سۋرەتتەر «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
– ال كەتتىك, اكىش! – دەپ كولىگىن كولدەنەڭ تارتىپ تۇراتىن. مۇڭايعان ساتتەرىن دە, قۋانعان ساتتەرىن دە مەنەن جاسىرمايتىن. نۇرعيسا تۋرالى ماقالالاردى وقىعاندا «اتتەگەن-اي, مەن جازسام مۇلدە بولەك, ەرەكشە شىعار ەدى-اۋ» دەپ كىجىنىپ تە وتىراتىنمىن. بىراق, بىراق... وقتالامىن. وتىرامىن. اق قاعاز بەن قارا قالامدى اۋرەلەيمىن. ونبەيدى. اق قاعاز قالادى جۇمىرلانىپ, قارا قالام قالادى شاينالىپ...
ءسويتىپ جۇرگەندە جامبىل اۋىلىنا جول ءتۇستى. جىر الىبىنىڭ 154 جىلدىعى ەدى. ىلعي ىعاي مەن سىعاي. جازۋشىلار. جازعىشتار. ىلعي سەن تۇر, مەن اتايىن. اياعىمىز تيگەن جەردىڭ بەلى قايىسادى. كوزىمىز ەجىرەيىپ كەتكەن. اقىن كۇمبەزىنەن اسپانداتا قارايمىز. تۋ سىرتىمدا تۇرعان ەكى مىقتىنىڭ ءبىرى:
– جاكەڭنىڭ زامانىندا ولەڭ جازۋ وڭاي ەدى عوي, – دەپ قالدى. ەكىنشىسى مىرس-مىرس كۇلدى. بۇرىلىپ قاراۋعا ۇياتىم جىبەرمەدى. داۋىستارىنان-اق تانىپ تۇرمىن عوي, دەگەنمەن... بۇرىلىپ قاراۋ كەرەك ەدى. كوكەيگە تۇيدەكتەلىپ ۇلگەرگەن اششى ءسوزدى ايتىپ تا تاستاۋعا بولاتىن ەدى. سىپايىلىق. باياعى سول سىپايىلىق.
«ە, قۇرىسىنشى, اۋىز وزىنىكى عوي!»
اۋليە باباعا تاعزىم ەتكەن سوڭ سىقىرلاعان توپ, ءىسىپ-كەپكەن كەۋدەلەر نۇرعيساعا قاراي بەت الدى. تاعى دا جەر جارىقتىقتىڭ بەلىن قايىستىرىپ كەلەمىز. اپپاق قار باسقان شاعىن جوتانىڭ ۇستىنەن كارى تومارداي الدەكىم قاراۋىتىپ كورىنە بەردى. اق وتاۋدىڭ تۇندىگىنەن كوتەرىلە باستاعان قوشقىل ءتۇتىن ءتارىزدى. ءسال ءيىلىپ, ءسال بۇرالىپ ءبىرىن-ءبىرى تۇنشىقتىرىپ, ايقاسىپ-سىرەسىپ قالعان كارى توماردىڭ بۇتاقتارى. «اتتەگەن-اي» دەگەن وكسىك سەزىم سوعىپ ءوتتى. جۇرەگىم ءدىر ەتتى. جانىم قابىلداعىسى كەلمەدى. بۇل نۇرعيسا ەمەس قوي. نۇرعيسا بۇنداي ەمەس ەدى عوي. مەن بىلەتىن نۇرعيسا تاۋ بوكتەرىندە ۇيالاپ قالعان شۇعىلالى شۋاق ەدى عوي. مەن بىلەتىن نۇرعيسا الاتاۋ جوتاسىنان ەسىلىپ سوققان تاڭعى سامال ەدى عوي. مەن بىلەتىن نۇرعيسا قويۋ ءتۇندى قاق جارىپ, سىزاتتانىپ, ەندى-ەندى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان تاڭ شاپاعى ەدى عوي. «كۋا بول, ايىم, كۋا بول, جۇلدىز, كۋا بول, الاتاۋىم!» – دەپ سىبىرلاعان جۇمباق ءۇن ەدى عوي.
بالتىق ەلدەرىنەن كەلگەن ءبىر توپ كينوگەردى «ەسىنەن تاندىرا» كۇتىپ جۇرگەنبىز. قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىنە دە, وڭتۇستىگىنە دە الىپ بارعانبىز. ەندى «سوڭعى سوققى» رەتىندە ەسەنتاي وزەنىنىڭ جاعاسىنا اپپاق كيىز ۇيلەر تىگىپ, ۇزاتىلاتىن قىزدىڭ جاساۋىنداي اسىل بۇيىمدارمەن ءىشى-سىرتىن اشەكەيلەپ, داستارقاندى تاڭسىق تاعامدارعا تولتىرىپ, ءوز ەلىمىزدىڭ اڭىزعا اينالعان قوناقجايلىلىعىن جانە ءبىر رەت دالەلدەمەك بولىپ, سارسىلىپ جۇرگەنبىز.
الگى ايتقاننىڭ بارلىعى ورىندالدى. «ارتىعىمەن ورىندالدى». ءتۇن ورتاسى اۋا نۇراعاڭنىڭ اندەرىنە, نۇرعيسانىڭ كۇيلەرىنە عاشىق بولىپ قالعان بالتىق بويىنىڭ قىز-جىگىتتەرىن ماشينالارعا سۇيەمەلدەپ مىنگىزىپ, قۇشاقتاسا ءسۇيىسىپ, سۇيىسە قۇشاقتاسىپ الىپ كەتتىك قالاعا.
– نۇراعاڭ قايدا؟ نۇراعا مىنبەپتى عوي ماشيناعا؟ – دەپ ەلىرىپ جۇگىرىپ كەلگەن رەسمي قىزمەتكەرگە كامال (سمايىلوۆ) سىبىرلاپ جەكۋ ايتتى:
– دابىرلاما. نۇراعاڭ وسىندا. وسىندا قالادى. ول كىسى وتىرعان اق وتاۋدىڭ سىرتىنا سىرالعى جىگىتتەردەن قاراۋىل قويىڭدار. سىر شىقپاسىن. دەمدەرىڭ ىشىڭدە بولسىن!
نۇراعاڭ وتىرعان اق وتاۋدىڭ سىرى كامال ەكەۋمىزگە عانا بەلگىلى ەدى. ۋف دەگەن لەپكە ۇشىپ كەتەتىن اق شايى ورامال… تاۋدان اققان اساۋ وزەننىڭ جاعاسىندا ءيىلىپ تۇرعان ءسامبى تال… ءسامبى تالدىڭ نازىك بۇتاعى… داريعا جەڭگەمىز ول كەزدە سونداي ەدى عوي!
