قويناۋى داۋىرلەردىڭ قۇپيا قولجازباسىنداي بولعان اقسوراڭنىڭ ءتورت تارابىنا قاراي جايىلىپ قاتقان جازيرالى بۇل ءوڭىر – جيدەباي مەن جالاڭتوستەي باتىردى, قارامەندە, شابانباي, جانعۇتتى سياقتى بي-شەشەندەردى دۇنيەگە اكەلگەن, نارمانبەتتەي اقىنعا, ءاليحان, ءالىمحان, جاقىپ, دىنمۇحامەدتەي ەل تۇلعالارىنا, اسەت, ماناربەك, كۇلاش سىندى كۇمىس كومەي انشىلەرگە, اققىز, ءاشىمتاي, ماعاۋياداي داۋلەسكەر كۇيشى-دومبىراشىلارعا بەسىك بولعان ءوڭىر. وسى جەردە قايرەكەڭنىڭ دە بەسىگى تەربەتىلدى, بەلى بۋىلدى. وسى توپىراقتا ءجۇرىپ ۇلكەن ءومىر جولىن باستادى.
تۋعان جەرىنىڭ توپىراعى مەن ىشكەن سۋى, تىنىستاعان اۋاسى, ارعى-بەرگى جاقسى-جايساڭداردىڭ تاعىلىمدى ءومىر ونەگەسى بالا قايىربەكتىڭ, ازامات قايىربەكتىڭ ومىرلىك ۇستانىمىن بەكىتتى, باعىتىن ايقىنداپ بەردى دەپ ايتا الامىز. ايتپەسە, ول ءوز-وزىنە: «...نەگە كەلدىم ومىرگە, نەگە جەتتىم؟» دەگەن ساۋالدى قويماس ەدى. «ماڭگى سۇراق» ولەڭىندەگى: «بۇل الەمدە كىممىن دەپ سۇراپ وتەم, باقي-ساعات سوققانشا مەزگىل جەتىپ» دەگەن جولدارىنان ونىڭ سانالى عۇمىرى وسى ءبىر قيىن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋمەن وتكەنىن تانۋ قيىن ەمەس.
ەڭبەك جولىن اۋداندىق بايلانىس بولىمشەسىندە تەحنيك بولىپ باستاعان بالاڭ جىگىت جوعارى وقۋدان كەيىن س.م.كيروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وپتيكا, سپەكتروسكوپيا جانە قاتتى دەنەلەر فيزيكاسى كافەدرالارىندا زەرتحاناشى, رەنتگەنوفيزيكا كابينەتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ, عىلىمعا بەت بۇرعان ەدى. نەگە ەكەنىن تاپ باسىپ ايتا المايمىز, قالاۋى ەلگە ورالىپ, ەڭبەك جولىن شاتىرشاسىنىڭ باۋىرىندا جالعاستىرۋ بولدى. ءوزى ءبىلىم العان مەكتەپتە مۇعالىمدىكتەن باستاپ, كەيىن اۋداندىق وقۋ بولىمىندە ينسپەكتور قىزمەتىندە جۇرگەن جىگىتتىڭ ورەسىن تانىعان اۋدان باسشىلىعى ونى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنە قىزمەتكە شاقىرادى. قايرەكەڭنىڭ ەل ماسەلەسىنە, باسشىلىق ءىسىنىڭ قىزىعى مەن شىجىعىنا ارالاسىپ, قابىرعا قاتايتىپ, بەل بەكەمدەيتىن شاعى وسىلاي باستالدى.
ۇلت ۇياسى ۇلىتاۋ وڭىرىنە, باۋىرى بايلىققا تولى جەزقازعان جەرىنە كەلگەن قايراتكەر اعا وبكوم لەكتورى, جەزدى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە نۇسقاۋشى, وبلىستىق كەڭەستە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى, وبلىستىق ءتىل باسقارماسىنىڭ باستىعى, «بايقوڭىر» كومپانياسىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارىپ, ەل قۇرمەتىنە بولەندى.
