سۋرەتتى تۇسىرگەن – اۆتور
مارات بوزىمباەۆتىڭ شاعىن شەبەرحاناسىنا ات شالدىرىپ, بىرەر ساعاتتىڭ قالاي زۋ ەتە قالعانىن اڭعارماپپىز. قامشى ءورىپ وتىرعان ول بىزگە اۋىق-اۋىق كوز تاستاپ قويىپ, سۇيىكتى ىسىنە بىلەك سىبانا كىرىسكەن. ءبىر باسىنا ءورىمشى, ەرشى, زەرگەر, ساز اسپاپ شەبەرى سىندى بىرنەشە قولونەردىڭ قاتار قونۋى كەزدەيسوق ەمەس. بەكزات ونەر اتادان بالاعا, بالادان نەمەرەگە جالعاسقان. ءتىپتى جەتى اتادان جۇعىسقان دەسەك اسىرەلەدى دەمەڭىز. «شاعىردان ۇل تۋسا, اعاشقا كۇن تۋادى» دەگەندى ۇلكەندەردەن ءجيى ەستۋشى ەدىك. رايىمبەك, مۇقاعالي سەكىلدى الىپتاردى تۇلەتكەن الجان رۋىنان تارايتىن شاعىر اتانىڭ بالالارى ۇستالىق ونەردىڭ ۇستىنىن ۇستاعان شەبەرلەر ديناستياسى بولعاندىقتان وسىلاي ايتىلسا كەرەك. اتاسى بوزىمباي مەن باۋىرى سارتباي تويلىباەۆتار زامانىندا ۇستا بولعان كىسىلەر. ايماققا بەلگىلى ءجامالي ۇستانىڭ شاكىرتى بولعان ءوز اكەسى داۋلەتكەرىم دە تىرشىلىگىندە تاعا سوعىپ, قولونەردى جانىنا قولاي كورگەن. كەيىپكەرىمىزدىڭ ىزىنەن ەرگەن ىنىلەرى امانتاي, اسحات, سايلاۋ دا ەكىنىڭ بىرىنە دارىماعان دەگدار ونەردەن قۇرالاقان ەمەس. ولاردىڭ ىشىندە كاسىبي قولونەرشى اسحات بوزىمباەۆتى وسى سالانىڭ شەتىندە جۇرگەن شىعارماشىلىق ورتاعا تانىستىرىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ەڭ عاجابى, پايعامبار جاسىنان اسقان مارات شەبەردىڭ قوس ۇلى ابزال مەن ايبول دا قولدارى قالت ەتكەندە قامشى ءورىپ, دومبىرا جاسايدى. «ماماندىقتارى باسقا بولسا دا, قاندا بار قاسيەت قالمايدى ەكەن» دەپ ەزۋ تارتتى مارات اعا.
ايتپاقشى, «شەبەرلەر اۋىلى» وزدىگىنەن پايدا بولعان جوق. ونىڭ قالىپتاسۋ تاريحىندا ۇلت قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ قولتاڭباسى تۇر. حالىق مادەنيەتىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن وزاعاڭ, ايتۋلى شەبەر داركەنباي شوقپار ۇلىن شاقىرىپ الىپ: «قازاقتىڭ قولونەرى قۇرىپ بارا جاتىر, جەر-جەردەگى شەبەرلەردى ءبىر الاڭدا توعىستىرىپ, ولارعا قولايلى ورتا قالىپتاستىرساق» دەگەن وي تاستايدى. كوپتەن كوڭىلدە جۇرگەن ارمان-تىلەكتىڭ جۇزەگە اسار ءساتى تۋعانىنا قۋانعان قالقامان تىلەۋحان ۇلى, داركەنباي شوقپاروۆتار بۇل ىسكە بىلەك سىبانا كىرىسەدى. سول تۇستا قاسكەلەڭ اۋدانىنا قاراستى كوكشوقى اۋىلى ەنەرگەتيكتەرگە جايلى قونىس بولعان. كەيىننەن ولار قالاعا كوشىرىلىپ, بوساپ قالعان ۇيلەرگە قولونەرشىلەر قونىستانادى. 1989 جىلى «ميراس» دەگەن اتاۋمەن قۇرىلعان ونەر الاڭى تاراپ, اراعا جىل سالىپ «شەبەرلەر اۋىلى» دەگەن اتاۋدى ەنشىلەدى. ونىڭ العاشقى ديرەكتورى بولعان مادەنيەت جاناشىرى مۇراتبەك قۇرمانباي سەكىلدى ازاماتتاردىڭ تاباندى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا شىعارماشىلىق يەلەرى 1998 جىلى ۇيىم تاراعانشا شابىتتانا جۇمىس ىستەدى. كۇنى بۇگىن ءدال سول كەزدەگىدەي تىرشىلىگى قىز-قىز قايناپ جاتپاسا دا, شەبەرلەر اۋىلىن مەكەندەگەن شىعارماشىلىق يەلەرى جەكە شەبەرحانالارىن اشىپ, كادەلى كاسىپتى تىرشىلىگىنە تىرەك ەتىپ ءجۇر.