ساسكە ءتۇس كەزىندە كامال, تۇرار (دۇيسەباەۆ) ۇشەۋمىز ءماجيت بەگالين اعامىزدىڭ «الاتاۋ» (قازىرگى «جەتىسۋ») قوناقۇيىنەن العان نومىرىندە بالتىقتان كەلگەن قوناقتارىمىزدى ەندى نەمەن تاڭعالدىرامىز دەپ, ەندى نەمەن «ۇرىپ جىعامىز» دەپ كەڭەسىپ وتىرعانبىز. ەسىكتى لاقتىرىپ اشىپ نۇراعاڭ كىرىپ كەلدى. ەتەك-جەڭى داليىپ كەتكەن, كوزدەرى شاپىراشتانىپ كەتكەن. بەت الپەتى ء«ورت سوندىرگەندەي» دەيتىننىڭ ءوزى.
– ءان تۋدى, جىگىتتەر, – دەدى نۇراعاڭ اي-شاي جوق. – ءان تۋدى! ءسوزى ءالى تولىق ەمەس! جازدىرام عوي اقىنداردىڭ بىرىنە. سازى مىناۋ! تىڭداڭدارشى! كۋا بول, ايىم, كۋا بول, جۇلدىز, كۋا بول, الاتاۋىم!..
– ءسوزى جوق دەيسىز, ءسوزى بار ەكەن عوي, – دەپ قالجىڭداعان بولدىم. نۇراعاڭ مەنىڭ داۋسىمدى ەستىمەگەن ءتارىزدى. بەتىمە قارادى, بىراق ەشتەڭە ۇقپاي قارادى.
– بۇل ءسوز ەمەس, اكىش. ءسوزىن جازدىرۋ كەرەك ءالى, – دەدى. دەدى دە قارلىعىڭقى داۋىسپەن دارىلداي جونەلدى.
نۇرعيسا اعامىز ءوز اندەرىن ايتا المايتىن. قوجىراتىپ, شاشىراتىپ جىبەرەتىن. كەيىنىرەك قوي, ول ءاننىڭ بۇكىل قازاقستاندى باۋراپ العانى. ال سول كۇنى, ءدال سول ساتتە ماجىكەڭ ء(ماجيت بەگالين) دە بىردەن ۇعا المادى-اۋ دەيمىن, الدەبىر قاتقىلداۋ ءازىلدى نۇراعاڭا كولدەنەڭ تارتتى:
– سەنىڭ قۇلاعىڭ عانا ۇلكەن ەمەس, جۇرەگىڭ دە ۇلكەن عوي. سۇلۋ قىز كورسەڭ جۇرەگىڭنىڭ شەتىنەن كەسىپ بەرىپ جۇرە بەرەتىن ادەتىڭ ەمەس پە! – دەدى. – تۇندەگى اق بوز ۇيدە جۇرەگىڭنىڭ جانە ءبىر جارتىسى قالدى دەسەڭشى!
نۇراعاڭ قالجىڭعا جوق ەدى, ماجىكەڭە دە تۇسىنبەي, تاسىرايا قارادى.
– قايتا تىڭداڭدارشى, قايتا ايتايىن!
ءۇشىنشى, ءتورتىنشى رەت قايتالاعاندا نۇراعاڭ ءبىزدى جەڭدى. دالىرەك ايتسام, نۇراعاڭ ەمەس, جاڭا سارىن, تىڭ سارىن جەڭدى ءبىزدى. ءا دەگەندە توسىرقاي, سەزىكتەنە بەرگەن كوڭىل شىركىن, ەلىگىپ, ەلتي بەردى. كۋا بول, ايىم, كۋا بول, جۇلدىز, كۋا بول, الاتاۋىم!
مەدەۋ سايىنىڭ ۇستىندە توڭكەرىلىپ تۇسكەن قارا كوك اسپان, باداناداي سامساعان ءىرى-ءىرى جۇلدىزدار, ءسامبى تالدىڭ شىبىعىنداي ءيىلىپ تۇرعان اپپاق ايدىڭ جىڭىشكە تىلىگى, عاشىقتىق دەرتىنە دۋشار بولعان تالاي-تالاي ۇرپاعىنىڭ سيقىرلى سىرىن كەڭ موينىنا ساقتاي بىلگەن الاتاۋ جارىقتىق... كوڭىل تورىنە كۇمبىرلەپ, سىرلى سارىن جەڭدى ءبىزدى. قوناقۇيدىڭ ءبىز وتىرعان شاعىن بولمەسىن كەرىپ كەتكەندەي بولدى.
عاجاپ ءاندى بىردەن قابىلداي الماعان مەن عانا ەدىم. ەندى مويىندايمىن. نۇرعيسانىڭ قولادان قۇيعان ەسكەرتكىش ءمۇسىنىن دە بىردەن قابىلداي الماي داعدارىپ تۇرمىن.
- تاس ءمۇسىندى جەبەپ جان ءبىتىرۋ
ءا دەگەندە وعاشتاۋ كورىنگەن ەسكەرتكىشكە ءبىر ايدان سوڭ قايتا ىزدەپ باردىم.
– بالا كەزىمدە جامبىل اتامنىڭ تىزەسىنە تالاي-تالاي وتىرعانمىن! – دەيتىن نۇراعاڭ. بۇل سوزدەردى ەرەكشە ماقتانىشپەن ايتاتىن: ھاق پاتشانىڭ التىن تاعىنا تالاي-تالاي وتىرعانمىن دەگەندەي... جامبىل باباعا, اۋىز ادەبيەتىنىڭ ھاق پاتشاسىنا تاعزىم ەتكەن سوڭ مۋزىكانىڭ مۇزارتىنا قاراي بەت الدىق.
جاسىل الاڭقايعا تىگىلگەن اق وتاۋدىڭ تۇندىگىنەن جاڭا عانا كوتەرىلە بەرگەن قويۋ قوشقىل تۇتىندەي الدەكىمنىڭ بەينەسى جاقىنداعان سايىن ايقىندالا بەردى. ءسال ءيىلىپ, ءسال شالقايىپ, ءبىرىن-ءبىرى قۇشاقتاي قابىسقان, قابىسا قۇشاقتاسقان تاس توماردىڭ تەنتەك بۇتاقتارى... ءبىر قولىندا دومبىرا, الگىندە عانا «اققۋ» كۇيىن قۇتىرتا تارتىپ بولىپ, «ەندى سەنىڭ كەزەگىڭ!» دەگەندەي, سالالى ساۋساقتارى تاربيىپ كەتكەن, سول قولىمەن وركەستردىڭ اساۋ اعىسىن اعىتىپ جىبەرگەن ءساتى. انە-مىنە دەگەنشە, كۇمبىرلەي باستالىپ, كۇي داۋىلى كوتەرىلىپ كەتەتىن ءساتى.
ماسكەۋدە شوتا رۋستاۆەليگە قويىلعان ەسكەرتكىش بار. سىپتاي ءتۇزۋ جاس جىگىت «مەنى كوردىڭ بە؟» دەپ اسپان كوز ورىس قىزدارىنا قىرىنداپ تۇر. كوك ءمارماردان جونىلعان «گيمناست» رۋستاۆەليدىڭ مۇسىنىندە سىمباتتى ءتان بار دا, قۇپيا سىرلى جان جوق ەكەن.