ايتا كەتەلىك, ول ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جاۋاپتى قىزمەتتەردىڭ تىزگىنىن ۇستاۋمەن ءوتتى. 1997 جىلى قاراعاندى قالاسىنا قونىس اۋدارىپ, بەس جىل وبلىستىق مادەنيەت دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, 2002 جىلدان 2025 جىلدىڭ اقپان ايىنا دەيىنگى ارالىقتا ەلوردادا كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى, كولىك ءمينيسترىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى جونىندەگى كەڭەسشىسى قىزمەتىندە بولدى. بۇل – قايرەكەڭنىڭ قىزمەتتىك ءومىربايانىنىڭ شولا ايتقانداعى بايانى. ال ونى بىلەتىن, ونى تانيتىن كوپشىلىكتىڭ اۋىزىندا جۇرگەن «وۋ, ول – ءبىزدىڭ قايرەكەڭ عوي», «قايرەكەڭ قايراتكەر ازامات قوي» دەگەن جۇرەكجاردى سوزدەردىڭ سىرىن اشاتىنداي قايىربەك يزاتبەك ۇلى نە تىندىردى؟ نەسىمەن كيەلى كوپشىلىكتىڭ ماحابباتىنا بولەندى؟ ماڭىزدىسى وسى بولماق.
«وزگەلەر ءۇشىن قىزمەت ەتۋمەن وتكەن ءومىر – ايتۋعا تۇرارلىق ءومىر», دەيدى ا.ەينشتەين. قايىربەك يزاتبەك ۇلىنىڭ ءبىز تانىپ-بىلگەن بولمىسىن, ومىرلىك ۇستانىمىن, اتقارعان ءىسىن, جاۋاپتى ىسكە كەلگەندە جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ ارالاسۋىن, باستاعان ءىسىن ورىنداعانشا تىنىم تاپپايتىن مىنەزىن ەسكە العاندا وسى قاناتتى سوزدەر ەرىكسىز ويعا ورالدى.
قايرەكەڭ ۇلت تاعدىرى ءۇشىن عۇمىرىن كۇرەسپەن وتكىزگەن كەشەگى ارىستاردىڭ بارلىعىن ۇستاز تۇتتى. سونىڭ ىشىندە قاراڭعى تۇندە اداستىرماس تەمىرقازىعى ءاليحان مەن ساكەن ەدى. «قايرەكە, ەكەۋىنىڭ جولى ەكى بولەكتەۋ ەدى, ەكەۋىن ءبىر كەۋدەگە قالاي سىيدىرىپ ءجۇرسىز؟» دەيمىز ءسوز دامەتىپ. «جولى بولەك بولعانىمەن, جۇرەكتەرىندەگى جازۋ بىردەي ەدى عوي. ول – تۋعان ەلىنىڭ تاعدىرى, ۇلتىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن نەندەي قارەكەت جاساۋىم كەرەك دەگەن جازۋ. ەكەۋىن ءبولىپ تۇرعان نارسە – تاڭداعان جولدارى عانا», دەپ ويلاندىرىپ تاستايتىن.
قاراعاندى قالاسىنداعى ستالين اتىنداعى كوشەگە جانە قازاق دراما تەاترىنا ساكەن ەسىمىن بەرۋ جونىندە قالالىق پارتيا كوميتەتىنە ۇسىنىس-حات جازىپ, ستۋدەنتتەر مەن كەنشىلەردىڭ قولداۋ قولىن قويعىزعان كەزدە قايىربەك اعا نەبارى 17 جاستا عانا ەكەن. وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى «جىلىمىق جىلداردىڭ» باسى بولعانىمەن, ستاليندىك قاتقىل زاماننىڭ لەبى ادا-كۇدە ۇمىتىلماعان, ۇركىپ قالعان جۇرتتىڭ جادىندا ۇرەي ىزدەرى كەتپەگەن ۋاقىت ەدى. ون جەتى جاستاعى بالاڭ جىگىت سول شەشىمگە قالاي باردى ەكەن دەيسىز ىشتەي. ءيا, سول حاتتىڭ ناتيجەسىندە ونەر ورداسى قازىر س.سەيفۋللين اتىنداعى قاراعاندى وبلىستىق قازاق دراما تەاترى دەپ اتالادى.
