ۇلىقتاپ, كەيىنگى ۇرپاققا ناسيحاتتاۋدىڭ جارقىن كورىنىسى. يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتالىپ وتەتىن بۇل ايتۋلى داتاعا وراي, وبلىسىمىزدا ارنايى جوسپار قابىلدانىپ, حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى مادەني ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلادى. ونىڭ ىشىندە تۇركسوي ۇيىمىمەن بىرلەسكەن جوبالار, اۋقىمدى كونتسەرتتەر, سونداي-اق ىلە اۋدانىندا ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتۋ, مادەنيەت وشاقتارىنا, كوشەلەر مەن ءبىلىم مەكەمەلەرىنە نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ جوسپارلانعان. حالقىمىزدىڭ جۇرەگىنە ءان بولىپ ەنگەن, رۋحىن اسقاقتاتقان دارا پەرزەنتىنىڭ مۇراسى ماڭگى جاساي بەرمەك. ۇلى تۇلعانىڭ ەسىمى مەن ەڭبەگى كەلەر ۇرپاققا ۇلگى بولىپ, قازاق ونەرى وركەندەي بەرسىن!» دەپ ىزگى تىلەگىن ارناعان الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى مارات سۇلتانعازيەۆ مەرەيتويدىڭ قازاق مادەنيەتى ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەنىن ايرىقشا اتادى.
كۇي قالىقتاعان مادەني-سازدى جيىندا قوعام قايراتكەرى, جازۋشى ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى ءسوز الىپ, نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ ءومىر جولى مەن ۇلتتىق مادەنيەتكە قوسقان ولشەۋسىز ەڭبەگى جونىندە جان-جاقتى باياندادى.
«اكەسى بالاسىنىڭ كەۋدەسىنە «نۇر قۇيسىن» دەپ اتىن «نۇرعيسا» قويىپتى. ۇلى وزەندەردىڭ باسى ءمولدىر بۇلاقتاردان باستالادى. نۇراعا دا باتىرلار مەن اقىندار ەلىندە تۋىپ, تيتتەيىنەن جىردىڭ ءپىرى ءسۇيىنباي باستاعان قارا ورمانداي اقىن, ءانشى, جىراۋلاردىڭ ءان-جىرىن, ەرتەدەگى قيسسا-داستانداردى ەستىپ ءوستى. جامبىل اتانىڭ تىزەسىندە ەركەلەي وتىرىپ, قارت جىراۋدىڭ دومبىرا قاعىسىن, جىر اۋەنىن ۇيرەندى. ۇلىنى ۇلى تانيدى, سۇڭقاردى سۇڭقار پارلاپ ۇشقان قانات قاعىسىنان, تۇلپاردى تۇلپار جەر تارپىعان شالقار شابىسىنان تانيدى. بەس جاسىندا قاراقىستاقتان الماتىعا كوشىپ كەلگەن اكە-شەشەسى جۇمىسقا شىعىپ كەتەدى دە, ۇيدە بالا نۇرعيسا جالعىزدان جالعىز قالادى. وسى كۇنگى 2-شويىنجول ۆوكزالى تۇرعان ورىندا باكەنە توقال تامنىڭ ۇستىنە شىعىپ الىپ, ءوزى ۇيرەنگەن كۇيلەرىن ەرتەدەن كەشكە دەيىن تارتا بەرەدى, تارتا بەرەدى. ءارى-بەرى وتكەندەردىڭ اراسىندا پورتفەل ۇستاعان ءبىر كىسى ىلعي تىڭداپ تۇرادى. سول كىسى ءبىر كۇنى ادەيى بۇرىلىپ كەپ, ء«جۇر, بالام, مەن سەنى وقىتايىن», دەپ چايكوۆسكي اتىنداعى مەكتەپكە الىپ كەلەدى. وجەت مىنەزدى 6 جاسار بالا كيىز قاپتان دومبىراسىن الىپ, اكەسىنىڭ «اققۋ» اتتى كۇيىن ناقىشىنا كەلتىرىپ تارتىپ بەرەدى. ءسويتىپ, وقۋعا قابىلدانادى. مۇنى ەرتىپ اكەلگەن اتاقتى اكادەميك احمەت جۇبانوۆ ەدى», دەپ ەسكە سالدى قوعام قايراتكەرى, جازۋشى ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى.