– قالاي دەيسىڭ, قازاق دوسىم؟ – دەپ لەپىرىپ تۇرعان گرۋزين جورامنىڭ كوڭىلىن قيماي ىرجيىپ كۇلە بەرگەنىم ەسىمدە. ءمۇسىنشىنىڭ ماقساتى تاستى شەبەر جونۋ ەمەس, تاستى جەبەپ جان ءبىتىرۋ ەمەس پە؟
سەرىك ەكەۋمىز ء(ابدىرايىموۆ) ءسال ءيىلىپ, ءسال بۇگىلىپ, بۇرىلا قۇشاقتاسقان, قۇشاقتاسا قابىسقان تاس توماردىڭ تەنتەك بۇتاقتارىن اينالا قاراپ, ۇڭىلە قاراپ ۇزاق جۇردىك. «كۇي ساندىقتىڭ كىلتى» بولسا كەرەك ەدى عوي. ونى قالاي تابارسىڭ؟
ءسويتىپ, دال بولىپ تۇرعانىمىزدا ادەيى قۇداي ايداعانداي داريعا جەڭگەمىز بەن قىزى ءدىنزۋحرا كەلسىن; قاستارىندا توققوجا بار, داريعا جەڭگەمىز ەل ءداستۇرى بويىنشا اۋەلى جامبىل باباسىنىڭ باسىنا تاعزىم ەتتى, سودان كەيىن نۇرعيساسىنا قاراي وزا بەردى. وزىپ باردى دا يىلە ءتۇسىپ, بۇرالا ءتۇسىپ, ءبىر-بىرىمەن ايمالاسا ورىلگەن, بىرىنە-ءبىرى قابىسا ورالعان قولا توماردىڭ تەنتەك بۇتاقتارىنا قوس الاقانىن باستى...
سول ساتتە كوڭىل كوكجيەگى الىستاي قاشىپ, قاشا كەڭىپ سالا بەردى. مەدەۋ سايىنىڭ ۇستىنە تۇنەرە تونگەن قارا كوك اسپان سان-سان جۇلدىزدى لەزدە جيناپ الا قويىپتى. مۇلگىپ تۇرعان كەرەڭ شاتقال تابانىندا سىلدىراپ اققان وزەن سۋى, تاستان تاسقا سەكىرىپ, كۇمىس قوڭىراۋداي سىڭعىر-سىڭعىر ەتتى.
كۇمىس قوڭىراۋدىڭ سۇلۋ سىڭعىرى جاڭا سارىننىڭ كۇمىس كىلتى ەكەن. كۇمىس سىڭعىردان شوشىپ ويانعان قوڭىر دومبىرا مەنمۇندالاپ اتويلاپ, كومەي كۇمبىرىنە باستى. ءسال كەشىگىپ بارىپ, ءوز كەزەگىن كۇتىپ تۇرعان قىلقوبىز جارىقتىق الىستان سىڭسىپ, اسىقپاي جاقىنداپ كەلەدى.
مەدەۋ شاتقالىنىڭ قاراكوك اسپان شۇپىرلەپ تۇرعان كوپ جۇلدىز قۇتى قاشىپ, بوزارا باستادى.
«باسى بالدى» دەگەن التىن سارى قاۋىن بولادى. سول التىن سارى قاۋىننىڭ جۇقا تىلىگىن قازاق «قىزتىلىك» دەپ اتايدى.
ءور كەۋدە تالعار شىڭىنىڭ كۇمىس جوتاسىنان سىعالاي كوتەرىلگەن التىن سارعىش قىزتىلىك اي اسپان تورىنە وزىنە عانا تيەسىلى ۇشان بيىككە جالعاستى.
ءبىر قولىندا دومبىرا, توزعان جۇيكەنىڭ تارماقتارىنداي بەس ساۋساعى بەس جاققا قاشقان الاقانىن سىلتەپ قالىپ, سىلتىدەي تىنىپ تۇرعان وركەسترگە «ەندى سەنىڭ كەزەگىڭ!» دەگەن يشارا ءبىلدىردى.
كۋا بول, ايىم, كۋا بول, جۇلدىز, كۋا بول, الاتاۋىم!
دۇنيە اۋەنگە تولدى. كەۋدە كوكجيەگىن كەڭەيتكەن سول سيقىرلى ساز ءالى قۇلاعىمدا تۇر.
نۇرعيسا تۋرالى تەك قانا مۋزىكا تىلىمەن ايتۋ كەرەك. مەنىكى جاي, اۋرەشىلىك قوي...
- جۇمباق جورىق
نۇراعاڭنىڭ ءوزى ايتاتىن.
قايراتتى كىسى بولعان ەكەن اناسى. اتقا ءمىنىپ ءبىر اۋىلدان شىقسا كەرەك ساسكە كەزىندە. جول-جونەكەي تولعاق قىسىپتى. ء«وي, مىنا نەمە قايتەدى-ەي؟» – دەپتى دە, اتتان ءتۇسىپتى. سول ارادا بوسانىپتى. كىندىگىن ءوزى تىستەپ كەسىپتى دە, شىرىلداعان نارەستەنى ەتەگىنە وراپ, اتقا قايتا وتىرىپتى.
تەگىن كىسى بولماعان اناسى.
...كۇندەردىڭ كۇنىندە, «الماتى ورىنعا وتىرا» نۇراعاڭ ۇيگە كىرىپ كەلسىن.
– ءجۇر, اكىش, كەتتىك! – دەدى.
سىرتتا ءبىر ماشينا تۇر ەكەن. ەسكى بولعاندا ەسكى! «موسكۆيچ», قايدان تاپقانىن!
ءجۇرىپ كەلەمىز. رۋلدە وتىرعان قارا جىگىتتە ءۇن جوق. اندا-ساندا نۇراعاڭ:
– ءوي, سەن! – دەپ قويادى.
– قۇپ بولادى, كوكە, قۇپ بولادى! – دەپ قويادى قارا جىگىت.
ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى وداعاي سوزدەردە نە سىر بارىن ۇقپاي مەن كەلەمىن. اسفالت جول تاۋسىلدى. تاسجول دا ءتامامدالدى. دالانىڭ شوقالاق سوقپاعىنا تۇسكەن ءتارىزدىمىز. ءالى كەلەمىز, ءالى كەلەمىز. اداستىق بىلەم, قارا جىگىت «جۇيرىگىن» توقتاتىپ, فارىن ءوشىرىپ, تىسقا شىعىپ ءبىراز تۇردى. تۇمسىعىن جەلگە توسەپ, اڭنىڭ قايدا ەكەنىن اڭلاعان اككى تازى سياقتى.
– ءاي, سەن! – دەدى نۇراعاڭ.