1994 جىلى جەزقازعان وبلىسى ورتالىعىندا سۇڭقار ساكەننىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋ تويى ءوتتى. سول جىلى مەرزىمدى باسپاسوزدە قايرەكەڭنىڭ «ساكەنگە توردەن ورىن بۇيىرا ما؟» دەگەن ماقالاسى شىعىپ, قوعامدىق ورتانى ءدۇر سىلكىنتىپ, «ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋلاتىپ» جۇرگەن «جوعارىداعىلاردىڭ» نامىسىنا قامشى باسقانىن, قايسىبىرەۋلەردىڭ سىڭارجاق پىكىرلەرىنە سوققى بەرگەنىن كوپشىلىك بىلەدى. رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە وتكەن وسى تويدىڭ ناتيجەسىندە جەزقازعاننىڭ ورتالىق الاڭىنا ساكەن ەسكەرتكىشى ورناتىلىپ, «بۋلۆار كوسموناۆتوۆ» اتالاتىن كوشەگە «ساكەن باقجولى» دەگەن اتاۋ, وبلىستىق ورتالىق كىتاپحاناعا ساكەن ەسىمى بەرىلدى. تاۋەلسىزدىككە كەشە عانا قول جەتكىزگەن جۇرتتىڭ سارتاپ بولىپ قالعان ساناسىنا سىلكىنىس اكەلگەن ءمانى زور مادەني, تاريحي شارا بولدى بۇل.
عىلىمي ورتا قايىربەك يزاتبەك ۇلىن الاشتانۋشى, ءاليحانتانۋشى دەپ تانيدى. قايرەكەڭنىڭ ءا.بوكەيحان الەمىنە بارۋى دا, ونى تانىتۋداعى جولى دا وڭاي بولعان جوق. الاشتىڭ ءۇش ارىسى شىققان اقتوعاي وڭىرىنە كەڭەس بيلىگى قىلي كوزبەن قاراعانى بەلگىلى. بۇل وڭىردەن شىققان جاستاردىڭ جوعارى وقۋ ورىنىنا ءتۇسۋىنىڭ دە «ەسەبى» جاسالىپ, قىراعى كوزدىڭ باقىلاۋىندا بولدى. اقتوعايدى «شالعايداعى» اۋدانداردىڭ ساناتىنا ەنگىزىپ جىبەرۋدىڭ دە وزىندىك ساياسي سىرى بولعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ال پارتيا قاتارىنا قابىلدانىپ, وسى اۋداننىڭ وقۋ بولىمىندە ينسپەكتور بولىپ قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جىگىتتىڭ ءاليحان بوكەيحاننىڭ جوقشىسى بولامىن دەۋى قاتەرلى ىسكە باس تىگۋمەن بىردەي ەدى. قايرەكەڭ ءاليحاندى جانە ونىڭ ورتاسىن بىلەدى-اۋ دەگەندەردى جاعالاپ, تام-تۇمداپ دەرەك جيناستىرادى. كەشەگى قىسپاعى قاتتى زاماندا ءاليحاندى بىلەتىن كارى قۇلاق قارتتاردىڭ بىلگەنىن اقتارىلىپ ايتا قويۋى دا قيىن ەدى. قايرەكەڭ سولاردىڭ ءتىلىن تاپتى. دايىر تورەنىڭ كۇيەۋ بالاسى, سوعىس ارداگەرى ابسادىق اسىلبەكوۆپەن, ۇستاز, سوعىس ارداگەرى, ءاليحاننىڭ تۋىسى قاسەنحان التىنبەكوۆپەن, اليحانمەن نەمەرە تۋىس رايىمجان اقساقالمەن, بەلگىلى فيلولوگ-عالىم انەش دايىروۆامەن بايلانىس جاساي ءجۇرىپ الاش كوسەمىنىڭ ءومىرى مەن كۇرەس جولىنا قاتىسى بار قۇندى مالىمەتتەر جيناستىرىپ الادى. قايرەكەڭنىڭ «الاش الىپتارى», «الاشتىڭ اقتوعايى», ء«اليحان الەمى» دەگەن تاريحي-تانىمدىق كىتاپتارى, ءاليحان بوكەيحاننىڭ «قازاق ولكەسى», گريگوري ءپوتانيننىڭ «توقىراۋىن وزەنىنىڭ جاعاسىندا», الەكەڭنىڭ بالاسى سەرگەي بوكەيحانوۆتىڭ «وتكەن كۇندە بەلگى بار» دەگەن ەڭبەگىن, نەمەرەسى ەۆگەني بوكەيحانوۆتىڭ ولەڭدەرىن قازاق تىلىنە اۋدارۋىن ۇلى تۇلعاعا دەگەن قۇرمەت دەپ باعالايمىز. اقتوعايدا «الاشتىڭ ءۇش ارىسى» ەسكەرتكىشىن اشۋ سالتاناتىنا الەكەڭنىڭ نەمەرەسى ەۆگەني مەن شوبەرەسى پەتردى ماسكەۋدەن شاقىرتىپ, باباسىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەرگە ءتاۋ ەتكىزۋى, ۇلىتاۋدى ارالاتىپ, الاشا حان, جوشى حان, باسقا دا تاريحي ەسكەرتكىشتەرمەن تانىس ەتۋى قايىربەك اعانىڭ ۇلى تۇلعا ۇرپاعى مەن ۇلتىنىڭ اراسىنداعى ۇزىكتى جالعاعانى دەسەك بولار.