شەبەرلەر اۋىلىنىڭ تاريحىن بايانداعاندا كەيىپكەرىمىز كوڭىلدە كولكىگەن كوپ ويدىڭ تيەگىن اعىتقانداي بولدى. اقتىق دەمى قالعانشا ۇلت ونەرىن ۇلىقتاعان زەرگەر ايدار مولداحانوۆتى, ساياتشى-شەبەر بەكەت ەسەنتاەۆتى قۇرمەتپەن ەسكە الدى.
زەينەت جاسىنان اسسا دا كەيىنگىلەرگە تىلسىم ونەردىڭ قۇپيا ءۇنىن جەتكىزىپ جۇرگەن تالانتتى زەرگەرلەر امانگەلدى مۇقاجانوۆ, التىنبەك ابدوللاەۆ, سەرىكقالي كوكەنوۆ, سەرىك كۇزەنباەۆ, ساياتشى ءھام ءورىمشى ابدىكارىم شوقپاروۆ, ەرشى-ۇستا سەكەن نۇرعازيەۆ, شەبەر رىسكەلدى مۇساەۆ, ەرشى ەسەنالى اسقاروۆ سەكىلدى ءومىرىن ونەرمەن ەگىز ورگەندەرگە تىرشىلىگىندە لايىقتى قۇرمەت كورسەتىلسە دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى.
«قۇداي بەرگەن قاسيەتتىڭ ارقاسىندا «شەبەرلەر اۋىلىنان» سايا تاپتىق. وتىز جىلدان استام وسىندا تۇرامىز. ۇل ۇياعا, قىز قياعا قوندى, كەلىن الىپ, نەمەرە سۇيدىك دەگەندەي. ءبىر كەزدەرى شىعارماشىلىق ۇدەرىس قايناپ جاتقان مەكەن ەدى بۇل. مۇندا كىم كەلىپ, كىم كەتپەدى. ەڭبەگىمىز ەلەنگەن مەرەيلى شاقتى دا, تىرشىلىگىمىز تۇرالاعان قيىن كەزەڭدەردى دە باستان وتكەردىك. سىن ساعاتتا ءبىزدىڭ رۋحىمىزدى قايراپ, قاناتتاندىرعان ۇلتتىق ونەرىمىزگە, داستۇرىمىزگە, تۇتاس العاندا مادەنيەتىمىزگە دەگەن قۇرمەت. قازىر اۋىلدان كوشىپ كەتكەندەر دە, وسىندا قولونەرمەن اينالىسىپ وتىرعاندار دا بار. نارىق زامانى ءبارىمىزدى شيراتتى عوي, بالا. 1982 جىلى قازىرگى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كوركەمسۋرەت-گرافيكا فاكۋلتەتىن ءبىتىردىم. 2000-جىلى «بەساسپاپ» دەپ اتالاتىن وتباسىلىق قولونەر شەبەرحاناسىن قۇرىپ, شاكىرت تاربيەلەۋگە بەت بۇردىق. ساز اسپاپتارى, اعاشتان جاسالعان ۇلتتىق جيھازدار, ەر-تۇرمان ابزەلدەرى, تەرىدەن جاسالاتىن بۇيىمدار, ساۋىت-سايمان, قارۋ-جاراقتار, زەرگەرلىك بۇيىمدار جاساۋمەن ۇزدىكسىز اينالىسىپ كەلەمىن. ونەر شەكاراسى جوق شەكسىز الەم. ال ۇلتتىق قولونەر حالقىمىزدىڭ جانى. ونىڭ قۇنى مەن قاسيەتىن ەشقاشان تومەندەتۋگە بولمايدى. قادىمنان قالعان اسىلمۇرادان قول ۇزبەۋىمىز كەرەك», دەيدى مارات بوزىمباەۆ.
