كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
جينالىستان كەيىن اۋپارتكوم حاتشىسى شاقىرىپ اپ: «ىبەكە, وردەندى تاققان كۇيى جۇمىسقا بارىپ, ءبىر كۇن ناگرادانى تاعىپ ءجۇرىپ, كەتپەن شابىڭىز», دەدى كوزىن الماي. جۇرت كورسىن, پارتيانىڭ ەڭبەكتى قالاي باعالايتىنىن», دەدى. وزىنەن كوزىن الماي. سول كۇيى جاياۋلاتىپ ارنا جاعاسىنا جەتتى. «كورگەن جۇرتتان ۇيات بولاتىن بولدى-اۋ» دەپ كوپشىلىككە جەتكەنشە ءوز-وزىنەن قىمسىنىپ كەلدى.
«ستالين جولداس ەلگە كۇرىش ەگۋدى جۇكتەپتى. كەڭەس ەلىن, سوعىسىپ جاتقان اسكەرلەردى قازاق حالقى كۇرىشپەن قامتاماسىز ەتەتىن كورىنەدى. ەندى وسى قازىلىپ جاتقان كەڭ ارنانى سىردارياعا جەتكىزىپ, سىر سۋىمەن كۇرىش ەگۋىمىز كەرەك». كەتپەنىن سىلتەگەن سايىن ءدوپ-دوڭگەلەك تەمىر جالپ-جالپ ەتىپ كەۋدەسىن سوعا بەردى. قىز-كەلىنشەك الىستان كوز قيىعىن قاداپ ءجۇر. قايىڭ ساپتى كەتپەندى قارا جەرگە قارش-قارش سەرمەگەن سايىن «ەڭبەك قىزىل تۋ» دەپ اتالعان ماراپات سالپ-سالپ ەتىپ كوكىرەگىن تەپكىلەپ تىنىم بەرمەدى. «وسىنى شەشىپ الىپ, قالتاما ساپ قويسام با ەكەن؟». ىبىراي كىشىگىرىم قازاننىڭ اۋماعىنداي كەتپەنىن سىلتەگەن سايىن قارا جەردىڭ كوبەسىن قىرتىس-تىرتىسىمەن ويىپ اپ, توپىراقتى بىردەن جاعاعا اتادى. كەتپەن ءجۇزى قارش ەتكەن سايىن قارا جەر جارىقتىق قاق ايىرىلىپ, شۇڭىرەيگەن شۇڭقىر بوپ قازىلىپ قالىپ جاتىر. قىز-قىرقىن مەن بالا-شاعا بەلدەرى مايىسىپ, اعاش زەمبىلمەن توپىراق تاسىسا, بۇل الىستان لاقتىرعان توپىراق جاعاعا بارىپ بۇرق ەتىپ, سول ماڭ بوزالا شاڭعا كومىلىپ قاپ جاتىر. «قوي, وسىنى اۋىرسىنىپ قالتاما سالمايىن, كوگىلدىر شاپكە كيگەندەر كۇندە كەپ تەكسەرەدى, بىرەۋ-مىرەۋ ايتىپ جۇرسە, «حالىق جاۋىنىڭ» قاتارىن كوبەيتەرمىن, ءبىزدىڭ ارامىزدا دا «ۇندەمەستىڭ» قۇيىرشىقتارى جوق دەيسىڭ بە؟ «اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدالار» كوبەيىپ تۇر عوي». ول كەتپەن سابىن سىلتەگەن سايىن سالپ-سالپ ەتىپ كەۋدەسىن سوققان تەمىرگە تىجىرىنا قاراسا دا, «تەزىرەك ارنانى سىردارياعا جەتكىزىپ, ەگىن ەگىپ, اسكەرلەردى اسىراساق ەكەن» دەگەن تىلەۋقور كوڭىل كەۋدەسىن قوسا سوعىپ, سوعىستىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن حابارسىز كەتكەن اقىلبەگى كوز الدىنان ءبىر كولەڭ ەتتى. «سەن ءۇشىن, بالام, سەنىڭ امان-ەسەن كەلۋىڭ ءۇشىن, سوعىس تەزىرەك ءبىتسىنشى» دەپ تاعى ءبىر كەتپەن توپىراقتى جاعاعا بۇرق ەتكىزىپ, بوزالا شاڭنىڭ استىنا كومىلىپ قالا بەردى.