– ءتۇسىندىم, كوكە, ءتۇسىندىم! ەندى تۋرا تابامىن! – دەدى قارا جىگىت. قالا قايدا قالعانى بەلگىسىز, دالا قايدا اپارارى بەيمالىم, قايتادان شوقىراقتاپ كەلەمىز. ءتۇن ورتاسى اۋدى-اۋ دەيمىن, الدە تاڭ سىز بەردى مە؟ قالىڭ قورىمعا كىرىپ كەتتىك پە, الدە قالىڭ زيرات پا؟ ۇيىقتاپ جاتقان اۋىلدىڭ تامدارى سياقتى, الدەبىر دۋالدارعا, الدەبىر قورشاۋلارعا تۇمسىق تىرەي توقتادىق.
– كەلدىك, كوكە! – دەدى قارا جىگىت. دەدى دە فارىن ءوشىردى. قاراڭعىعا كوز ۇيرەنگەنشە ماشينا ىشىندە وتىردىق. ەندى عانا قالعىپ-مۇلگي باستاعان ەكەنمىن, نۇراعاڭ «تۇلپاردىڭ» قاناتىن سىندىرا لاقتىرىپ تەۋىپ جىبەردى دە سىرتقا شىقتى, شىقتى دا وكىرە جىلاپ, قارايعان قارا تومپەشىكتى قۇشاقتاي قۇلادى. قارا جىگىت تە باسىن جەرگە ۇردى. ەشتەڭەنىڭ پارقىنا بارماسام دا تىزە بۇكتىم.
ابدەن ماۋقى باسىلعان سوڭ نۇراعاڭ, ورنىنان تۇرىپ: «yh!» دەپ كەۋدە جارا كۇرسىندى, مەنىڭ جانىما كەلدى. ۇلكەن ءبىر ءراسمي تىرلىككە كۋا بولعانىمدى ەندى-ەندى ءتۇسىنىپ, ءالى جۇگىنىپ وتىرعانمىن. نۇراعاڭ يىعىما قولىن سالىپ:
– سولاي, اكىش! – دەدى. – سولاي! بۇل جاتقان سەنىڭ اپكەڭ عوي!
نۇراعاڭ ءوز اناسى تۋرالى ءسوز قوزعالسا, «سەنىڭ اپكەڭ» دەپ باستاپ, «سەنىڭ اپكەڭ» دەپ اياقتايتىن. ءبىزدىڭ رۋدى مەڭزەگەنى. ىشتەن ۇعىپ, باس شۇلعىپ وتىرا بەرەتىنمىن.
الماتىعا ءبىز قايتا ورالعاندا تاڭ اتىپ قالعان.
– سونداي كىسى ەدى! – دەپ نۇراعاڭ ماعان ايتپاعان ويلارىن, ىشىنە تۇيگەن تولعانىستارىن كۇرسىنە قورىتتى. – سونداي كىسى ەدى سەنىڭ اپكەڭ!
ءار مۇشەسى بولەك-سالاق, شاشىلىپ قالۋعا نۇراعاڭنان عانا ۇيالىپ كەلە جاتقان كونە «موسكۆيچ» اھ ۇرىپ بارىپ, دىڭكەلەپ بارىپ توقتادى.
رۋلدە وتىرعان كونبىس قارا جىگىتتىڭ ءوڭى ەندى قۋقىل تارتىپتى. ۇلكەن ءبىر تاريحي ءىس تىندىرعانىن ءتۇسىنىپ, جانى جايباراقات تاپقانداي.
كەيىن ءتۇسىندىم. نۇراعاڭ جىل سايىن ءدال سول كۇنى جانە ءدال سول ءتۇنى اناسىنىڭ باسىنا بارادى ەكەن. سول جىلى ساپارلاس بولۋ مەنىڭ ەنشىمە بۇيىرىپتى. تاعدىردىڭ ونىسىنا دا ريزامىن. بىراق نەگە ءتۇن ىشىندە بارۋ كەرەك؟ نەگە سونشالىقتى كوتەرەم «موسكۆيچپەن» بارۋ كەرەك. نۇراعاڭدا كولىك دەگەن پروبلەما جوق ەدى عوي. شەشىلمەي كەتكەن جۇمباق بۇل.
نۇراعاڭنىڭ جەر قۇشا قۇلاعانىن جانە ءبىر مارتە كورگەنىم بار. وڭتۇستىك قازاقستاندى ارالاپ جۇرگەنبىز. قاجىمۇقان بابامىزدىڭ مۇراجايىنا جول تۇسكەن. ارالادىق. كوردىك. ۇلى قازاقتىڭ ارۋاعىنا باس يۋ ءۇشىن زيراتىنا بەت الدىق. قورىم باسىنا جەتىپ, كولىكتەن تۇسە بەرگەندە اڭعاردىم: نۇراعاڭنىڭ كوزدەرى شاتىناپ, ءوڭى قۋقىل تارتىپ كەتكەن ەكەن. اياعى جەرگە تيەر-تيمەستە ىشقىنعان ءبىر وداعاي ءۇن شىعاردى دا, كۇمبەزگە قاراي ەڭكەڭدەي جۇگىردى. قاسىمىزدا اۋدان باسشىلارى بار ەدى. «ۇكەڭ مەن پىكەڭنىڭ زامانى» (ۇكىمەت پەن پارتيانى سولاي دەيتىن ەدىك قوي), ىزديعان, ۇستەرىن قىلاۋ شالماعان نومەنكلاتۋرا, ولار ىزديعان قالپى ماعان قارادى, ولار ماعان تۇسىنبەي قارادى, مەن ولارعا ءتۇسىنىپ قارادىم, ءتۇسىندىرىپ قارادىم: ساسپاڭدار!
نۇراعاڭ جۇرگەن جەردە سەندەرگە بالە جۇقپايدى دەگەندى بىلدىرۋگە تىرىسقان بولارمىن.
نۇراعاڭ سول ەنتەلەگەن قالپى توپتان وزىپ باردى دا, ۇلى بابامىزدىڭ قابىرىن قۇشاقتاي قۇلادى. ەڭكىلدەپ جىلاپ جىبەردى.
– مەن عوي, مەن! نۇرعيسا بالاڭ!
باسقالاردان گورى باتىلداۋ بولسام كەرەك, مەن دە تىزە بۇكتىم. پارتيا, كەڭەس قىزمەتكەرلەرى ء«بىز ەشتەڭە كورگەمىز جوق! كەيىن داۋ شىقسا, زيالىلار, وزدەرىڭ جاۋاپ بەرەسىڭدەر!» دەگەندەي كۇمبەزدىڭ توبەسىنە قاراپ كەگجيىسىپ قالىپتى.
- ەركەلەي بىلسەڭ, ەركەلەتە ءبىل
نۇراعاڭ حالقىنا قاتتى ەركەلەيتىن. ءبىز, ىنىلەرى سايىن (مۇراتبەكوۆ) ەكەۋمىز نۇراعاڭا قاتتى ەركەلەيتىن ەدىك. مەنى اكىش دەيتىن, سايىندى ساعي دەيتىن, تالاي مارتە «تۇزەتىپ», ول ولاي ەمەس, بىلاي عوي دەپ ايتىپ ءجۇردىم, بىراق جارىقتىق, سول قيسايتىپ ايتقان قالپىنان وزگەرمەي كەتتى.
