وسىندايدا قاعاز بەن قالامدى سەرىك ەتىپ جۇرگەن جانداردىڭ – باسقاسى ءوز الدىنا – كىتاپ كورمەسىنە نازار سالماي وتپەيتىنى انىق. سول ادەتپەن جاعالاي قاراپ كەلە جاتقانىمدا, سورەدەگى ءبىر كىشكەنتاي ەسكى كىتاپ كوزىمە وتتاي باسىلدى. مۇقاباسىنداعى جازۋ: «قۋاندىق شاڭعىتباەۆ. ار. قازاقتىڭ بىرىككەن مەملەكەتتىك باسپاسى, الماتى, 1945». ايالداۋعا ۋاقىت تىعىز بولعاندىقتان, اسىعىس-ۇسىگىس تەز پاراقتاپ, ورنىنا قايتا قويۋعا تۋرا كەلدى. تەك جيناقتىڭ ىشكى بەتىندەگى قولتاڭبانى جانە سيامەن جازىلعان ءسوز تىركەسى بار تاعى ءبىر پاراعىن تەلەفونعا ءتۇسىرىپ ۇلگەردىم. تاڭدامالىسىن (1976) جانە «ماحاببات پەن عاداۋات» (1995) جيناعىن جەكە مۇراعاتىمدا كوزىمنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ جۇرگەن اسا قادىرلى اقىنىمنىڭ تۇڭعىش كىتابىنىڭ الدىمنان شىعا كەلگەنى مەن ءۇشىن توسىن جايت ەدى. بىراق كورمەگە قايتا ورالۋعا مۇرسات بولعان جوق.
تويدان قايتقاسىن عانا الگى ەكى ۇزىك سۋرەتتەگى مالىمەتكە ءۇڭىلدىم. سويتسەم, قۋاندىق شاڭعىتباەۆ ءوز كىتابىن قاسىم امانجولوۆقا تارتۋ ەتكەن بولىپ شىقتى. بۇعان ايعاق – كەلەسى قولتاڭبا:
«قازاق پوەزياسىنىڭ جارق ەتكەن ءبىر اق الماسى, دوسىم, مايدانداس قۇربىم, اقكوڭىل, ادال قاسىمىما
قۋانىڭنان
الماتى, 1946, 22/VI.»
نە كەرەك, تىرشىلىكتىڭ نەشە ءتۇرلى كۇيبەڭى بۇل دەرەكتى ۇمىتتىرىپ جىبەرىپتى. تاياۋ كۇندەرى اكادەميك باۋىرجان ومار ۇلى حابارلاسىپ: «بيىل قۋاندىق شاڭعىتباەۆتىڭ 100 جىلدىعى. سوعان بايلانىستى جازارىڭ بولسا...», دەپ, مۇنداي ايتۋلى بەلەستەردى قاعىس قالدىرمايتىن قالپىنشا اڭگىمە باستاعاندا, جادىم قايتا جاڭعىردى. «شاڭ باسقان» فلەشكالاردىڭ بىرىنەن باياعى «ولجا» فوتولاردى ازەر تاۋىپ الدىم. «سول كورمەدەگى كىتاپ قازىر قايدا ەكەن؟» دەگەن ساۋال تۇردى كوكەيدە. ءساتىن سالىپ, باۋىرجان ومار ۇلى مەن بەلگىلى مادەنيەت قايراتكەرى رىمبالا كەنجەبالاقىزى وماربەكوۆانىڭ بىرلەسكەن ىجداعاتى ناتيجەسىندە كىتاپتىڭ جايى تەز ارادا انىقتالدى. ول قارقارالى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قورىندا ساف كۇيىنشە ساقتاۋلى تۇر ەكەن.