ۇلى دالانىڭ عاجايىپ ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بىرەگەيلەرى سانالاتىن الاشا حان مازارى مەن جوشى حان كەسەنەسىنىڭ كەزىندە ازىپ-توزىپ, كۇتىمسىز قالعان كەزى بولعان. قوس قۇندى جادىگەر تاريحىمىزدىڭ تاڭباسىنداي بولىپ باعالانۋدىڭ ورنىنا, ولاردىڭ ىرگەلەرى سوگىلىپ, كىرپىشتەرى كەتىلىپ, قورشاۋى جوق كەسەنەلەر جىلقى ۇيەزدەيتىن ورىنعا اينالىپ كەتكەن ەدى. مەملەكەت قايراتكەرى ي.تاسماعامبەتوۆ 1997 جىلى ۇلىتاۋ جەرىندە جاساعان بەيرەسمي ساپارىندا تاريحي جەرلەردى ارالاپ, قايتار جولىندا يمەكەڭ: «ال قايرەكە, بارلىعىمىزدىڭ اتىمىزدان مىڭ دا ءبىر العىس سىزدەرگە. كۇندە كەلە بەرمەيمىز. بىزگە ايتاتىن ءوتىنىش-تىلەكتەرىڭىز بار ما؟» دەگەن ساۋالىنا قايرەكەڭ: ء«بىزدىڭ بۋىننىڭ موينىندا تۇرعان اسا جاۋاپتى شارۋا – تاريحي ەسكەرتكىشتەردى امان ساقتاپ قالۋ. جوشى حان مەن الاشا حاننىڭ مازارلارىنا قازىر كەشەندى تۇردە قايتا جوندەۋ جۇمىسىن جاساماساق, كۇنى ەرتەڭ ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. وسى ەكى مازاردى قايتا جوندەۋگە قاراجات ماسەلەسىن شەشىپ بەرسەڭىز تاريح تا, حالىق تا باتاسىن بەرەدى», دەيدى.
قوماقتى قارجى ءبولىنىپ, مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ىسكە ارالاسۋىمەن قايتا جوندەۋ جۇمىسى باستالىپ, قاجەتتى كىرپىشتەر جەزقازعاندا قۇيىلىپ, كۇمبەزدىڭ كوگىلدىر-جاسىل ءتۇستى تاقتالارى سانكت-پەتەربۋرگتەگى زەرتحانادا جاسالىپ, جاۋاپتى ىستە رەسپۋبليكالىق ماتەريالدىق مادەني ەسكەرتكىشتەر ينستيتۋتىنىڭ باس ارحيتەكتورى ەلەنا حوروشپەن, تانىمال سۋرەتشى-رەستاۆراتور, پروفەسسور ستانيسلاۆ ششيگورەتسپەن بىرلەسە وتىرىپ جوندەۋ جۇمىسىنا قاجەتتى ماتەريالدار ازىرلەيدى. ناتيجەسىندە, جۇدەپ تۇرعان قوس كەسەنە جۇتىنىپ شىعا كەلەدى.