داريعا جەڭگەمىزبەن جاڭا عانا وتاۋ قۇرعان كەزى. كراسين مەن شەۆچەنكو كوشەلەرىنىڭ بۇرىشىندا ءبىر بولمەلى پاتەردى جالعا الىپ تۇرىپ جاتقان. قاس قارايا:
– كەش جارىق! – دەپ ەكەۋمىز كىرىپ كەلدىك. نۇراعاڭ ەدەندە وتىر ەكەن, ۇشىپ تۇرىپ:
– و-و, اكىش! و-و, ساعي! تورلەتىڭدەر! – دەدى.
اعانىڭ ءتورى ەدەن ەكەن. قۇت-مەكەننىڭ تەڭ جارتىسىن تەمىر توسەك الىپتى, قالعان جارتىسى سايىن ەكەۋمىزگە ءتور دە بولدى, داستارقان دا بولدى.
گۋ-گۋ اڭگىمەمەن تاڭ اتقانىن دا اڭعارماي قالىپپىز. ءبىر كەزدە نۇراعاڭ جۇمباق ءبىر سىرلى جىميا قارادى:
– ءاي, ەكى كۇشىك! جۇرىڭدەر, سۋعا تۇسەيىك!
تاڭعى ەلەڭ-الاڭدا كىشى الماتى وزەنىنە شومىلدىق. سۋ سۋىق, تاستاي. اعا مەن ىنىلەردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ىستىق ىقىلاسىن تاستاي سۋ ءبىر گرادۋس تا تومەن تۇسىرە المادى.
تاڭ بوزارىپ اتقاندا نۇراعاڭنىڭ جۇمباق ءبىر سىرلى جىميىپ قاراعانى, ادەتتە قالجىڭدامايتىن اعانىڭ: ء«اي, كۇشىكتەر!», دەپ ەركەلەتە ارقا قاققانى ەسىمىزگە تۇسكەندە سايىن ەكەۋمىز كەيىن:
– قانداي اقىماق بولعانبىز! – دەپ كۇلەتىنبىز. – داريعا جەڭگەمىزدىڭ اق شىمىلدىعى جەلبىرەپ تۇرعان كەزى ەدى عوي! نۇراعاڭنىڭ ء«اي, كۇشىكتەر!» دەگەنى – ۇيلەرىڭە قايتپايسىڭدار ما دەگەنى ەكەن-اۋ!
نۇراعاڭنىڭ زيالىلىعىنا باس يۋ كەرەك.
- قوڭىز تەرگىزىپ جىبەرۋ
نۇراعاڭنىڭ ءتوزىمسىز كەزدەرى دە كەزدەسەتىن. سول وڭتۇستىك قازاقستاندا كينو كۇندەرىن وتكىزىپ جۇرگەنىمىزدە ءبىر اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كىسىمسىپ, سىزدانىپ, كينوگەرلەردى, ونەر قايراتكەرلەرىن مەنسىنگىسى كەلمەي,جۇرە سويلەسىپ, جۇگەنسىزدىك تانىتا بەردى. نۇراعاڭنىڭ جارىلعان ءساتىن سوندا كوردىم.
– كوزىڭدى اشىپ قارا! – دەدى. – ەكى اياعىڭدى ءبىر ەتىككە تىعامىن! ەرتەڭ قوڭىز تەرىپ كەتەسىڭ! – دەدى.
نۇراعاڭ ايتقانىندا تۇردى. باراتىن جەرىنە باردى, ايتاتىن ءسوزىن ايتتى. الگى جەتەسىز باستىق اقىرى «قوڭىز تەرىپ» كەتتى.
1994 جىلى نۇراعاڭ ەگەمەن ەلىمىزدىڭ العاشقى وردەنى «پاراساتقا» يە بولدى. ماعان دا «قۇرمەت» بۇيىرىپتى. سول سياپاتتى ەلباسىنىڭ قولىنان الۋعا بارعانىمىزدا «قازىرگى زامانعى» دەپ اتالاتىن پىسىقاي كومپوزيتورلاردىڭ ءبىرى سوندا وتىر ەكەن, ءباسپاسوز بەتىندە جاريالانعان پرەزيدەنت جارلىعىندا الگىنىڭ اتى-ءجونى اتالماعان ەدى,«بۇل مۇندا نەعىپ ءجۇر؟» دەپ تاڭعالىپ قانا قويعانمىن, سول پىسىقاي جىگىت بيلەپ باسىپ كەلىپ, نۇراعاڭا قولىن ۇسىندى. نۇراعاڭ وعان تاياعىنىڭ ۇشىن ۇستاتتى.
– ساعان وسى دا جەتەدى, سەكەكباي! امان بول, جەر باسىپ جۇرە بەر! بىراق قازاقتىڭ ءانىن كوك ەسەككە تەرىس مىنگىزۋىڭدى قوي, سەكەكباي! – دەپ جەكىپ تاستادى.
كەيىن ءبىلدىم, ءباسپاسوز بەتىندە جاريالانباي جاسىرىن اتاق الاتىندار دا بولادى ەكەن,الگى سەكەكباي ءتارىزدى...
نۇرلان (ورازالين), تەمىرحان (مەدەتبەك) ۇشەۋىمىز نۇراعاڭنىڭ كوڭىلىن اۋلاۋعا اۋرۋحاناعا باردىق. نۇراعاڭ ماعان وكپەلەيتىن ءجونى بار ەدى ء(بىر پەندەلىك سەبەپپەن), بىراق سىر بەرمەدى, جارقىلداپ قارسى الدى. مەنىڭ جۇزىمە سىناي ءبىر قارادى دا, سىرىمدى, قايمىعىپ تۇرعانىمدى سەزگەندەي, قۇشاقتاپ باۋىرىنا باستى. جۇرەگىم ەلجىرەپ كەتتى. كەڭدىگىنە ءتانتى ەدىم سول ساتتە.
– ءۇش كۇن بولدى, سەنى وقىپ جاتىرمىن, اكىش! – دەدى. داريعا جەڭگەمىز دە:
– دەمالساڭشى دەسەم بولمايدى, – دەپ كۋاگەرلىك ءبىلدىرىپ جاتىر. – سەنىڭ ەكى كىتابىڭدى سەرىك ء(ابدىرايىموۆ) اكەلىپ بەرگەن…
ەسىمە ءتۇستى: باياعىدا (جاراتقانعا مىڭ تاۋبە! «باياعىدا»دەپ سويلەۋگە جاراپ قالدىق ەمەس پە!), «بۇلتقا سالعان ۇياسىن» دەگەن رومانىم جارىق كورگەندە, تاڭعى ساعات التىلار شاماسىندا نۇراعاڭ تەلەفون شالعانى بار.