«ار» كىتابىنداعى قولتاڭبا قاسىم امانجولوۆ پەن قۋاندىق شاڭعىتباەۆ ەكەۋىنىڭ ومىردەگى دە, ولەڭدەگى دە تامىرلاستىعى مەن تاعدىرلاستىعىن تانۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
قۋاندىق وزىنەن ون ءتورت جاس ۇلكەن اعا-دوسىنا «مايدانداس قۇربىم» دەيدى. ونىڭ الماتىدان اقتوبەگە ەكى مارتە قۋعىندالىپ كەتكەنى بولماسا, اسكەر قاتارىنا الىنباعانى بەلگىلى. ەندەشە, بۇل جەردە «مايدان» اۋىسپالى, استارلى ماعىنادا قولدانىلعان. بىزدىڭشە, ادەبيەت پەن ۇلت مايدانىندا تىزە قوسقاندىقتى بىلدىرەدى. قۋاندىق شاڭعىتباەۆتىڭ قىزى گاۋھار مازمۇنىن قۇندى قۇجاتتارمەن, ەرەن ەستەلىكتەرمەن, مايەكتى ماقالالارمەن بايىتىپ, جارىققا شىعارعان اقىن شىعارمالارىنىڭ «شايىر» اتتى بەس تومدىعىنىڭ ءبىرىنشى تومىنا جۇگىنگەندە (الماتى: «ساگا» باسپاسى, 2010), وسىعان قاتىستى كوپ جايتقا قانىعاسىز.
قۋاندىق كىتابىن سىيلاردان بۇرىن قاسىم وعان ءوزىنىڭ فوتوسىن ەستەلىككە ۇسىنىپ, ارت جاعىنا: «قۋان! تۇبىندە پوەزيا توڭىن تەپكىلەپ ءجىبىتىپ, قۇر تاقىرعا گۇل شىعارار ەكەۋمىز بولماساق يگى. سول ءۇشىن الشى سۋرەتىمدى. قاسىم. 9/III.46.», دەپ جازىپ بەرىپتى (قۋاندىق بولسا, قاسىمعا «قاستاي» دەپ سويلەيدى ەكەن). وسىلايشا, قاسىم ءىنى-دوسىنا وزىنە قوساقتاي وتىرىپ زور مىندەت جۇكتەيدى. قاتاعان, قىرعىن جىلداردا ايتىلعان ءمىردىڭ وعىنداي اسقاق, ايبارلى سوزدەر. الايدا ەكى اقىندى دا كوپ ۇزاماي قاتال سىناق, قاتىگەز سۇرگىن كۇتىپ تۇردى.
قۋاندىق 17-18 جاسىندا جازعان ولەڭدەرىنىڭ باسىن قۇراپ, اۋەلدە كىتابىنا «قازاق جۇرەگى» دەپ ات قويعان بولاتىن. قارشاداي بالانىڭ تالانتىن باعالاعان مۇحتار اۋەزوۆ جيناققا العىسوز جازىپ, ونىڭ «قۇلاق كۇيى وتانشىل, حالىقشىل قىزۋلى ليريك» بولعالى تۇرعانىن ايتىپ, ولەڭدەرىندە «شىمىركەنىپ, شيرىعىپ شىققان ءوتىمدى ءتىل, اسەرلى كۇي», «كوپ جۇرەگىن وزىنەن, ءوز جۇرەگىن كوپتەن تاپقان سانالى سەزىمتالدىق» بار ەكەندىگىن اڭعارتقان. جيناقتا «ەدىگەنىڭ ەلمەن قوشتاسۋى» اتتى ولەڭى بار ەدى. 1944 جىلعى 9 تامىزدا بك(ب)پ وك-ءىنىڭ «تاتاردىڭ پارتيا ۇيىمىنىڭ جاعدايى مەن ونىڭ بۇقارالىق-ساياسي جانە ناسيحاتتاۋ جۇمىسىن جاقسارتۋ شارالارى تۋرالى» قاۋلىسىنا سايكەس, تاتاردىڭ «يدەگاي» داستانىنا تىيىم سالىندى. سونىڭ سالدارىنان قۋاندىقتىڭ الگى ولەڭى كىتاپتان الىنىپ تاستالىپ, ورنىنا «دالا», «اسىلىپ كەمپىر بەسىككە...» اتتى ولەڭدەرى ەنگىزىلدى. جيناق مەرزىمىنەن كەشىكتىرىلىپ, اتى «ار» دەپ وزگەرتىلىپ, اقىرى 1945 جىلى جارىق كوردى.