«ۇستازدارى احمەت جۇبانوۆ, مۇقان تولەباەۆ, لاتيف حاميدي, باقىتجان بايقاداموۆ سياقتى قازاق ونەرىنىڭ كوريفەيلەرى بالا نۇرعيسانى بارىنشا باپتادى, الدەرىنشە الپەشتەدى. ونەرگە تالپىنعان نۇرعيسا 12 جاسىندا قۇرمانعازى اتىنداعى حالىق اسپاپتار وركەسترىندە دومبىراشى, 14 جاسىندا شاكىرت-ديريجەر بولدى. مەكتەپتەگى وركەستردى باسقاردى. رەسپۋبليكالىق, بۇكىلوداقتىق سايىستارعا قاتىسىپ, جۇلدەگەر اتاندى. ماسكەۋ تورىندە دە ونەر كورسەتتى.
نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ اتىن اسپانعا شىعارىپ, داڭقىن الەمگە تانىتقان 1980 جىلى ءوزى ۇيىمداستىرىپ, كوركەمدىك جەتەكشىسى بولعان «وتىرار سازى» وركەسترى قازاق ونەرىندە ەرەكشە قۇبىلىس بولدى. بۇل ىستە وزىنە ۇدايى قامقورشى بولىپ جۇرگەن ديماش احمەت ۇلى قوناەۆ ەرەكشە قامقورلىق كورسەتتى», دەگەن جازۋشى نۇرعيسا تىلەنديەۆ قازاق ونەرىنىڭ سان سالاسىن, كوكجيەگىن كەڭەيتكەن سان قىرلى سۇراپىل دارىن, ەش قالىپقا سىيمايتىن ءور تالانت ەكەنىن اتادى.
ودان ءارى شىعارماشىلىعىن تارقاتتى. «وتىرار سازى» وركەسترىنە 1999 جىلى تىلەنديەۆ ەسىمى بەرىلسە, 2000 جىلى اكادەميالىق اتاق بەرىلگەنىن, نۇرعيسا تىلەنديەۆ «التىن تاۋلار» وپەراسىن, «دوستىق جولىمەن» بالەتىن, «ورتەكە» بالەت-پوەماسىن, «مەنىڭ قازاقستانىم» كانتاتاسىن, وركەسترگە ارنالعان «پوەما», «اتا تولعاۋى», «اقساق قۇلان», «اققۋ», «ارمان», «ماحامبەت», كوش-كەرۋەن» پوەمالارى مەن «حالىق قۋانىشى», «قايرات», «جەڭىس سالتاناتى» اتتى كىرىسپەلەردىڭ, 400-دەن استام ءان مەن رومانستىڭ اۆتورى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
عاسىرلىق مەرەيتويى يۋنەسكو كولەمىندە اتالاتىن دارا تۇلعانىڭ ەسىمى مەن ەڭبەگى ەلىنىڭ ماڭگى جۇرەگىندە ءان بوپ شىرقالىپ, كۇي بوپ تەربەلە بەرمەك.
سالتاناتتى شارا سوڭىندا ء«سۇيىنباي سازى» حالىقتىق-فولكلورلىق ەتنوگرافيالىق ءانسامبلىنىڭ ونەرپازدارى ۇلى كومپوزيتوردىڭ شىعارماشىلىعىنان كونتسەرتتىك باعدارلاما ۇسىنىپ, كوپتىڭ قوشەمەتىنە بولەندى.
الماتى وبلىسى,
جامبىل اۋدانى