جەرگىلىكتى زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن, ەل اعالارىمەن تىزە تۇيىستىرە ءجۇرىپ, سولاردىڭ بەل ورتاسىندا قايرەكەڭنىڭ جۇرۋىمەن قولعا الىنعان بىرنەشە مادەني-رۋحاني تىڭ جوبالار بار. سولاردىڭ ءبىرى – «بايقوڭىر داۋىسى فەستيۆالى», ەكىنشىسى – « ۇلىتاۋ ءۇنى» فەستيۆالى. ال رەسپۋبليكالىق «سالبۋىرىن» ساياتشىلار سايىسىنىڭ, دۇنيەجۇزى قازاقتارى ءى قۇرىلتايىنىڭ, وبلىستىق ايتىسكەر اقىندار, جىرشى-تەرمەشىلەر مەكتەبىنىڭ, وبلىستىڭ قالا-اۋداندارىندا زاماناۋي باعىتتاعى مۋزەيلەر اشىلۋىنىڭ, باسقا دا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جاريا ەتەتىن جاقسى ىستەردىڭ باسىندا قايىربەك يزاتبەك ۇلىنىڭ جۇرگەنىن رۋحانيات جاناشىرلارى جاقسى بىلەدى.
جەزقازعان ءوڭىرىنىڭ تاريحى تۋرالى تۇسىرىلگەن قۇجاتتى فيلمدەردىڭ ستسەناريلەرى, ءتۇرلى مادەني جوبالارعا بايلانىستى جازعان تۇجىرىمدامالارى – ءوز الدىنا جەكە ءسوز ەتەتىن تاقىرىپ. ونىڭ «ۋاقىت-جەبە» جىر جيناعى, «التىن بوساعا» پروزالىق شىعارمالار جيناعى وقىرماندارىنىڭ قولىندا. ال ول قازاق تىلىنە اۋدارعان گريگوري گوريننىڭ «اتىڭ شىقپاسا...», مىرزا جانە عاليا عاپاروۆتاردىڭ «قيامەت-قايىم كيوتو» جانە جان انۋيدىڭ «بوزتورعاي» پەسالارى مەن ورىس تىلىنە اۋدارعان رەجيسسەر, دراماتۋرگ ءا.ورازبەكوۆتىڭ ء«بىر ءتۇپ الما اعاشى» دراماسى تەاترلاردىڭ رەپەرتۋارىنا ەنگەن. سۋرەتشى قايىربەك سادۋاقاسوۆتىڭ قىلقالامىنان شىققان شابانباي ءبيدىڭ, كۇيشى سايدالى سارى توقانىڭ, نارمانبەت اقىننىڭ پورترەتتەرى ءتۇرلى باسىلىمداردا جاريالانىپ ءجۇر. سازگەر قايرەكەڭنىڭ «قايتا ورالعان قۇلاگەرىم», «اققۋىم – كوگىلدىرىم», «قارا شاڭىراعىم», «بايقوڭىر ءۆالسى», «جيھانگەرلەر جىرى», «ۇلتىمنىڭ ۇلىتاۋى», «جانىم-جانىم», «جولىعىپ ەڭ ويدا جوقتا» سياقتى اندەرى تانىمال انشىلەردىڭ رەپەرتۋارىنان ءالى كۇنگە تۇسكەن جوق.
قايراتكەر اعا 80 جاستان اسقان شاعىندا دۇنيەدەن وزدى. «جازاتىن دۇنيەلەرىم كوپ», دەپ وتىراتىن. ونىڭ وسى ءسوزى ايگىلى ت.ەديسوننىڭ: «مەنىڭ ءالى كوپ دۇنيە جاساۋىم كەرەك, ال ءومىر بولسا تىم قىسقا. مەن اسىعۋىم كەرەك», دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. ول – «نەگە كەلدىم ومىرگە, نەگە جەتتىم؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تاپقان, بۇيىرتقان عۇمىرىندا قاجەتىنە جارار جۇمىس تىندىرىپ كەتكەن قايراتكەر ازامات. قايرەكەڭدى بىلەتىندەر وسىلاي دەيدى.
سۇلتان ىبىراي,
ابايتانۋشى,
عازيز ەشتاناەۆ,
اقىن