ال 1946 جىلعى 14 تامىزدا بك(ب)پ وك-ءىنىڭ «زۆەزدا» جانە «لەنينگراد» جۋرنالدارى تۋرالى» قاۋلىسى شىقتى. ميحايل زوششەنكو مەن اننا احماتوۆانىڭ شىعارمالارىن كۇل-تالقان قىلدى. بۇل دۇربەلەڭ قازاق ساحاراسىنا دا جەتتى. قۋاندىق شاڭعىتباەۆتىڭ «ار» جيناعىنا ءباسپاسوز بەتىندەگى ماقالالاردا «ساياسي بەتى كومەسكى», «قۇنسىز», «جات سارىندى», «يدەياسىز», سول سياقتى باسقا دا اۋىر ايىپتار تاعىلدى. كىتاپحانا سورەلەرىنەن الىنىپ, وتقا جاعىلدى. اقىننىڭ كىتابىن شىعارۋعا اتسالىسقان, ولەڭدەرىن جاريالاۋعا كومەكتەسكەن, پوەزياسى تۋرالى جىلى لەبىز بىلدىرگەن س.مۇقانوۆ, ع.مۇستافين, ب.كەنجەباەۆ, ءا.سارسەنباەۆ سەكىلدى قالامگەرلەر دە سىنعا ىلىكتى. ال اقتوبەگە «جەر اۋدارىلعان» قۋاندىق ەش جەرگە جۇمىسقا الىنباي, 1946–1949 جىلدارى قيىن كەزەڭدى باستان كەشىردى. سول ۋاقىتتا ەشتەڭەگە قاراماستان پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگين» رومانىن اۋدارۋعا كىرىستى.
اقتوبەنىڭ «سوتسياليستىك جول» گازەتىنە قىزمەتكە ىلىككەنى سول ەدى, «پراۆدا» گازەتىنىڭ 1950 جىلعى 26 جەلتوقسانداعى سانىندا «قازاقستان تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى ماركستىك-لەنيندىك تۇرعىدان باياندالسىن» اتتى ماقالا جاريالانىپ, سوعان سايكەس قك(ب)پ وك-ءى تيىسىنشە قاۋلى قابىلدادى دا, «ۇلتشىلدىقپەن» كۇرەس ناۋقانى قايتا ءورشىدى. قاسىم مەن قۋاندىقتى تاعى دا «ۇلتشىل» «بۋرجۋازياشىل», «ماعجانشىل» اقىندار رەتىندە قارالاۋ باستالدى. «ليتەراتۋرنايا گازەتا»: «بۇل ەڭ الدىمەن مىنا ەكى اقىنعا: ق.شاڭعىتباەۆ پەن ق.امانجولوۆقا قاتىستى. ولاردىڭ قاتەلىكتەرى كەزدەيسوق ەمەس جانە اۆتورلاردىڭ بەلگىلى ءبىر كوزقاراستار جۇيەسىن بىلدىرەدى. شاڭعىتباەۆ «دالا» ولەڭىندە وتان ۇعىمىن قازاقستان اۋماعىمەن شەكتەيدى, سوۆەت وكىمەتى جىلدارىندا جۇزەگە اسقان وراسان سوتسياليستىك قايتا وزگەرىستەردى كورمەيدى», – دەسە («شايىر», 1-توم, 246-ب.), «پراۆدا» گازەتى ولاردى «باي داستارقانىنىڭ سۇيەگىن كەمىرگەن مايلىاياققا» تەڭەيدى («شايىر», 1-توم, 188-ب.).