تاريحقا ورنەك سالعان اسىلمۇرانى بولاشاققا جەتكىزۋدى بابالار اماناتىنا بالايتىن كەيىپكەرىمىزدىڭ قولتاڭباسىنان شىققان بۇيىمدار الىس-جاقىن شەتەلدەردى شارلاپ كەتكەن. ءوز قولىمەن جاساعان سەگىز قاناتتى كيىز ءۇي 2010 جىلى اعىلشىنداردىڭ استاناسى لوندوندا كورمەگە قويىلىپ, ەلشىلىكتىڭ باستاماسىمەن سوندا تۇراتىن قازاق باۋىرلار قاۋىمداستىعىنا سىيعا تارتىلعان. «الماس قىلىش» تاريحي فيلمىندەگى كەرەي مەن جانىبەك, شايبان شاح, قاسىم, جاھان بيكە سەكىلدى باستى رولدەردەگى كەيىپكەرلەردىڭ ەرتوقىمدارى دا مارات اعانىڭ قولىنان شىعىپتى. ءۇش كەلى كۇمىستەن قابانباي باتىردىڭ ساۋىت-سايمانىن جاساعانىن, اتالعان تۋىندى باتىر مۋزەيىندە تۇرعانىن, مۇقاعالي مۋزەيىن بەزەندىرگەنىن مەدەۋ تۇتادى. رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كورمەلەر مەن فەستيۆالداردان قالىس قالمايتىن ول, ءتۇرلى تەلەارنالار ارقىلى شەبەرلىك ساعاتتار ۇسىنىپ, وسكەلەڭ ۇرپاققا ونەگە كورسەتىپ ءجۇر.
ء«ار بۇيىمدى ىقىلاسپەن جاسايمىز, ماڭدايتەرىڭدى توكپەي مۇراتقا جەتپەيسىڭ. كوبىنە جۇرت ەر-تۇرمان ابزەلدەرى مەن ساز اسپاپتارىنا تاپسىرىس بەرەدى. كۇي تابيعاتىن, ءان ىرعاعان, تۇلپار ءدۇبىرىن سەزىنبەسەڭ ءبارى بەكەر. ءبىزدىڭ دەرتىمىز – اعاش. كادەگە جارار اعاش كورسەك, كورىمدىگىن بەرسەك تە الماي كەتپەيمىز. شىنايى شەبەر تۋىندىعا بار قابىلەتىن سىعىپ بەرەدى», دەيدى مارات داۋلەتكەرىم ۇلى.
ءبىر كەزدەرى داڭقى توسكە ورلەگەن شەبەرلەر اۋىلى – الماتىنىڭ مادەني ءومىرىنىڭ ماڭىزدى بولىگى ءارى تۋريستەر مەن قالا تۇرعىندارىنا قازاق مادەنيەتىن تانىتاتىن ورتالىق. ونىڭ تاريحى مەن دامۋى ءداستۇرىمىزدى دارىپتەپ, ۋاقىت سيپاتىنا ساي دامىتۋعا ءھام تانىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. شەبەرحانادان شىعاردا مارات اعا توبىلعىدان جاسالعان قامشى تارتۋ ەتتى. مۇنى جاقسى ىرىمعا بالاپ, قازاق قولونەرىنىڭ قازىناسى ساقتالعان مەكەننەن ۇزاي بەردىك...
الماتى