ءۇش كۇننەن كەيىن الگى كەۋدەسىنە تەمىر قاداعان اۋپارتكوم حاتشىسى وزىنە شاقىردى.
– ءسىز ۇجىمشارعا باستىق بولاسىز. اناۋ قاتىن-قالاش پەن كوكورىم جاستارعا ءسوزى ءوتىمدى ادام كەرەك. اتقا ءمىنىپ, اۋىل ارالايسىڭ, وتىراتىن كەڭسەڭ بولادى.
– مەن قارا تانىمايمىن عوي.
– مەنى قارا تانىپ قىرىپ بارا جاتىر دەيسىز بە؟ ءۇش كلاستىق ساۋاتىم بار. ءسوز وسى. ەرتەڭ كەڭسەڭدە وتىراسىڭ. ۇشەتشىگىڭ بولادى, ەڭبەكاقىنى سول جازادى, ءسىز جۇرتتى ەڭبەككە جۇمىلدىراسىز.
– جۇرت كەتپەن شابۋدى مەنسىز دە بىلەدى...
– ءسوزدى كوبەيتپەڭىز. ءسىزدى جاقىندا پارتياعا وتكىزەمىز, توسىڭىزگە وردەن تاقتىق.
زادى قورقاق ەمەس, بىراق تۇلا بويى توق جۇرگەندەي زۋ ەتە قالدى. پارتيا دەسە, ء«ۇش ءارىپ» دەسە, زارەسى قالمايدى. وسى ۇجىمشاردى قۇرىپ, «قىزىلتۋ» دەپ اتىن قويعان نەمەرە ءىنىسىن ءبىر جەتى بۇرىن ء«ۇش ءارىپ» وكىلى الىپ كەتىپ, قاماپ تاستادى. «بوقايدان قالعان كوزى اشىق ول تۇرمەدە, جاقايدان العان قارا تانىماس مەن كەڭسەدە وتىرماقپىن با؟ وي, زامان-اي!» دەپ ءۇنسىز قالدى.
ىبىراي ۇجىمشار باستىعى بولعالى ارنا قازۋ العا جىلجىمادى. ءبىر ءوزى شاڭداتىپ-بۇرقىراتىپ, ەل-جۇرتتان اتشاپتىرىم العا شىعىپ كەتۋشى ەدى, ءبىر جەتىدە ارنا دەڭگەيى ءبىر-اق شاقىرىمعا ۇزارىپتى. قىز-قىرقىن, قاتىن-قالاش پەن سوعىستان مۇگەدەك بولىپ كەلگەن اقساق-توقساقتار ەكى-ءۇش كەتپەن توپىراقتى زەمبىلگە سالىپ تۇرتىنەكتەپ تاسىپ, ءىستى وندىرە المادى. مۇنىڭ بارىنە ءىستىڭ كوزىن تاۋىپ, جۇرتتى جۇمىلدىرا بىلمەگەن ۇجىمشار باستىعى كىنالى دەپ تابىلدى. ء«ۇش ءارىپ» وكىلى ۇجىمشار باستىعىن سىرتتاي باقىلادى. ىبىراي باستىق بولىپ كەلگەن كۇنى-اق قاقىرا-كەڭسەسىنىڭ ءدال كىرەبەرىس بوساعاسىنا ۇڭعىسى ايداي بولىپ ۇڭىرەيگەن قايىڭ ساپتى كەتپەنىن تىگىنەن قويىپ قويدى. ءوزى اۋداننان كەلگەن ۋاكىلگە كەشە قانشا مەتر جەر شابىلىپ, سيىر فەرماسى قانشا ليتر ءسۇت ساۋعانىن اۋىزشا ايتادى, بىراق ارنا جاققا باس بۇرعىسى كەلمەيدى. بەلدەرى مايىسىپ, قارا جەرگە كەتپەن ۇرعان تومەن ەتەكتىلەرگە بيىكتەن قاراعىسى كەلمەيدى, ءوزى كىرىسىپ كەتەيىن دەسە, ۇجىمشار باستىعى دەگەن اتى بار, ەرتەڭ بۇل دا ءسوز بولۋى كادىك. ول جايمەن ورنىنان تۇردى دا, جۇپ-جۋان ساۋساقتارىن بۇگىپ-جازىپ, بوساعادا تۇرعان كەتپەننىڭ جۇپ-جۇمىر سابىن قىسا ۇستادى. سول مەزەت جانى راقاتتانىپ, كوزىن جۇمدى, «وتكىر ءجۇزىن قارا جەرگە قارش ەتكىزسەم عوي, شىركىن!» سول ءسات قاراعاي ەسىك شيق ەتىپ اشىلىپ, ءوزىن اڭدىعان كوگىلدىر شاپكە كىرىپ كەلدى. بۇل بەتىنە قاراپ اڭىرىپ تۇرىپ قالدى دا, جۇمىر سابىن قىسىپ ۇستاعان كەتپەندى كوتەرىپ, قولىنا الدى. كوگىلدىر شاپكە ءنان ادامنىڭ شۇڭىرەيىپ قاراعان كوزى مەن قولىنا ۇستاعان قازانداي كەتپەندى كورىپ, تۇرا قاشتى. قاشقان كۇيى اۋپارتكومعا كەلىپ, كورگەن-بىلگەنىن بۇلجىتپاي بايان ەتتى.