– جۇرت مەنى كىتاپ وقىمايدى دەپ ويلايدى. ال مەن سەنىڭ رومانىڭدى تۇنىمەن وقىپ, جاڭا الگىندە اياقتادىم. راحمەت, ساعان! ال ۇيىقتاۋعا كەتتىم!» – دەپ تەلەفون قۇلاعىن تاستاي بەرگەن.
ءجا! مەنىڭ ايتايىن دەپ وتىرعانىم – نۇراعاڭنىڭ كەشىرىمشىلدىگى ەمەس, نۇراعاڭنىڭ تاستاي قاتقان قاتالدىعى.
ءبىز پالاتاعا كىرىپ بارعاندا دومبىرانى قۇشاقتاپ ءبىر جىگىت وتىر ەكەن. نۇراعاڭ تانىستىرمادى. ءبىز دە ءجون سۇراي قويمادىق. نۇراعاڭنىڭ دەنساۋلىعى تۋرالى ۇرەيلى سىبىس ەستىپ, ۇركىپ بارعانبىز عوي, جارقىن ءجۇزىن, جادىراڭقى قاباعىن كورىپ, قۋانىپ قالعانبىز. دارىگەرلەر «بەس-اق مينۋت!» دەگەنىمەن, نۇراعاڭ ءبىزدى جارتى ساعاتتان اسا جىبەرمەي ۇستادى. مەنىڭ قاسىم دەگەن اعامدى ەسكە الىپ, ۇزاقتاۋ ءبىر اڭگىمەنى باستاپ كەتتى. ك ۇلىپ وتىرىپ, جايراڭداپ وتىرىپ سويلەدى. ەكى بەتىنىڭ ۇشىنا قان جۇگىرگەنىن كورىپ ءبىز دە ءماز.
ءبىر كەزدە الگى دومبىراسىن قۇشاقتاپ وتىرعان جىگىت سىپايى جوتكىرىنىپ ءۇن بەردى. ءۇن بەردى دە:
– نۇراعا, مەن سىزگە ارناپ ءبىر كۇي شىعارىپ كەلىپ ەدىم! مىنا اعالار دا سىناسىن, سونى ورىنداپ بەرەيىن! – دەپ قولقا سالدى.
كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
كۇي تىم ۇزاق ەكەن. تىم ءبىر سارىندى ەكەن. تىم رەڭسىز ەكەن. نە بولسا دا شىدايىن دەپ وتىرمىن. كۇي نۇراعاڭا ارنالعاندىقتان اياقتاعان ساتتە (ايتەۋىر ءبىر اياقتالدى-اۋ!) قول سوعىپ, قۇرمەت كورسەتە سالسام نەم كەتەر دەپ وتىرمىن... ءبىر-بىرىنە جاقىنداي بەرگەن ەكى الاقانىم, سول قالپىندا قاتسىن دا قالسىن. نۇراعاڭنىڭ قاباعىنا كوزىم ءتۇسىپ كەتكەن. كىرجيىپ, قينالىپ وتىر ەكەن.
– وزىڭىزگە ارنالعان بۇل كۇيىمە باتا بەرىڭىز, اعا! – دەپ ۇمسىنا تۇسكەن قارا جىگىتتى نۇراعاڭ جالپاق الاقانىمەن جاسقاپ توقتاتتى.
– ءاي! مۇنداي كۇيىڭنىڭ ماعان قاجەتى جوق! مۇنىڭ اتى پلاگيات دەيدى قالقام! اناۋ كۇيدەن, اناۋ كۇيدەن, اناۋ كۇيدەن! – دەپ نۇراعاڭ ءۇش بەلگىلى شىعارمانىڭ اتىن اتادى. – بۇل كۇي سەنىڭ جانىڭنان شىقپاعان! ۇرلاعانسىڭ!
جۇرەگىم قان جىلادى: قارا جىگىتكە جانىم اشىدى… بىراق وسى كۇندەرى ويلايمىن: نە دەگەن قايسارلىق. نە دەگەن بەرىكتىك! شىن ونەرگە سولاي عانا قامقورشى بولۋ كەرەك قوي. حالتۋرانى ازايتۋدىڭ (توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس, ارينە!) بىردەن-ءبىر جولى تاس قاتالدىق قوي! تاعدىر ماعان سول قاتالدىقتى قيماپتى, تالاي-تالاي دۇمبىلەز دۇنيەلەرگە جول اشىپ بەرىپ, ءجۇرىسىم مىناۋ...
سول وقيعادان ءۇش كۇننەن كەيىن نۇراعاڭ دۇنيەدەن ءوتتى.
- مەيىرىم
قاتتى اۋىردىم. اۋرۋحانادا ۇزاق جاتتىم... دەرتىم قاتەرلى ەدى. ەشكىمگە ايتپادىم. نۇراعاڭ ءبىلىپ الىپتى, دارىگەرلەردەن قورقىتا سۇراپتى. پالاتاما ءجيى-ءجيى كەلىپ ءجۇردى. ءبىر كۇنى ايتتى:
– ءاي, اكىش! سەن ءبىرجولا ايىقتىڭ. ۇيىڭە قايتساڭشى...
– قايتقىم كەلمەيدى… – دەدىم. «ۇيىمە» دەگەن ءسوزدى بۇگىپ قالدىم. نۇراعاڭ ءتۇسىندى. ەرتەڭىنە مەنى اۋرۋحانادان شىعارىپ الدى, كولىگىن دايارلاپ كەلگەن ەكەن, ەكەۋمىز ەشقايدا سوقپاي, تالدىقورعان وبلىسىنا تارتتىق. اپتا ءجۇرىپ الماتىعا ارەڭ ورالدىق. نۇراعاڭنىڭ شارۋاسى باسىنان اساتىن, بىراق مەنىڭ كوڭىلىمدى قيماعانى عوي...
جانە ءبىر «قايتقىم كەلمەگەن» كەزدە اۋليەاتاعا تارتىپ كەتكەم. ەشكىمگە ايتپاي, جولداس-جورادان دا جاسىرىنىپ, تەلەفوننىڭ ءۇنىن ءوشىرىپ تاستاپ, انامنىڭ قاسيەتتى مەيىرىمىن پانالاپ جاتقام. ءۇش كۇن ءوتتى مە, وتپەدى مە, نۇراعاڭ ىندەتىپ ءجۇرىپ تاۋىپ الدى.
– تۇسىنەم... ءبارىن تۇسىنەم! مۇنىڭ بىراق جارامايدى. ۇلكەن ۇيدەگى باستىقتارىڭ مەنەن سۇرادى... ەكى-ءۇش كۇن مەنىمەن (مەنىمەن عانا!) ءجۇرىپ, كوڭىلىڭدى كوتەر. سودان سوڭ قايتامىز!.. – دەدى انا نازارىنان وڭاشا قالعان ءبىر ساتتە.