قاسىم امانجولوۆ پەن قۋاندىق شاڭعىتباەۆتىڭ «سارىارقا» ءسوزىن پايدالانىپ جازعان ولەڭدەرى ۇلتشىلدىققا بالاندى. مىسالى, قاسىمنىڭ:
«سارىارقا, ساعىندىردىڭ, اتامەكەن,
سار دالا, انام ەدىڭ, قۇشاعىڭ كەڭ.
تۇسىڭنان توقتاي الماي بارام ءوتىپ,
ارتتا – سەن, الدا – مايدان, قايتسەم ەكەن؟!»
دەگەن ولەڭ جولدارى تۋرالى: «جالپى سوۆەت جەرىن قورعاۋعا بارا جاتقانىن ۇمىتىپ, جورىقتان لوبلىعانداي بولادى. ۇلى ورىس جەرىنسىز سارىارقا ءساندى ءومىر سۇرە المايتىنى اقىن قيالىنان تىس قالىپ قويادى», دەپ سىنالدى. قۋاندىقتىڭ ولەڭىندەگى:
«سالدىرتىپ سار بەلىنەن سارىرقانىڭ
جاڭعىرتىپ سالعان ءانىم – قازاق ءانى»
دەگەن قاتارلار دا سوعان ۇندەس ەكەنى بەلگىلى. كەڭەستىك سىنشىلاردىڭ «سارىارقا» دەسە, بەزەك قاعاتىنى بەكەر ەمەس-ءتى. ويتكەنى ول ۇعىم بۇگىنگىدەي تار اۋقىمدا ەمەس, بۇكىل قازاق جەرىن بىلدىرەتىن ماعىنادا تۇسىنىلەتىن. مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ «سارىارقا» تولعاۋى, قۇرمانعازىنىڭ «سارىارقا» كۇيى, ءيمانجۇسىپتىڭ «سارىارقا» ءانى, ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ «سارىارقانىڭ كىمدىگى ەكەندىگى» تۋىندىسى, سۇلتانماحمۇتتىڭ «سارىارقانىڭ جاڭبىرى» ولەڭى, ت.س.س. شىعارمالار سونداي كەڭىستىكتىڭ ولشەمىنەن تۋعان. مۇنىڭ جيىنتىق مازمۇنى ماعجاننىڭ مىنا جولدارىندا تۇيىندەلگەن:
«ەدىل, جايىق, سىرداريا –
بەلگىلى جۇرتقا ەسكى سۋ.
ءتاتتى, ءدامدى, تارماقتى
ۇزىن ەرتىس, جەتىسۋ.
وسى بەس سۋ اراسى
سارىارقا دەگەن جەر ەدى,
تۋىپ-وسكەن بالاسىن
ايبىندى ەر الاش دەر ەدى».
باسقا ءبىر تاپشىل قازاق اقىنى:
«سارعىلت ءتۇستى سارىارقا,
سۇرەڭى جوق كەڭ القا,
قىزىل ارقا اتاندى,
جاسادىق جاڭا وتاندى...