ءتۇس اۋا ىبىراي تۇتقىنعا الىندى.
* * *
ءبىر اي اباقتىدا قامالىپ جاتقان ىبىرايدى بۇگىن سوتقا اكەلدى. ايىبى – «وكىمەت ادامىنا قاساقانا قاستاندىق جاساپ, سۋىق قارۋدى جۇمىس ورنىندا ساقتاعانى ءۇشىن» دەگەن باپ. ء«ۇش ءارىپ» وكىلى: «ول كەتپەندى قولعا الىسىمەن مەن تۇرا قاشتىم, ايتپەسە شاۋىپ تاستار ەدى» دەپ جابىرلەنۋشى رەتىندە كۋالىك جاسادى.
– مويىندايسىز با؟
– مويىندايمىن. كەتپەندى قولىما العانىم راس. بىراق, مەن ادام تۇگىلى شىبىن ولتىرە المايمىن.
– وندا نەگە كەتپەندى جۇمىس ورنىڭىزدىڭ بوساعاسىنا قويدىڭىز.
– كەتپەندى كورمەسەم تۇرا المايمىن. مەن كەتپەن شابۋىم كەرەك ەدى.
وسى ءسات ءوتىپ جاتقان اۋپارتكوم بيۋروسىندا ءسوز العان ءنوۆوسىبىر اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىن ءبىتىرىپ, اۋداندىق جەر بولىمىنە باس اگرونوم بولىپ كەلگەن سولتۇستىك جىگىتى انەس التىنبەكوۆ جەرگىلىكتى جەردىڭ قىربايلىعىنا قارسى اقيقات ءسوز ايتتى.
– جاقاەۆ كەتپەن شاۋىپ جۇرگەندە كۇنىنە ءبىر شاقىرىم ارنا قازىلاتىن. ول ۇجىمشارعا باستىق بولىپ كەتكەلى كۇنىنە ەلۋ مەتر عانا جەر قازىلىپ ءجۇر. ونى تۇتقىنداعالى ايەلدەر قاۋىمى: «ەندى كانال قازبايمىز, ءبارىبىر بىزگە وپا جوق, بۇلار وردەن تاعىپ قويىپ, وپاسىزدىق جاسايدى ەكەن, ەرتەڭ ءبىزدى دە ايايدى دەيسىڭ بە؟», دەپ اشىق ايتىپ ءجۇر. سىزدەر كىمنىڭ كەتپەن شاۋىپ, كىمنىڭ ەل بيلەيتىنىن بىلە الماي جۇرسىزدەر, – دەپ اقان سەرىنىڭ ۇرپاعى لەكىلدەپ اعىنان جارىلدى. ءبارى ءۇن-ءتۇنسىز, ءسوز جاۋاپسىز قالدى. ەڭ سوڭىنان عانا ءبىرىنشى حاتشى اكچۋرين قازاقشا ەگىلە سويلەدى.
– جولداس سوت توراعاسى, بيۋرو اتىنان جاقاەۆتىڭ ءىسىن قىسقارتۋدى سۇرايمىز. ءبىز ستالين جولداستىڭ نۇسقاۋىن ورىنداپ, بيىلدان قالماي ارنانى سىردارياعا جەتكىزىپ, كۇرىش ەگۋدى باستاۋىمىز كەرەك. اسكەرگە تاماق كەرەك, – دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن.