ەكى-ءۇش كۇن نۇراعاڭمەن عانا ءجۇرىپ كوڭىل كوتەردىك. ەل-جۇرتتى دابىرالاتپاي, جاسىرىن (ينكوگنيتا!) قاسىم اعامنىڭ ۇيىنە باردىق. ول كىسى دەگەندە نۇراعاڭنىڭ ىقىلاسى مۇلدە بولەك ەدى. ەكەۋى اعالى-ءىنىلى, ءتىپتى قۇرداستاي ارالاساتىن. دوستىق پەيىلدەرىنىڭ سىرى مەن ءۇشىن جۇمباق ەدى (وسى كۇندەرى ويلايمىن: جەتىم وسكەن نۇراعاڭا قاسىمداي اعا قاجەت بولدى ما ەكەن؟).
ۇيىقتاپ كەتىپپىن.
– قوي دەيمىن, نۇرعيسا! سەن وندايعا ارالاسپا! – دەگەن كوكەمنىڭ قاتقىلداۋ ۇنىنەن وياندىم. تاڭ اتىپ قالىپتى. اۋلاداعى ساكى ۇستىندە قويىلعان جوزىنى شىنتاقتاپ, ەكەۋى ءبىر-بىرىنە تىك قاراپ وتىرىپتى. مەن كورپەشە ۇستىندە قىلجيعان ەكەم.
– جوق, قاسەكە, مەن ونداي باسسىزدىققا جول بەرمەيمىن! – دەدى نۇراعاڭ. دەدى دە ماعان قاراي موينىن بۇردى. – اكىش, تۇر. كيىن! تارتتىق قالاعا!
ءبىز قالاعا (كازىرگى تاراز عوي) جەتكەنشە تاڭعى ساعات توعىزدار بولىپ قالعان. بىردەن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەڭسەلى عيماراتىنىڭ الدىنا كولىكتىڭ باسىن تىرەدىك. ول كەزدە ءبىرىنشى حاتشى حاسان شاياحمەت ۇلى بەكتۇرعانوۆ ەدى. كىدىرىسسىز قابىلدادى. اقكوڭىل, اڭقىلداعان جان ەدى, نۇراعاڭ ەكەۋى قۇشاقتاسىپ امانداستى. مەنىمەن سىپايى عانا سالەمدەسىپ:
– ءيا, پارتيزان, بۇل جولى دا پارتيزاندىق جاساپ كەلدىڭ بە؟ – دەپ قالجىڭداپ قويدى (كامال سمايىلوۆ ەكەۋمىزدى «پارتيزان» دەپ اتايتىن. ول بولەك اڭگىمە).
وتىرار-وتىرماستا نۇراعاڭ حاسەكەڭە دۇرسە قويا بەردى.
– سەن باسقارىپ وتىرعان (نۇراعاڭ حاسەكەڭمەن سويلەسكەندە بىرەسە ءسىز دەپ, بىرەسە سەن دەپ كەتە بەرەدى ەكەن – سول كۇنى بايقاعانىم) وبلىستا زاڭ ءادىل بولۋ كەرەك قوي!
– ە-ە, نە بوپ قالدى؟
– مىناۋ اكىشتىڭ اعاسىن بىلەسىڭ عوي. ءاشىموۆ قاسىم. مەنىڭ ناعاشىم.
– ءيا, بىلەمىن. بىلەمىن.
– كۋيبىشەۆتا ۋپر عوي (نۇراعاڭنىڭ سويلەۋ مانەرىن بۇزباۋ ءۇشىن ۋپراۆليايۋششي دەگەن ءسوزدى سول ايتىلعان قالپىندا الىپ وتىرمىن). بىلمەسەڭ – ءبىلىپ قوي, ۋپر! ول – مەنىن ناعاشىم!
– ناعاشىڭ بولسا.
– سەن, حاسەكە, ءويتىپ كىبىرتىكتەمە! ءسىز ەكەۋمىزگە ول جاراسپايدى! حاسەكەڭ قارقىلداپ قاتتى كۇلدى.
– جارايدى. بىلەمىن. مويىندايمىن.
– بىلسەڭ سول! التىنشى كلاسس وقۋشىسىنا ون-ون بەس كۇن «ەڭبەك كۇن» ارتىق جازىلىپتى دەپ اكەسىن سوتقا بەرۋگە بولا ما؟ بالانىڭ كىناسى قانشا؟ اكەنىڭ كىناسى قانشا؟
حاسەكەڭ تۋمبلەر ارقىلى الدەكىمدى شاقىردى. ء«اي!» دەپ باستادى دا:
– الگى, اناۋ «ەڭبەكتىڭ» شارۋاسىن الىپ كەل! – دەپ وكتەم اياقتادى. – ءجا, نۇرعيسا! ول كەلگەنشە اڭگىمەڭدى ايتا وتىر! – مەندە باسقا اڭگىمە جوق! – دەپ نۇراعاڭ كوزىن ەجىرەيتتى. – مىنانداي بەزوبرازيە تىيىلمايىنشا مەن سەيلەسپەيمىن سە... ءسى… – «سەنىمەن», «سىزبەن» دەگەن ەكى ءسوزدىڭ قايسىسىنا توقتارىن بىلمەي, داعدارىپ قالدى-اۋ دەپ جورىدىم.
حاسەكەڭ تاعى دا قارقىلداپ, كەڭ كابينەتتى باسىنا كوتەرىپ كۇلدى. كۇلدى دە سامساعان تەلەفوننىڭ ءبىرىن كوتەردى. ار جاقتاعى كىسىنىڭ اتىن اتاعان جوق, بىردەن:
– مىنا تەنتەك قاينىڭ كەلىپ قالىپتى... كىم بولۋشى ەدى, نۇرعيسادان باسقا قانداي تەنتەك قاينىڭ بار ەدى! دايىندالا بەر! ۇيگە بارامىز! – دەدى.
سونداي ءبىر تەاتر ساحناسىنا ءتان الدارقاتۋ پاۋزاسىنان كەيىن كابينەتكە ەڭكەيە بۇگىلىپ ەڭگەزەردەي پولكوۆنيك كىردى. پولكوۆنيك اكەلگەن قاعازدى حاسەكەڭ ءوزى وقي باستادى دا, وقىعان پاراقتارىن نۇراعاڭا وتكىزىپ وتىردى. ەكەۋى مەن تۇسىنبەيتىن الدەبىر قۇجاتتارىن اقتارىپ بولعان سوڭ, نۇراعاڭ اسىقپاي ورنىنان كوتەرىلدى دە, ۇلكەن ۇستەلدىڭ ءدال ورتاسىندا تۇرعان كۇمىس تاباقتى وزىنە قاراي تارتتى. الگى تاباقتىڭ ۇستىنە الگى قاعازداردى قويدى. اسىقپاي-ساسپاي حاسەكەڭنىڭ الدىندا جاتقان كۇمىس زاجيگالكانى تۇتاندىرىپ, اسىقپاي-ساسپاي الگى قۇجاتتارعا وت قويدى.
ماعان سىرى تۇسىنىكسىز قاعازدار لاپ ەتىپ جاندى دا, تىرىسىپ-بىرىسىپ, شالا بىقسىپ, كابينەت ءىشىن جاعىمسىز يىسكە تولتىرىپ, تۇتەپ تىندى.