شاعىلىسىپ كۇنمەنەن,
قىزىل ارقا جاينايدى», – دەگەن بولشەۆيكتىك بەينەنى ورنىقتىرعان زاماندا قاسىم مەن قۋاندىقتىڭ قازاقتىڭ سارىارقاسىن جىرلاعانىن قالاي قابىلدانعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
قۋاندىقتىڭ تولەگەن توقتاروۆ پەن باۋىرجان مومىش ۇلىنا ارناعان ولەڭدەرى دە قيعاش تالداندى. سونداعى ونىڭ كىناسى – «سوۆەت وفيتسەرىنىڭ ەرلىگىنىڭ قاينار كوزى ەرتەدەگى نايزا ۇستاعان ەرلەردىڭ ارۋاعىنان تۋىپ جاتىر دەگەن جالعان, تەرىس جورامال» («شايىر», 1-توم, 218-ب.). ءبىز كورگەن «ار» جيناعىندا باسىلعان «تولەگەننىڭ سۋرەتىنە» اتتى ولەڭنىڭ تۇسىنا «سوفىلىق پىكىر» دەگەن ءسوز قولمەن جازىلىپتى. سالىستىرا قاراعاندا, ونىڭ ءماتىنى مەن «شايىر» كىتابىندا بەرىلگەن «تولەگەن توقتاروۆتىڭ سۋرەتىنە» اتتى نۇسقانىڭ اراسىندا ءبىرشاما وزگەرىستەر بار ەكەندىگىن بايقادىق. بۇل – اقىننىڭ شىعارماشىلىق لابوراتورياسىن زەرتتەي تۇسكەندە پايىمدالاتىن نارسەلەر.
سونداي-اق قۋاندىقتىڭ 1943 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اتاقتى مەرگەندەرىنىڭ ءبىرى – 397 ءفاشيستى مەرت قىلعان تولەۋعالي ابدىبەكوۆ تۋرالى ولەڭ جازىپ, العاش رەت سول «ار» جيناعىندا جاريالاعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون (فاميلياسى ابدىكوۆ دەپ قاتە كەتكەن). «كەشىگىپ جەتكەن داڭق» پا, الدە «ەشكىم دە, ەشنارسە دە ۇمىتىلمايدى» دەگەن قاعيداعا ساي ما, كۇندەردىڭ كۇنىندە بۇل ولەڭنىڭ اۆتورى – «حالىق جازۋشىسى», ال كەيىپكەرى «حالىق قاھارمانى» مارتەبەسىنە يە بولدى.
قاسىمنىڭ قازاسىن ەسىتكەن كەزدە قۋاندىق: «ايرىلىپ اعا, دوستان, قايعى جۇتتىم», – دەپ ولەڭ ارناعان. 70 جىلدىق شاقىرۋ قاعازىنىڭ بەتىنە:
«اينالايىن قاسىمىم!
جان ەدىڭ جايساڭ جاسى مىڭ,
ەرتەرەك نەگە ءولدىڭ سەن,
مەنى جاقسى كورەتىن,
اسىلىم, اعام, اسىلىم؟!
قۋاندىق قوي!», –
دەگەن جولداردى جازعان. قاسىمنىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويىپ ۇلگەرمەي كەتكەن «دوسىمنىڭ ۇيلەنۋى» ءبىر پەردەلى پەساسىن قۋاندىق سيۋجەتىن بۇزباستان كوپ پەردەلى پەساعا اينالدىرىپ, ول مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترىندا ساحنالانىپتى. مۇنىڭ بارلىعى گاۋھار قۋاندىققىزى قۇراستىرعان «شايىر» جيناعىندا ەگجەي-تەگجەيلى باياندالعانىن تاعى ءبىر مارتە ەسكەرتكىمىز كەلەدى.
قاسىم بولسا, قۋاندىققا باعىشتاعان قىسقا ءبىر قايىرىمىندا:
قۋاندىق, سەن شىققاندا, شىن قۋاندىق,
ايالاپ الدىمىزعا «ارىڭدى» الدىق.
«قۇلاق توس كوردەن سەن دە, ارۋاقتار!»,
ايتپايمىن ارعى جاعىن, اللاۋاقپار, – دەپ جازعان ەكەن.
ءبىز قۋاندىقتىڭ سول «ار» كىتابىنداعى قالتارىستا قالعان سىرلى قولتاڭباسى رۋحاني اينالىمعا تۇسسە دەگەن ويدى كوزدەدىك.
امانتاي ءشارىپ,
ۇعا اكادەميگى