تاعى دا ۇنسىزدىك.
بۇل ساتتە سوت تا اقىرىنا جەتىپ قالعان ەدى. اۋداندىق سوت توراعاسى ستالين جولداستىڭ ەسىمى ەستىلگەندە جۇرەگى زۋ ەتىپ, ءبىرىنشى حاتشىدان سۇرانىپ, بيۋرو ماجىلىسىنەن سىتىلىپ شىعىپ كەتتى دە, ەنتىگە باسىپ, سوتقا كەلدى. ءسويتىپ, ءىس جۇرگىزۋشىنى شاقىرىپ الىپ, بوزارىپ تۇرىپ, ايىپكەردى بوساتۋدى سۇرادى. ول «وبلىس پەن قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە ءىس قورىتىندىسىن نە دەپ بەرەم» دەپ كۇبىرلەپ, قورقاسوقتاي قارادى. ء«بىر جىل شارتتى جازاعا كەس, ءوزىن ەڭبەكپەن كورسەتسىن, ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنى بار عوي» دەپ توراعا اسىعىپ-اپتىقتى.
– ناگرادادان ايىرعانبىز. ءىستى بولعان ادام ماراپاتتان ايىرىلاتىنىن بىلەسىز عوي.
– ماراپاتىن قالدىر. ول ەڭبەكتىڭ ادامى. ستالين جولداستىڭ نۇسقاۋى... – دەپ كوزىن الارتقاندا «تۇسىنىكتى» دەپ ءىس جۇرگىزۋشى سوت ءماجىلىسىن قايتا جالعاستىردى. سول ءسات ايىپتاۋشى پروكۋرور: «مىنە, مىناۋ قىلمىستىق ارەكەتكە پايدالانىلعان سۋىق قارۋ – كەتپەن», – دەپ زاتتاي ايعاق رەتىندە زىلدەي كەتپەندى ارەڭ قولىنا الىپ, سوتقا قاتىسۋشىلارعا كورسەتتى.
ايىپكەرگە سوڭعى ءسوز بەرىلدى. ول ءبىر-اق اۋىز ءسوز ايتتى.
– مەن كەتپەن شابۋدى اڭساپ, قىلمىسكەر اتانىپ وتىرمىن عوي, – دەدى.
سوت ۇكىمى شىقتى. جاقايدىڭ ىبىرايى ءبىر جىل شارتتى جازا – قارا جۇمىسقا جەگىلدى.
ول سوت زالىنان بوستاندىققا شىعىپ, قارا-قۇرا تاراي باستادى. سابىنا زاتتىق ءنومىرى جەلىمدەلگەن كەتپەنىن الا كەتپەككە قول سوزىپ ەدى, شىڭكىلدەك سوتتىڭ جان داۋىسى شىقتى.
– تيىسپەڭىز, – دەدى زارە-قۇتى قالماي. – ۇستاۋعا بولمايدى. بۇل زاتتاي ايعاق رەتىندە ءبىزدىڭ ارحيۆتە ساقتالادى.
– ءوي-ي, سەندەر دە ءبىر... جامانشىلىق جىلى سەيتىمحان ۇستا قۇرداسىم ءوز قولىمەن جاساعان كەتپەن ەدى, – دەپ الاقانىن ۋقالادى.
سوت زالىنىڭ بوساعاسىندا قالعان كەتپەنگە شىعار ەسىكتە بۇرىلىپ تاعى ءبىر قارادى.
ءىس جۇرگىزۋشى ءىشىن تارتىپ قالدى. «وسى ارەكەتىنىڭ ءوزى قوسىمشا ءبىر باپقا سايكەس كەپ تۇر. شىعىپ بارا جاتىپ تا وكىمەت ادامىنا كەتپەنىن ۇستاپ, قىر كورسەتتى» دەپ تاعى ءبىر جىلدى موينىنا ءىلىپ جىبەرسە...»
– مىنا كەتپەننىڭ تەزىرەك كوزىن قۇرتىڭدارشى! – دەپ حاتشى ايەلگە كارىن توكتى.
جىڭىشكە ايەل قايىڭ سابى جۇپ-جۋان زىلدەي كەتپەندى ارەڭ كوتەرىپ, ارحيۆ قويماسىنا قاراي قورقاسوقتاي باسىپ بارا جاتتى.
قۋاندىق تۇمەنباي,
جازۋشى