– ال مەنىڭ ارتىق مۇشەمدى كەسىپ الىڭدار! – دەپ نۇراعاڭ, بەكتۇرعانوۆ پەن پولكوۆنيككە وجەتتەنە قارادى.
حاسەكەڭنىڭ ەكى يىعى, وت الا الماي قينالعان تراكتورداي ءبىراز سولقىلداپ تۇردى دا, ەندى وقىس وت الىپ كەتكەندەي, تارق-تارق ەتكەن وعاش كۇلكى ەستىلدى. حاسەكەڭ اۋىر دەنەسىن اۋىر كوتەرىپ, ورنىنان اۋىر كوتەرىلىپ كەلىپ, نۇراعاڭدى قۇشاقتادى.
– بۇيتپەسەڭ نۇرعيسا بولاسىڭ با؟
وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, شارۋاسى باسىنان اسىپ جاتاتىن باسشى, سول كۇنى قىزمەتىن قالدىرا تۇرىپ, ءۇش-ءتورت ساعات ۇيىندە قوناق قابىلدادى.
حاسەكەڭ اقكوڭىل جان ەدى, نۇراعاڭ وجەت ەدى.
كەيىن انىقتادىم, كەيىن قانىقتىم بۇل جۇمباق ەركەلىكتىڭ سىرىنا. قاسىم كوكەنىڭ ۇستىنەن ءىس قوزداتىپ, بىرەۋلەر «التىنشى كلاستا وقيتىن ۇلىنا ون بەس-جيىرما كۇن قىزىلشا تەرۋگە قاتىسقانى ءۇشىن ەڭبەكاقى تولەدى» دەپتى. جۇزدەگەن وقۋشى قاتىساتىن قىزىلشا قازۋ ناۋقانى كىمگە بولسا دا ونداي جالا جابا سالۋ قيىن ەمەس قوي!
نۇرلان (ورازالين), تەمىرحان (مەدەتبەك) ۇشەۋمىز كوڭىل سۇراي بارعاندا نۇراعاڭ ەسىنە العان, ءوزى ءماز بولىپ, ەكى بەتىنىڭ ۇشى نۇرلانا وتىرىپ ايتقان اڭگىمەسى سول ەدى.
ەڭ سوڭعى ايتقان ۇزاق ەستەلىگى سول بولعان شىعار جارىقتىقتىڭ.
- بار قازاقتىڭ نۇرعيساسى
نۇراعاڭ مەنى «ناعاشىم» دەگەنمەن مەن ول كىسىنى جيەن دەگەن ءسوزدىڭ تار اۋماعىنا قىسىپ تاستاعان ەمەسپىن.
«كەسارعا (حانعا) جاراسقان قالجىڭ قاراعا كەسىرلىك» بولاتىنىن بىلەم عوي.
كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە نۇراعاڭ باياناۋىل جاققا ساپارمەن اتتاندى. كوپ كەشىكپەي باياناۋىل اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى راديودان سويلەپ تۇر:
ء«بىزدىڭ اتاقتى جەرلەسىمىز, اۋدانىمىزدىڭ ماقتانىشى, باياناۋىلدىق كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆ تۋعان ولكەسىنە كەلىپ, ەڭبەكشى قاۋىممەن جۇزدەستى!» دەپ. تاڭعالدىم دا قويدىم.
ەندى ءبىر كۇندەردىڭ كۇنىندە اتىراۋ وبلىسى مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى راديودان كوسىلىپ وتىر:
«وسى جاقىن ارادا اتاقتى جەرلەسىمىز, تومەنگى جايىق ءوڭىرىنىڭ تۇلەگى, كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆ ەڭبەكشى-مالشى اعايىنداردىڭ اراسىندا بولىپ, ءان-كۇيگە سۋساپ وتىرعان كوپشىلىكتى...» دەپ. بۇل جولى دا داعدارىپ, ءسوز توركىنىن تۇسىنبەي ءجۇردىم.
كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە, ءسوز ورايى كەلگەندە, اعاعا سىپايى عانا قالجىڭداپ, سول ەكى حاباردى ءوز قۇلاعىممەن تىڭداعانىمدى ايتىپ:
— سوندا, نۇراعا, قالاي بولعانى؟.. – دەپ ەدىم, نۇراعاڭ ءازىلدىڭ استارىن ءتۇسىندى دە, ماعان (ومىرىندە ىلكى مارتە جانە سوڭعى مارتە!) الا كوزىمەن قاراپ:
ء«وي, اكىش! سەن ءوزىڭ ەمەس پە, رۋىڭدى سۇراعان دوستارىڭا قيتىعا جاۋاپ بەرەتىن! كەيدە قالماقپىن دەيسىڭ, كەيدە سارتپىن دەيسىڭ. ءبىر قازاقتى جەتەسىزدەر-اق بولشەكتەي بەرسىن. بىزگە جاراسپايدى ول!» دەپ ءسوزىنىڭ سونىن قاباق شىتا ءتۇيدى. – قازاق – بولۋگە كەلمەيتىن تۇتاس ءبىر جارتاس, بولۋگە كەلمەيتىن تۇتاس ءبىر شىڭ!
سول ساتتە ەسىمە باۋكەڭ (باۋىرجان مومىش ۇلى) ءتۇستى. جازۋشىلار وداعىنىڭ «بارىندا» وتىر ەكەن. جانىندا ءبىر اتاقتى اقىن! ءجۇز گرامنىڭ اسەرى بولار:
«باۋكە, ءسىز قاي جۇزگە جاتاسىز؟» دەپ قادالىپ قويمادى. اۋەلدە ەستىمەگەن سىڭاي تانىتىپ وتىرعان باتىر كەنەت ورىندىققا سۇيەۋلى تۇرعان اشەكەيلى تاياعىن تىك كوتەرىپ, اقىننىڭ باسىنا پەرىپ جىبەرەتىندەي سۇراپىل قيمىل جاسادى. وندايدى, ارينە, كۇتپەگەن اقىن اعامىز بۇعىپ قالدى. باۋكەڭ كەنەت ك ۇلىپ جىبەردى دە, تاياعىن تەنتەك سۇراق قويىپ وتىرعان ءىنىسىنىڭ يىعىنا جاي عانا سالماقسىز جانتايتا قويىپ:
ء«وي, باۋىرىم... (اششى ءبىر اتاۋدى «باۋىرىمعا» لەزدە اۋىستىرىپ ۇلگەردى-اۋ دەيمىن!) مەن قازاقتىڭ قاي جۇزىنە سىيۋشى ەدىم!» دەگەنى بار.
نۇراعاڭ دا باۋىرجان اعاسىنىڭ اۋزىنان تۇسكەندەي ەدى عوي. ءوزى ايتپاقشى, تۇتاس قازاقتىڭ ۇلى ەدى عوي. ۇلى. تۇتاس قازاقتىڭ.
اكىم تارازي,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى
